Trẻ sợ tiêm, sợ đi khám là chuyện rất bình thường: con nhớ lần đau trước, sợ chỗ lạ, sợ bị giữ chặt. Ba mẹ giúp con nhiều nhất khi nói thật nhưng nhẹ nhàng về chuyện sắp xảy ra, chuẩn bị bằng trò chơi ở nhà, ôm con trong tư thế vững chãi lúc tiêm, và ghi nhận con sau đó. Lừa con "không đau đâu" hay doạ "không ngoan bác sĩ tiêm" đều làm lần sau khó hơn.
Đi khám, đi tiêm là những việc con không được chọn có làm hay không, nên đây là kiểu can đảm đặc biệt: đối diện một điều đáng sợ mà mình buộc phải trải qua. Bài này không bàn chuyện con nên tiêm gì hay khám gì, việc đó thuộc về bác sĩ. Bài chỉ nói về phần ba mẹ làm được để con bớt sợ và giữ được lòng tin vào người lớn.
Vì sao trẻ sợ tiêm và sợ đi khám
Nỗi sợ của con thường có lý do rất cụ thể. Con nhớ lần tiêm trước đau, dù khi đó con còn rất nhỏ. Con nhớ cảm giác bị giữ chặt tay chân. Con thấy người mặc áo trắng, mùi thuốc sát trùng, tiếng trẻ khác khóc trong phòng bên cạnh. Mỗi thứ đó tự nó đã đủ làm một đứa trẻ cảnh giác.
Phòng khám cũng là chỗ con mất quyền kiểm soát nhiều nhất. Con không được chọn đi hay không, không biết chuyện gì sắp xảy ra, bị cởi áo, bị nhìn họng, bị ấn bụng. Với trẻ nhỏ, cảm giác không biết trước và không được chọn thường đáng sợ hơn chính cơn đau.
Lời nói của người lớn góp thêm phần lớn. Câu doạ "không ăn thì bác sĩ tiêm cho" biến bác sĩ thành người phạt, mũi tiêm thành hình phạt. Đứa trẻ được nghe câu đó nhiều lần sẽ bước vào phòng khám với ý nghĩ mình đang bị phạt vì chuyện gì đó.
Cũng có những trẻ không sợ đau bằng sợ người lạ chạm vào mình. Với những trẻ này, việc bác sĩ hỏi chuyện, nói trước từng bước và để con cầm thử ống nghe trước khi khám có tác dụng hơn mọi lời dỗ.
Hiểu những lý do này, ba mẹ thấy chỗ mình làm được: cho con biết trước, cho con một phần quyền chọn, và gỡ những nỗi sợ do chính lời người lớn gieo vào.
Nói thật mà không làm con hoảng
Đừng nói "không đau đâu". Nếu con thấy đau, con sẽ mất lòng tin vào lời ba mẹ, và lần sau mọi lời trấn an đều mất tác dụng. Nói thật ở mức con hiểu: "Tiêm sẽ đau một chút, giống bị kiến cắn, rồi hết nhanh."
Đừng lừa "đi chơi" rồi đưa vào phòng khám. Con phát hiện ra ở cửa phòng khám, nỗi sợ cộng thêm cảm giác bị lừa. Lần sau, mỗi lần ba mẹ nói đi chơi, con lại nghi.
Nói trước bao lâu tuỳ tuổi. Trẻ hai, ba tuổi chưa hình dung được thời gian xa, nói trước vài giờ hoặc ngay sáng hôm đó là vừa. Trẻ năm tuổi trở lên có thể biết trước một hai ngày, đủ để hỏi và tập, chưa đủ lâu để lo lắng mãi.
Nói cả lý do. "Mũi tiêm giúp cơ thể con khoẻ để chống lại bệnh." Trẻ hiểu việc đau có mục đích sẽ dễ chịu đựng hơn việc đau vô cớ.
Nói cả phần dễ chịu. Kể về những phần không đáng sợ: phòng chờ có thể có tranh để xem, mẹ ngồi cạnh suốt, xong việc mình đi ăn món con thích. Đừng hứa quà lớn để đổi lấy sự hợp tác; một hoạt động vui cùng nhau sau đó là đủ.
Chuẩn bị ở nhà bằng trò chơi bác sĩ
Trẻ hiểu thế giới qua trò chơi. Một bộ đồ chơi bác sĩ, hoặc chỉ một cái que và cuộn băng giấy, đủ để con tập trước chuyện sắp diễn ra:
- Để con đóng vai bác sĩ trước, khám cho con gấu: nghe tim, nhìn họng, tiêm. Con là người cầm dụng cụ, người có quyền.
- Đổi vai: ba mẹ là bác sĩ, con là bệnh nhân. Ba mẹ làm từng bước như ở phòng khám thật và nói trước mỗi bước: "Bây giờ bác nhìn họng nhé, con há miệng to."
- Tập tư thế ngồi trong lòng ba mẹ, tập thở chậm, thổi như thổi nến trong lúc "tiêm".
- Cho con nói ra điều con lo nhất qua miệng con gấu: "Gấu sợ gì nhất khi đi khám?" Trẻ dễ nói nỗi sợ của mình qua nhân vật hơn là nói thẳng.
- Kết thúc trò chơi bằng một cái ôm và câu "gấu đã rất can đảm".
Đọc cùng con một cuốn sách tranh về chuyện đi khám cũng giúp, miễn là sách kể thật, không tô vẽ đến mức "không đau gì cả".
Trò chơi này nên chơi vài lần, cách nhau vài ngày, chứ không dồn vào tối hôm trước. Chơi nhiều lần trong không khí vui, con quen dần với từng bước, và đến hôm đi khám thật, những việc ở phòng khám là những việc con đã làm nhiều lần với con gấu. Nếu trong lúc chơi con tỏ ra rất sợ, ba mẹ dừng lại, ôm con, và chơi tiếp vào hôm khác ở mức nhẹ hơn.
Trong phòng tiêm: những việc giúp con bớt sợ và bớt đau
Khi đã ở trong phòng, ba mẹ là điểm tựa chính của con. Những việc dưới đây đơn giản và thường được nhân viên y tế đồng tình; ba mẹ có thể hỏi trước họ có cách làm nào khác phù hợp với cơ sở đó:
- Ôm thay vì đè. Cho con ngồi trong lòng, ngực con áp vào ngực ba mẹ, tay ba mẹ ôm vòng quanh con. Tư thế này vừa giữ con yên vừa cho con cảm giác được ôm, khác hẳn với bị nhiều người giữ chặt trên giường.
- Bình tĩnh trên nét mặt và giọng nói. Con nhìn ba mẹ để đoán mức độ nguy hiểm. Ba mẹ nhăn mặt, thở dốc, con càng hoảng.
- Một việc để làm. Thổi nến tưởng tượng, đếm đến mười, bóp tay mẹ thật chặt, kể tên các con vật trong bức tranh trên tường. Có việc để làm giúp con không chỉ tập trung vào mũi kim.
- Cho con chọn những gì được chọn. Ngồi lòng ba hay lòng mẹ, cầm gấu hay cầm tay, nhìn hay quay đi. Trẻ thường hợp tác hơn khi có một phần quyền.
- Với em bé còn bú mẹ, nhiều mẹ cho con bú trong hoặc ngay sau khi tiêm để con dịu nhanh; ba mẹ hỏi nhân viên y tế nơi tiêm nếu muốn làm vậy.
- Không đếm ngược kéo dài. "Một, hai, ba, tiêm nhé" mà kéo mãi không tiêm làm con căng thẳng thêm. Khi đã sẵn sàng, làm nhanh.
Con khóc trong lúc tiêm không có nghĩa là con không can đảm. Khóc là cách cơ thể xả căng thẳng. Can đảm là con đã ngồi yên trong lòng mẹ và đi qua được mũi tiêm, dù vừa đi vừa khóc.
Sau mũi tiêm: ghi nhận và kể lại
Ngay sau mũi tiêm, ôm con, nói một câu mô tả việc con đã làm: "Con khóc nhưng con ngồi yên trong lòng mẹ. Xong rồi." Câu khen cụ thể giúp con nhớ phần mình đã làm được, chứ không chỉ nhớ cái đau.
Về nhà, nếu con muốn, kể lại chuyện đi tiêm như một câu chuyện có đầu có cuối: hôm nay mình đi đâu, con lo gì, lúc tiêm con làm gì, sau đó mình đi ăn chè. Câu chuyện có kết thúc vui giúp ký ức của con không dừng lại ở khoảnh khắc đau nhất.
Đừng so sánh "em bé kia không khóc mà con khóc", cũng đừng kể với người khác trước mặt con rằng "nó khóc ầm cả phòng". Con nghe được, và lần sau con sẽ bước vào phòng khám với thêm nỗi sợ bị chê.
Nếu sau mũi tiêm con sốt, quấy, hoặc có biểu hiện khác thường, ba mẹ theo dõi và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế nơi tiêm, liên hệ cơ sở y tế khi thấy dấu hiệu bất thường như họ đã dặn.
Khi đi khám vì ốm, đi xét nghiệm, nằm viện
Đi tiêm theo lịch còn có thời gian chuẩn bị; đi khám vì ốm thì thường gấp, con lại đang mệt, khó chịu, dễ quấy hơn bình thường. Ba mẹ không có nhiều thời gian chơi trò bác sĩ, nhưng vẫn giữ được ba điều cốt lõi: nói thật ngắn gọn điều sắp xảy ra, ở bên con suốt, và cho con chọn những gì được chọn.
Lấy máu xét nghiệm thường làm trẻ sợ hơn tiêm vì kim ở lâu hơn và con nhìn thấy máu. Ba mẹ nói trước với con rằng sẽ có một chút máu được lấy vào ống nhỏ để bác sĩ biết con bị bệnh gì, cơ thể con sẽ tự làm ra máu mới. Cho con chọn nhìn hay quay đi; nhiều trẻ đỡ sợ hơn khi được nhìn, nhiều trẻ khác thì ngược lại.
Nếu con phải nằm viện, mang theo vài món đồ quen từ nhà như gối nhỏ, con gấu, cuốn truyện hay đọc. Giữ những nếp nhỏ của nhà như kể chuyện trước khi ngủ. Với những thủ thuật kéo dài, ba mẹ hỏi nhân viên y tế xem có thể ở bên con trong lúc làm không, và nếu không thì nói rõ với con ba mẹ đứng chờ ở đâu, khi nào gặp lại.
Gỡ những nỗi sợ do lời doạ để lại
Nếu trong nhà đã từng có câu "không ngoan bác sĩ tiêm", ba mẹ không cần tự trách. Điều cần làm là nói lại với con, rõ ràng: "Bác sĩ không tiêm để phạt ai. Bác sĩ giúp người ốm khỏi bệnh, giúp em bé khoẻ. Mẹ nói vậy hôm trước là mẹ nói sai." Câu nói ngắn nhưng gỡ được mối liên hệ sai giữa mũi tiêm và hình phạt.
Tiếp theo, thống nhất với ông bà, người giúp việc, người trông trẻ trong nhà không dùng bác sĩ, kim tiêm, bệnh viện để doạ con. Ba mẹ đưa cho họ câu thay thế cụ thể, ví dụ thay vì doạ để con ăn, nói "con ăn thêm ba thìa nữa rồi mình đi chơi".
Cho con những trải nghiệm tích cực với nhân viên y tế khi không phải đi tiêm: đi khám sức khoẻ định kỳ với tâm thế bình thường, chào bác sĩ, cảm ơn cô y tá. Con dần thấy những người mặc áo trắng là người giúp đỡ.
Nếu con sợ đến mức hoảng loạn, nôn, ngất khi thấy kim tiêm, hoặc nỗi sợ làm con không thể đi khám khi cần, ba mẹ nói với bác sĩ nhi khoa. Có những cách hỗ trợ dành riêng cho trẻ sợ kim tiêm mà bác sĩ sẽ tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hứa mua đồ chơi nếu con không khóc khi tiêm không?
Không nên gắn quà với việc không khóc, vì khóc là phản ứng tự nhiên con không kiểm soát được. Nếu muốn có phần vui sau đó, gắn với việc đã đi tiêm xong, như đi ăn món con thích, không gắn với khóc hay không khóc.
Ba mẹ sợ kim tiêm, có nên để người khác đưa con đi không?
Nếu ba mẹ biết mình khó giữ bình tĩnh, nhờ người lớn khác con tin cậy đi cùng là hợp lý. Trẻ đọc nỗi sợ trên mặt người lớn rất nhanh. Ba mẹ vẫn có thể chuẩn bị cho con ở nhà và đón con sau đó.
Con lớn tám, chín tuổi vẫn sợ tiêm thì có lạ không?
Không lạ, nhiều trẻ lớn và cả người lớn vẫn sợ kim tiêm. Với trẻ lớn, ba mẹ trò chuyện như người lớn, để con tự chọn cách đối phó như nhìn đi chỗ khác, nghe nhạc, bóp bóng, và cho con tự nói với nhân viên y tế điều con cần.
Con nhất định không chịu há miệng cho bác sĩ khám họng thì làm sao?
Tập ở nhà trước với trò soi họng bằng đèn pin, cho con soi họng ba mẹ và con gấu. Ở phòng khám, cho con chọn ngồi lòng ai, và nhờ bác sĩ nói trước từng bước. Phần lớn trẻ hợp tác hơn khi biết trước và có người ôm.
Có nên cho con xem video người khác đi tiêm để con quen không?
Một video ngắn, kể thật và kết thúc êm có thể giúp trẻ lớn hình dung. Tránh những đoạn quay trẻ khóc thét hoặc cận cảnh kim tiêm, vì dễ làm con sợ hơn. Ba mẹ xem trước rồi mới chọn cho con.