Xem hoạt hình cùng con rồi hỏi lại vài câu như "nhân vật đó cảm thấy gì?", "nếu là con thì con làm gì?" là cách biến giờ màn hình thành một buổi trò chuyện về đức tính, thay vì để con xem một mình rồi chỉ giữ lại những gì ồn ào nhất. Phim hoạt hình đầy những lựa chọn: nhân vật nói dối, giúp bạn, bỏ chạy, quay lại. Khi có ba mẹ ngồi cạnh và hỏi lại, những lựa chọn đó thành chất liệu cho con suy nghĩ.
Bài này giải thích vì sao xem cùng tốt hơn xem một mình, cách chọn phim theo những dấu hiệu dễ nhận, câu hỏi trong và sau khi xem theo tuổi, cách nói về nhân vật "ngầu" mà xấu tính, chuyện video ngắn tự phát, và lúc nào nên tắt máy. Bài không giới thiệu phim hay nền tảng cụ thể nào.
Vì sao xem cùng tốt hơn xem một mình
Khi trẻ xem một mình, con nhận phim theo cách của con: nhớ đoạn hài, nhớ đoạn đánh nhau, nhớ bài hát. Những lựa chọn đạo đức của nhân vật thường lướt qua, vì phim chạy nhanh và trẻ chưa đủ sức tự dừng lại suy nghĩ. Khi ba mẹ ngồi cạnh, chỉ cần một câu hỏi nhỏ là đủ để con chú ý tới chỗ mà phim đang thật sự nói.
Xem cùng còn giúp ba mẹ biết con đang tiếp nhận những gì. Nhiều phụ huynh chỉ phát hiện con học một câu nói thô, một cử chỉ chế giễu khi con dùng nó với em. Nếu đã xem cùng, ba mẹ nhận ra ngay lúc nhân vật nói câu đó và hỏi con nghĩ sao, trước khi câu nói thành thói quen.
Về thời lượng, Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn năm 2019 về vận động, ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi khuyên trẻ 2–4 tuổi không ngồi xem màn hình quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt, và không khuyến khích cho trẻ dưới 2 tuổi xem. Ba mẹ nên đọc thêm hướng dẫn hiện hành. Xem cùng không làm thời lượng dài hơn trở nên ổn, nhưng làm cho thời gian xem có ích hơn.
Chọn phim: dấu hiệu nên chọn và dấu hiệu cần cân nhắc
Không cần nhớ tên phim nào, chỉ cần xem năm phút đầu và để ý những dấu hiệu dưới đây.
| Điểm xem | Dấu hiệu nên chọn | Dấu hiệu cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Nhịp phim | Cảnh dài vừa phải, có lúc lặng để nhân vật suy nghĩ | Cắt cảnh liên tục, âm thanh dồn dập không nghỉ |
| Cách giải quyết vấn đề | Nhân vật bàn bạc, thử nhiều cách, nhờ giúp đỡ | Mọi rắc rối đều giải bằng đánh nhau hoặc phép màu |
| Cách nhân vật đối xử với nhau | Có thể cãi nhau rồi làm lành, có xin lỗi | Chế giễu ngoại hình, bắt nạt được coi là vui |
| Nhân vật mắc lỗi | Mắc lỗi, chịu hậu quả, sửa sai | Mắc lỗi mà không ai để ý, hoặc được khen là lém lỉnh |
| Người lớn trong phim | Có người lớn đáng tin, lắng nghe trẻ | Người lớn luôn ngốc nghếch, trẻ coi thường người lớn |
| Kết thúc | Kết rõ, nhân vật học được điều gì đó | Kết lửng để kéo xem tập tiếp, tự chạy tập sau |
Phim không cần đạt mọi dấu hiệu tốt. Một phim có vài cảnh chưa ổn vẫn xem được khi có ba mẹ cạnh bên để hỏi lại. Điều cần tránh là để con xem một mình những phim nhiều dấu hiệu cần cân nhắc.
Câu hỏi trong và sau khi xem, theo tuổi
2–4 tuổi: gọi tên cảm xúc. Trong lúc xem, ba mẹ chỉ vào nhân vật và nói "bạn thỏ buồn rồi, bạn ấy khóc kìa". Sau khi xem, hỏi "con thích bạn nào nhất?". Trẻ tuổi này chưa trả lời được câu hỏi dài, nhưng học được từ ngữ cảm xúc qua lời ba mẹ.
5–7 tuổi: hỏi về lựa chọn. Dừng phim ở chỗ nhân vật phải chọn, hỏi "con đoán bạn ấy sẽ làm gì?". Sau khi xem, hỏi "bạn ấy làm đúng ở chỗ nào?", "nếu là con thì con làm khác không?". Trẻ tuổi này rất thích đoán, và thích khi đoán đúng.
8–10 tuổi: hỏi về động cơ và hậu quả. Trẻ lớn có thể bàn "vì sao nhân vật phản diện lại làm thế?", "nhân vật chính có lúc nào sai không?". Con cũng có thể so phim với đời thật: "Ngoài đời có ai giống nhân vật này không?". Ba mẹ nói ý mình như một ý, chấp nhận con không đồng ý. Trẻ tuổi này thích được hỏi như một người xem có chính kiến, và sẽ chủ động kể phim cho ba mẹ nghe nhiều hơn.
Mọi tuổi: hỏi ít, đúng lúc. Hai ba câu là đủ. Không dừng phim quá nhiều làm con khó chịu, không biến mỗi lần xem thành giờ học. Có buổi chỉ cần xem cùng và cười cùng, và đó cũng là một cách nói với con rằng ba mẹ thích ở cạnh con.
Nhân vật "ngầu" mà xấu tính
Nhiều phim có nhân vật được xây dựng rất cuốn hút: nói câu sắc, làm động tác đẹp, luôn thắng, nhưng cách đối xử với người khác thì không tử tế. Trẻ, nhất là trẻ 6–10 tuổi, rất dễ mê những nhân vật này và bắt chước câu nói, điệu bộ của họ. Cấm xem thì con càng tò mò, chê thẳng thì con bênh.
Cách nói hiệu quả hơn là tách cái ngầu khỏi cái xấu tính. "Ba thấy nhân vật đó nhảy giỏi thật. Nhưng lúc bạn ấy cười chê bạn kia té, con thấy bạn kia cảm thấy sao?" Con được giữ sự ngưỡng mộ với tài năng của nhân vật, đồng thời được mời nhìn vào cách nhân vật đối xử với người khác. Trẻ học được rằng một người có thể giỏi mà vẫn cư xử chưa đẹp, và mình không cần bắt chước cả hai.
Nếu con đã bắt chước một câu chế giễu trong phim để nói với em hay bạn, ba mẹ không vội phạt. Hỏi con câu đó ở trong phim làm nhân vật kia thấy thế nào, rồi hỏi em nghe câu đó thấy sao. Thường trẻ không ác ý, chỉ thấy câu nói hay hay. Khi hiểu câu nói làm người khác buồn, phần lớn trẻ tự bỏ. Nếu con vẫn dùng, nhắc lại ngắn gọn rằng nhà mình không nói câu làm người khác thấy bị coi thường, kể cả khi đùa.
Video ngắn tự phát và quảng cáo trá hình
Phim hoạt hình dài có cốt truyện, có nhân vật phát triển, còn video ngắn tự chạy nối tiếp nhau thì khác hẳn. Mỗi video vài chục giây, không có lựa chọn đạo đức nào để bàn, và video sau tự lên trước khi con kịp nghĩ về video trước. Đây là kiểu nội dung khó biến thành chuyện về đức tính nhất, và cũng khó dừng nhất.
Một vấn đề nữa là nội dung đội lốt hoạt hình: nhân vật quen thuộc nhưng do người lạ làm lại, có khi chèn cảnh bạo lực hoặc nội dung không hợp trẻ. Một số video là quảng cáo đồ chơi trá hình, trẻ xem người khác mở hộp đồ chơi rồi đòi mua. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được đâu là phim, đâu là quảng cáo.
Cách bảo vệ con đơn giản nhất là chọn trước phim sẽ xem, tắt chế độ tự phát tiếp, và không để trẻ dưới 6 tuổi tự lướt. Với trẻ lớn, ba mẹ nói thẳng về quảng cáo trá hình: "Người trong video được trả tiền để làm món đồ chơi trông thật hấp dẫn." Biết được điều đó, con bắt đầu tự đặt câu hỏi khi xem, và đó là một kiểu thật thà với chính mình.
Một buổi xem cùng từ đầu đến cuối
Những bước dưới đây giúp giờ xem có điểm bắt đầu và kết thúc rõ, không kéo dài theo kiểu "thêm một tập nữa":
- Thống nhất trước: xem phim nào, mấy tập, xem xong thì làm gì tiếp. Trẻ dễ chịu tắt máy hơn khi biết trước điểm dừng.
- Ngồi cạnh con, không vừa xem vừa dùng điện thoại riêng. Con nhận ra khi ba mẹ thật sự xem cùng.
- Trong lúc xem, phản ứng tự nhiên: cười, ngạc nhiên, gọi tên cảm xúc của nhân vật. Dừng phim nhiều nhất một hai lần ở chỗ nhân vật phải chọn.
- Khi hết tập, tắt máy ngay theo đúng thoả thuận. Nếu con phản đối, nhắc lại thoả thuận bằng giọng bình tĩnh.
- Hỏi một hai câu trong lúc chuyển sang việc khác, như khi đi rửa tay ăn cơm, không bắt con ngồi lại trả lời.
- Nếu phim gợi một chuyện hay, mang chuyện đó vào nghi thức tối: "Hôm nay con muốn cảm ơn ai, giống bạn gấu cảm ơn bạn chim?"
Buổi xem kết thúc tốt là buổi con chuyển sang việc khác mà không khóc lóc, và còn nhớ một điều để nói. Không phải buổi nào cũng được như vậy, nhưng có nhịp quen thì những buổi êm sẽ nhiều dần.
Khi nào nên tắt máy và tìm thêm hỗ trợ
Có những dấu hiệu cho thấy màn hình đang lấn chỗ của những thứ quan trọng hơn: con cáu gắt dữ dội mỗi khi tắt máy, mất hứng với trò chơi khác, ngủ kém hoặc ngủ muộn vì xem, ăn cơm cũng đòi mở phim. Những lúc đó, câu hỏi không còn là xem phim gì, mà là giảm bớt màn hình và thêm vào những hoạt động khác như chơi ngoài trời, đọc truyện, làm việc nhà cùng.
Giảm màn hình nên đi từ từ và có thay thế. Bỏ đột ngột thường làm con phản ứng mạnh. Ba mẹ cũng cần nhìn lại thói quen của chính mình, vì trẻ học dùng màn hình từ việc thấy người lớn dùng. Một nhà mà ba mẹ cầm điện thoại suốt bữa cơm sẽ khó giữ luật không màn hình cho con.
Nếu con có biểu hiện bất thường kéo dài như sợ hãi sau khi xem một nội dung nào đó, nhắc đi nhắc lại cảnh bạo lực, thay đổi giấc ngủ rõ rệt, ba mẹ nên trò chuyện với con, hỏi con đã xem gì, và tìm đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu chưa yên tâm.
Tắt máy cũng không phải là hình phạt. Khi giảm giờ xem, ba mẹ nói với con lý do bằng lời đơn giản, như "mắt con cần nghỉ, và mẹ nhớ chơi với con", thay vì "vì con hư nên không được xem". Màn hình bị dùng làm phần thưởng và hình phạt sẽ càng trở nên quý trong mắt con, và việc giảm càng khó. Giữ màn hình ở vị trí một hoạt động bình thường trong ngày, có giờ bắt đầu, có giờ kết thúc, là cách lâu bền nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xem cùng con mọi lúc không?
Không cần mọi lúc, nhưng nên xem cùng ít nhất vài lần với mỗi phim mới, để biết nội dung và hỏi lại. Với trẻ dưới 5 tuổi, xem cùng càng nhiều càng tốt. Trẻ lớn hơn có thể xem một mình phim đã được ba mẹ duyệt.
Trẻ dưới 2 tuổi có nên xem hoạt hình không?
Theo hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ dưới 2 tuổi không được khuyến khích ngồi xem màn hình. Ở tuổi này, trò chuyện, chơi và đọc sách cùng người lớn có ích hơn nhiều cho sự phát triển. Ba mẹ nên tham khảo thêm bác sĩ nhi.
Phim hoạt hình nước ngoài có nên cho trẻ xem không?
Có thể, nếu nội dung phù hợp tuổi. Phim nước ngoài cho con thấy những cách sống khác. Ba mẹ xem cùng để giải thích chỗ khác biệt văn hoá và nối với nếp nhà mình khi cần.
Con chỉ muốn xem một phim lặp đi lặp lại thì có sao không?
Trẻ nhỏ thích xem lại phim quen giống như thích nghe lại truyện cũ, và điều đó bình thường. Mỗi lần xem lại, ba mẹ có thể hỏi một câu khác để con nhìn phim từ góc mới.
Làm sao để con tự tắt máy mà không khóc lóc?
Thống nhất trước số tập, báo trước khi gần hết, chuẩn bị sẵn việc tiếp theo hấp dẫn. Giữ đúng thoả thuận mỗi lần để con quen. Nếu con khóc, ba mẹ ghi nhận cảm xúc nhưng không mở lại phim.
Xem phim cùng con có thay được đọc truyện không?
Không thay được hoàn toàn. Đọc truyện cho con tự tưởng tượng hình ảnh và nghe nhiều từ ngữ hơn. Phim và truyện bổ sung cho nhau; nhà nào xem phim nhiều thì càng nên giữ giờ đọc truyện đều đặn.