Buổi họp nhà có trẻ nhỏ là khoảng hai mươi phút mỗi tuần cả nhà ngồi lại, lần lượt kể một điều vui, nêu một chuyện cần bàn và cùng quyết một việc chung, trong đó con 4–10 tuổi có lượt nói ngang với người lớn. Đây không phải giờ ba mẹ nhắc lỗi, mà là nơi con tập nói ý mình, nghe ý người khác, chấp nhận không phải lúc nào ý mình cũng được chọn, những thứ làm nên sự tôn trọng và trách nhiệm.
Bài này đưa ra khung một buổi họp từng bước, luật nói và nghe, cách điều chỉnh cho trẻ 4–6 và 7–10 tuổi, chuyện gì nên và không nên đưa ra họp, và một buổi họp mẫu kể theo kiểu ví dụ giả định. Mọi nhà đều tổ chức được, không cần sổ sách cầu kỳ.
Họp nhà khác giờ dạy dỗ ở đâu
Trong nhiều gia đình, chuyện chung được quyết bởi người lớn rồi thông báo cho trẻ. Khi trẻ phản đối, người lớn giải thích hoặc dùng quyền. Cách này nhanh, nhưng trẻ ít có dịp tập nói lý lẽ của mình một cách bình tĩnh. Đến tuổi lớn, khi cần nói ý mình với thầy cô, bạn bè, con không có sẵn kỹ năng đó.
Buổi họp nhà đổi khung. Mọi người ngồi ngang nhau, có lượt nói, có luật nghe, có những việc cả nhà cùng quyết. Ba mẹ vẫn giữ quyền với những chuyện an toàn, sức khoẻ, tiền bạc lớn, nhưng có một vùng việc mà ý con thật sự được tính: cuối tuần đi đâu, món tối thứ Sáu nấu gì, chia việc nhà ra sao, luật dùng chung đồ chơi thế nào.
Điều con học được không nằm ở chuyện được quyết. Con học rằng ý mình đáng nói ra, ý người khác đáng được nghe, và khi cả nhà không cùng ý thì có cách bàn đến một chỗ chung. Đó là tôn trọng, kiên nhẫn và trách nhiệm, được tập mỗi tuần trong một khung an toàn.
Khung một buổi họp hai mươi phút
Một buổi họp hiệu quả với trẻ nhỏ cần ngắn và có trình tự quen thuộc. Nhiều nhà dùng khung dưới đây:
- Mở đầu bằng lời ghi nhận (5 phút). Mỗi người nói một điều cảm ơn hoặc một việc tốt mình thấy ở người khác trong tuần. Ba mẹ nói trước để làm mẫu, nói cụ thể: "Mẹ cảm ơn con đã tự cất cặp mỗi chiều."
- Điểm lại việc tuần trước (3 phút). Tuần trước nhà mình đã quyết gì? Làm được chưa? Không truy ai, chỉ hỏi cả nhà thấy thế nào.
- Bàn một chuyện (7 phút). Chỉ một chuyện mỗi buổi. Người nêu chuyện nói trước, lần lượt từng người nói ý mình, rồi cả nhà tìm một cách thử trong tuần tới, nói lại cách đó bằng một câu ngắn cho ai cũng nhớ.
- Lên kế hoạch vui (3 phút). Cuối tuần này cả nhà làm gì cùng nhau? Mỗi người góp một ý, chọn một.
- Kết thúc bằng một việc chung (2 phút). Ăn chung đĩa trái cây, chơi một trò ngắn, hát một bài. Buổi họp kết thúc trong không khí vui để tuần sau ai cũng muốn họp.
Thời gian ghi trên là mức gợi ý cho nhà có trẻ 4–8 tuổi. Với trẻ lớn hơn, phần bàn chuyện có thể kéo dài thêm. Điều quan trọng là có nhịp lặp lại, để buổi họp trở thành nếp chứ không phải một sự kiện thất thường.
Luật nói và nghe cả nhà cùng giữ
Luật nên ít, ngắn, và cả nhà cùng đặt ra trong buổi họp đầu tiên. Những luật thường gặp:
- Có một vật "cầm để nói", như cái muỗng gỗ hay quả bóng nhỏ. Ai cầm thì được nói, người khác nghe đến hết.
- Không ngắt lời, không chê ý của người khác. Không đồng ý thì chờ đến lượt mình để nói ý khác.
- Nói "mình thấy", "con muốn", không nói "anh lúc nào cũng", "em thì hay". Nói về việc, không nói về con người.
- Ai cũng được quyền "chuyền lượt" nếu chưa muốn nói, không ai bị ép.
- Chuyện kể trong họp ở lại trong nhà, không đem ra trêu nhau sau đó.
- Ba mẹ cũng giữ luật y như con. Nếu ba ngắt lời, con được nhắc ba.
Với trẻ 4–5 tuổi, luật nên dán bằng hình vẽ: cái tai cho việc nghe, cái miệng có ngón tay chặn cho việc không ngắt lời. Con nhìn hình mà nhớ, và tự chỉ vào hình để nhắc anh chị.
Luật cuối cùng là luật quan trọng nhất. Trẻ nhìn rất kỹ xem người lớn có giữ luật hay không. Một buổi họp mà ba mẹ nói dài, ngắt lời con, gạt ý con đi sẽ dạy con rằng "họp" chỉ là một kiểu ra lệnh khác. Khi ba mẹ chịu bị nhắc, con thấy luật là thật.
Trẻ 4–6 tuổi và 7–10 tuổi: điều chỉnh buổi họp
Cùng một khung, mỗi tuổi tham gia một cách khác nhau. Bảng dưới gợi ý những điều chỉnh thường dùng.
| Điểm | Trẻ 4–6 tuổi | Trẻ 7–10 tuổi |
|---|---|---|
| Thời lượng chịu được | Khoảng 10–15 phút, cần vận động nhẹ xen giữa | Khoảng 20–30 phút nếu chuyện bàn hấp dẫn |
| Cách nói ý | Chọn giữa hai ba phương án ba mẹ đưa ra, vẽ hoặc chỉ tay | Tự đưa ý, tự giải thích lý do, phản biện ý khác |
| Vai con có thể nhận | Người giữ vật cầm để nói, người mời trái cây | Người dẫn họp, người ghi lại điều đã quyết, người nhắc giờ |
| Chuyện hợp để bàn | Món ăn cuối tuần, chơi gì công viên, cất đồ chơi chỗ nào | Chia việc nhà, giờ dùng màn hình, kế hoạch đi chơi xa, luật giữa anh chị em |
| Cách ghi nhớ điều đã quyết | Vẽ một hình nhỏ dán ở chỗ dễ thấy | Ghi vào sổ họp nhà, con tự viết |
Nhà có cả hai lứa tuổi thì để trẻ lớn giữ vai dẫn họp, ba mẹ hỗ trợ. Trẻ lớn tập trách nhiệm với cả nhà, trẻ nhỏ được anh chị mời nói, thường hào hứng hơn khi người lớn mời.
Chuyện gì đưa ra họp, chuyện gì không
Nên đưa: việc chung của cả nhà. Cuối tuần đi đâu, món ăn, cách chia việc nhà, luật dùng đồ chung, kế hoạch đón ông bà lên chơi. Đây là những chuyện mọi người đều bị ảnh hưởng, nên ai cũng có lý do để góp ý.
Nên đưa: chuyện lặp lại gây khó chịu. Anh chị em giành điều khiển ti vi mỗi tối, sáng nào cũng trễ giờ đi học, đồ chơi để khắp nhà. Buổi họp là chỗ bàn cách giải quyết chung, thay vì ba mẹ cáu lên mỗi lần chuyện xảy ra.
Không đưa: lỗi riêng của một đứa trẻ để cả nhà phán xét. Họp nhà không phải toà án. Một đứa trẻ bị đem lỗi ra trước mặt anh chị em sẽ thấy xấu hổ và ghét buổi họp. Lỗi riêng thì nói riêng, nhẹ nhàng.
Không đưa: chuyện người lớn chưa thống nhất. Tiền bạc lớn, chuyện công việc, mâu thuẫn giữa ba và mẹ không phải chuyện để trẻ gánh. Ba mẹ bàn riêng trước, đưa ra họp những gì đã sẵn sàng để con góp ý.
Không đưa: chuyện đã quyết sẵn mà giả vờ hỏi ý. Nếu đã quyết rồi, cứ thông báo và giải thích. Giả vờ hỏi ý con rồi gạt đi dạy con rằng ý mình không có giá trị, và lần sau con chẳng muốn nói gì.
Một buổi họp mẫu
Ví dụ giả định: nhà có ba mẹ, con gái 8 tuổi và con trai 5 tuổi. Chị cầm muỗng gỗ dẫn họp. Phần ghi nhận, em cảm ơn chị đã cho mượn bút màu, chị cảm ơn ba đã sửa xe đạp, mẹ ghi nhận cả hai đã tự đánh răng mà không cần nhắc. Ba cảm ơn mẹ đã nấu canh chua. Phần này chỉ mất vài phút nhưng làm cả nhà dịu xuống, sẵn sàng nghe nhau ở phần sau.
Phần điểm lại: tuần trước nhà quyết mỗi tối trước tám giờ cất đồ chơi vào thùng. Em nói "con quên ba lần". Chị nói "con nhớ nhưng có hôm mệt". Không ai trách, mẹ hỏi "có cách nào giúp mình nhớ không?". Em đề nghị đặt chuông. Cả nhà đồng ý thử: điện thoại của mẹ rung lúc tám giờ kém mười lăm.
Phần bàn chuyện: chị nêu chuyện em hay vào phòng lấy đồ của chị không hỏi. Chị nói ý mình, em nói "con muốn chơi chung". Ba hỏi cả hai có cách nào để em chơi được mà chị không khó chịu. Sau một hồi, chị đề nghị một hộp đồ em được lấy tự do, những đồ khác thì phải hỏi. Em đồng ý. Phần kế hoạch vui, cả nhà chọn chiều Chủ nhật đạp xe quanh hồ. Kết thúc bằng đĩa ổi cắt sẵn.
Buổi họp mất khoảng hai mươi phút. Điều đáng để ý là không ai bị đem ra chê, mọi quyết định là "thử trong tuần tới", và cả hai đứa trẻ đều được góp ý vào việc của mình. Tuần sau, phần điểm lại sẽ hỏi chiếc chuông tám giờ có giúp được không, hộp đồ chung của em có ổn không. Nếu chưa ổn, cả nhà sửa tiếp, và con học rằng một quyết định chung không phải lời phán cuối cùng mà là một việc cả nhà cùng chỉnh dần.
Khi buổi họp đi lạc
Vài buổi đầu hiếm khi suôn sẻ. Có buổi con ngồi im, chuyền lượt liên tục. Thường là con chưa tin rằng ý mình được nghe thật, hoặc chưa quen nói trước nhiều người. Ba mẹ không ép, chỉ giữ phần ghi nhận thật cụ thể và vui, để con thấy buổi họp là chỗ dễ chịu. Có thể hỏi con trước buổi họp một câu riêng, "tuần này con muốn cả nhà bàn chuyện gì không?", để con có sẵn điều để nói.
Có buổi lại thành cãi nhau, nhất là khi anh chị em đem chuyện giành đồ ra bàn. Khi giọng bắt đầu to, người dẫn họp, dù là ba mẹ hay con lớn, đề nghị nghỉ hai phút uống nước rồi quay lại. Nếu vẫn căng, cả nhà dời chuyện đó sang tuần sau và chuyển qua phần kế hoạch vui. Một chuyện chưa giải quyết được trong một buổi là bình thường; điều cần giữ là buổi họp không kết thúc bằng nước mắt.
Lạc phổ biến nhất lại đến từ người lớn: ba mẹ nói dài, biến phần bàn chuyện thành bài giảng, hoặc lén đưa lỗi của con vào làm "chuyện chung". Một cách tự kiểm đơn giản là để con lớn bấm giờ lượt nói của mỗi người. Nhiều phụ huynh bất ngờ khi thấy lượt của mình dài gấp mấy lần lượt của con, và từ đó tự nói ngắn lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi đã tham gia họp nhà được chưa?
Được, với thời gian ngắn và vai đơn giản. Bé 4 tuổi đủ sức kể một điều vui, chọn giữa hai món ăn, giữ vật cầm để nói. Đừng kỳ vọng con ngồi yên lâu; cho con đứng dậy, cầm đồ chơi nhỏ trong lúc nghe cũng được.
Nếu con dùng buổi họp để kể tội anh chị em thì sao?
Nhắc luật "nói về việc, không nói về người" và hỏi con muốn cả nhà giúp gì. Chuyển từ "anh lúc nào cũng giành" sang "con muốn được chơi ti vi mười lăm phút mỗi tối". Khi có việc cụ thể, cả nhà mới bàn được.
Ba mẹ bận, không giữ được lịch họp mỗi tuần thì sao?
Hai tuần một lần cũng được, miễn đều đặn. Có thể họp ngắn trong bữa cơm tối Chủ nhật thay vì buổi riêng. Bỏ một tuần không sao, chỉ cần báo trước và hẹn lại, để con thấy buổi họp được tôn trọng.
Ý con không hợp lý thì ba mẹ có được bác không?
Được, nhưng giải thích lý do và đề nghị cách khác. Ví dụ con muốn ăn kem cả tuần, ba mẹ nói lý do sức khoẻ và mời con chọn hai ngày. Con học được rằng ý mình được nghe nghiêm túc, kể cả khi không được chọn nguyên vẹn.
Ông bà sống chung có nên tham gia họp nhà không?
Nên mời, vì ông bà là thành viên trong nhà. Một số ông bà chưa quen cách này, nên giải thích trước và mời ông bà góp phần ghi nhận hay kể chuyện ngày xưa. Trẻ thường thích nghe ông bà nói trong buổi họp.
Họp nhà có giúp anh chị em bớt cãi nhau không?
Họp nhà không làm mâu thuẫn biến mất, nhưng cho anh chị em một nơi bàn cách giải quyết khi bình tĩnh, thay vì chỉ cãi nhau lúc nóng. Nhiều nhà thấy số lần cãi vặt giảm dần khi con quen đưa chuyện ra họp.