Trẻ sợ bóng tối là chuyện rất thường gặp, nhất là từ hai đến bảy tuổi, khi trí tưởng tượng lớn nhanh hơn khả năng phân biệt thật với tưởng tượng. Cách giúp con không phải là tắt đèn rồi bảo con can đảm lên, mà là làm cho bóng tối bớt lạ: một chiếc đèn ngủ mờ, một nghi thức trước giờ ngủ đều đặn, và một lộ trình nhiều bước nhỏ để con tự tin ở một mình trong phòng.
Phần lớn trẻ dần bớt sợ bóng tối khi lớn hơn, nhưng cách ba mẹ phản ứng trong những năm này quyết định nỗi sợ ấy qua nhanh hay ở lại lâu. Doạ, chế giễu hay ép buộc thường kéo dài nỗi sợ. Bài này đi qua lý do trẻ sợ, những việc không nên làm, cách chuẩn bị phòng, các bước tập ngủ riêng, và cách phân biệt nỗi sợ thường với các vấn đề giấc ngủ cần bác sĩ xem.
Vì sao trẻ sợ bóng tối
Ban ngày, căn phòng của con là chỗ quen thuộc: cái tủ, giá đồ chơi, chiếc áo treo sau cửa. Khi tắt đèn, những thứ ấy chỉ còn là những khối đen không rõ hình. Bộ não của trẻ nhỏ có xu hướng lấp chỗ trống bằng trí tưởng tượng, và vào ban đêm, khi con mệt và xa ba mẹ, trí tưởng tượng thường nghiêng về phía đáng sợ. Bóng chiếc áo thành một người đứng đó, tiếng quạt thành tiếng thở.
Bóng tối cũng là lúc con phải tách khỏi ba mẹ. Với trẻ nhỏ, nỗi sợ bóng tối và nỗi lo xa người thân hay đi chung. Có bé không thật sự sợ bóng tối, mà sợ ở một mình trong bóng tối, nên chỉ cần mẹ nằm cạnh là bé ngủ ngon dù đèn đã tắt.
Thêm vào đó là những gì con nghe trong ngày: một đoạn phim hoạt hình có con quái vật, một câu chuyện ma các anh chị lớn kể, một câu doạ "không ngủ ông kẹ bắt". Những mẩu đó nằm yên ban ngày, rồi trồi lên lúc tắt đèn. Biết được nỗi sợ của con đến từ đâu giúp ba mẹ chọn đúng chỗ để gỡ: có bé cần một chiếc đèn, có bé cần mẹ ở gần, có bé cần bớt nghe chuyện rùng rợn trước giờ ngủ.
Một điều nên nhớ: trẻ không chọn sợ để làm nũng. Ngay cả khi con có vẻ dùng nỗi sợ để kéo dài thời gian thức, cảm giác sợ phía sau thường có thật, chỉ là được con dùng thêm vào việc khác.
Những việc nên tránh dù đang rất mệt
Giờ ngủ của con thường trùng với lúc ba mẹ đã kiệt sức sau một ngày dài. Đó là lúc dễ buột ra những phản ứng làm nỗi sợ to thêm. Đây là những việc nên tránh:
- Doạ cho con ngủ. "Không ngủ thì ma đến" có thể làm con nằm im tối nay, nhưng xác nhận với con rằng trong bóng tối có thứ đáng sợ thật, vì chính ba mẹ nói vậy.
- Chế giễu hoặc so sánh. "Lớn rồi còn sợ tối", "em con còn không sợ". Con không bớt sợ, chỉ thêm xấu hổ và học cách giấu nỗi sợ.
- Tắt đèn đột ngột và đóng cửa để con "tự quen". Ép con ở trong cảm giác hoảng sợ một mình không làm con dạn hơn, mà làm giờ ngủ thành giờ đáng sợ nhất trong ngày.
- Đi "bắt ma" quá kỹ. Lục gầm giường, xịt "thuốc đuổi quái vật" có thể vui một hai lần, nhưng làm thường xuyên thì vô tình xác nhận quái vật có thể ở đó.
- Để con xem phim, nghe chuyện đáng sợ gần giờ ngủ. Kể cả phim dành cho trẻ lớn hơn mà anh chị trong nhà đang xem.
- Thay đổi quy tắc mỗi đêm một kiểu. Đêm cho ngủ cùng, đêm mắng phải về phòng. Không biết trước điều gì sẽ xảy ra làm con lo hơn.
Nếu đã lỡ dùng một trong những cách trên, ba mẹ không cần tự trách. Từ tối nay đổi cách, và nói với con một câu đơn giản: "Mẹ nói ma đến là mẹ nói sai, không có ma đâu. Mẹ sẽ giúp con thấy phòng mình an toàn."
Chuẩn bị phòng ngủ cho bóng tối bớt lạ
Một chiếc đèn ngủ ánh mờ, màu ấm. Đủ để con nhìn ra các đồ vật trong phòng khi mở mắt, nhưng không sáng đến mức khó ngủ. Đặt đèn sao cho không tạo bóng lớn trên tường. Nếu con thích, cho con tự bật tắt đèn để thấy mình nắm quyền.
Ban ngày cùng con "xem lại" phòng lúc tối. Buổi chiều kéo rèm, tắt đèn, cùng con nhận ra từng khối đen là gì: đây là tủ, đây là áo của ba, đây là con gấu. Làm lúc con đang vui, không phải lúc con đã sợ, để bóng tối thành một trò chơi quen.
Dọn bớt những thứ tạo bóng lạ. Áo treo sau cửa, thú bông to đặt trên nóc tủ, rèm có hoạ tiết. Hỏi con thứ gì làm con thấy sợ ban đêm và cùng con đổi chỗ nó.
Một món đồ "bạn ngủ". Chiếc gối nhỏ, chiếc khăn, con thú bông con tự chọn. Món đồ quen giúp con thấy có một thứ thân thuộc ở cạnh khi ba mẹ đã ra khỏi phòng.
Âm thanh quen. Có bé dễ ngủ hơn khi nghe tiếng quạt đều. Có bé sợ chính tiếng quạt. Quan sát con và giữ ổn định, tránh để tiếng động bất ngờ như tiếng tivi phòng bên lúc con vừa thiếp đi.
Cửa phòng hé mở và một lời hẹn. Hé cửa để con nghe tiếng ba mẹ, kèm một lời hẹn rõ ràng như "mẹ rửa bát xong sẽ vào xem con". Rồi giữ đúng lời hẹn, kể cả khi con đã ngủ.
Bậc thang từng bước để con dám ngủ riêng
Nếu gia đình muốn tập cho con ngủ riêng giường hay riêng phòng, nên đi từng bước, mỗi bước giữ vài đêm đến khi con thấy thoải mái rồi mới sang bước sau. Thời gian mỗi bước tuỳ từng bé, không cần vội:
- Ba mẹ nằm cạnh con đến khi con ngủ say, như con đang quen.
- Ba mẹ ngồi cạnh giường thay vì nằm, tay vẫn chạm vào con.
- Ba mẹ ngồi trên ghế cạnh giường, không chạm, chỉ nói vài câu nhẹ.
- Ghế dời ra giữa phòng, rồi gần cửa. Ba mẹ đọc sách bằng đèn nhỏ, có mặt nhưng không trò chuyện.
- Ba mẹ ra ngoài vài phút rồi quay lại như đã hẹn, rồi kéo dài dần thời gian ở ngoài.
- Con tự ngủ, ba mẹ vào xem một lần như lời hẹn.
Nếu có một đêm con thụt lùi, vì ốm, vì đi chơi xa về, vì có em bé mới, ba mẹ lùi một bậc mà không trách. Lùi một bậc vài đêm rồi đi tiếp vẫn nhanh hơn ép con vượt qua.
Ngủ cùng hay ngủ riêng, ngủ riêng từ tuổi nào là lựa chọn của mỗi gia đình, tuỳ nhà cửa và nếp sống. Điều quan trọng là quyết định nhất quán, và con được chuẩn bị chứ không bị chuyển đột ngột.
Nghi thức trước giờ ngủ: phần đều đặn làm con yên tâm
Nghi thức trước giờ ngủ là chuỗi việc lặp lại theo cùng một thứ tự mỗi tối: tắm, đánh răng, thay đồ, đọc truyện, tắt đèn lớn, bật đèn ngủ, chúc ngủ ngon. Khi mọi việc diễn ra như con đoán trước, cơ thể con biết rằng sắp đến giờ ngủ và tâm trí con bớt căng.
Phần truyện nên là truyện nhẹ nhàng, kết thúc êm. Truyện có yếu tố đáng sợ, kể cả truyện cổ tích quen thuộc có phù thuỷ hay chằn tinh, nên đọc vào ban ngày. Sau khi đọc, dành vài phút trò chuyện: hôm nay có chuyện gì vui, có chuyện gì làm con lo. Nỗi lo được nói ra lúc đèn còn sáng thường không đi theo con vào giấc ngủ.
Một số gia đình dùng câu chúc ngủ ngon riêng, một cái ôm, một câu hẹn sáng mai. Những chi tiết nhỏ như vậy trở thành điểm tựa: con biết rằng sau câu đó, ba mẹ sẽ ra ngoài và sáng mai mọi thứ vẫn ở đó.
Khi con gọi ba mẹ quay lại nhiều lần, giữ lời đáp ngắn và bình thản: vào, kiểm tra, nói một câu trấn an, rồi ra. Tránh bật đèn lớn, tránh trò chuyện dài, vì như thế giờ ngủ lại bắt đầu từ đầu.
Biến bóng tối thành trò chơi ban ngày
Cách giúp trẻ bớt sợ một thứ là cho trẻ gặp nó trong lúc vui và an toàn. Với bóng tối, ba mẹ có nhiều trò chơi đơn giản trong nhà: chui vào lều chăn với đèn pin đọc truyện, chơi bóng hình bằng tay lên tường, đi "thám hiểm" phòng khách tắt đèn để tìm đồ chơi đã giấu, ngắm trăng sao trên sân thượng.
Trong những trò này, con là người cầm đèn pin, người quyết định khi nào bật khi nào tắt. Cảm giác nắm quyền đó rất quan trọng. Con học được rằng bóng tối không tự làm hại ai, và mình có cách làm cho nó sáng lại.
Trò bóng hình tay còn cho con thấy những bóng lạ trên tường hoá ra chỉ là bóng của một vật quen. Lần sau thấy một bóng lạ trong phòng ngủ, con có sẵn một cách nghĩ khác: có lẽ đó là bóng của cái gì đó.
Không ép con chơi nếu con chưa muốn. Bắt đầu bằng phòng tắt đèn nhưng còn ánh sáng từ cửa sổ, ba mẹ ở ngay bên. Mỗi lần chơi xong, kết thúc bằng một hoạt động vui để con nhớ cảm giác dễ chịu.
Sợ tối, ác mộng hay hoảng sợ ban đêm: phân biệt để biết khi nào gặp bác sĩ
Ba chuyện này hay bị gộp chung là "con sợ ban đêm", nhưng khác nhau. Bảng dưới chỉ giúp ba mẹ quan sát, không dùng để tự kết luận:
| Thường xảy ra khi nào | Con trông thế nào | Ba mẹ làm gì | |
|---|---|---|---|
| Sợ bóng tối | Lúc chuẩn bị ngủ, khi tắt đèn | Tỉnh táo, gọi ba mẹ, xin bật đèn | Trấn an, đèn ngủ, đi từng bước |
| Ác mộng | Thường vào nửa sau của đêm | Thức dậy, khóc, nhớ và kể được giấc mơ | Ôm, trấn an, cho con kể lại, ở cạnh đến khi con ngủ lại |
| Hoảng sợ ban đêm | Thường vào phần đầu đêm | Hét, vùng vẫy, mắt có thể mở nhưng không tỉnh hẳn, sáng hôm sau thường không nhớ | Giữ an toàn quanh con, không cố đánh thức, chờ cơn qua |
Ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa khi con gặp ác mộng hoặc hoảng sợ ban đêm nhiều lần trong tuần kéo dài, khi con ngáy to và ngưng thở khi ngủ, khi con mộng du ra khỏi giường, hoặc khi giấc ngủ kém làm con mệt mỏi, cáu gắt rõ rệt ban ngày. Nếu nỗi sợ đi kèm một thay đổi lớn trong nhà hay một chuyện con đã trải qua, chuyên gia tâm lý trẻ em có thể giúp thêm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để đèn sáng suốt đêm cho con không?
Đèn sáng mạnh có thể làm giấc ngủ kém sâu. Một chiếc đèn ngủ ánh mờ, màu ấm thường là điểm cân bằng: đủ để con nhìn ra đồ vật quen, không chói. Khi con lớn hơn và bớt sợ, cùng con quyết định có cần đèn nữa không.
Con bảo có ma dưới gầm giường, có nên cùng con kiểm tra không?
Một lần kiểm tra bình tĩnh, bật đèn cho con thấy gầm giường chỉ có đồ chơi, có thể giúp. Nhưng làm thành nghi thức mỗi tối thì lại xác nhận rằng ma có thể ở đó. Sau lần đầu, nói rõ với con rằng không có ma và ba mẹ ở ngay bên ngoài.
Con đang ngủ riêng bỗng đòi về ngủ với ba mẹ thì sao?
Thường có lý do: một thay đổi ở trường, nhà có em bé, con ốm, con nghe chuyện đáng sợ. Ba mẹ hỏi nhẹ, có thể lùi lại một bước trên lộ trình trong vài đêm, rồi tiến dần lên lại mà không trách con.
Mấy tuổi thì trẻ hết sợ bóng tối?
Không có tuổi cố định. Nhiều trẻ bớt sợ rõ khi vào tiểu học, có trẻ vẫn muốn đèn ngủ đến lớn hơn và điều đó không có gì sai. Ba mẹ chỉ cần để ý khi nỗi sợ làm con mất ngủ kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều đến ban ngày.
Ông bà ngủ cùng cháu, ba mẹ muốn tập cho con ngủ riêng thì làm sao?
Nói chuyện với ông bà trước, thống nhất một lộ trình chung và lý do, để cả nhà cùng làm một kiểu. Ông bà có thể là người ngồi cạnh trong các bước đầu, vì con đã quen hơi. Điều quan trọng là không mỗi người một cách.
Con lớn tám, chín tuổi vẫn sợ tối có đáng lo không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ lớn và cả người lớn vẫn thích có chút ánh sáng khi ngủ. Ba mẹ đáng để ý hơn khi nỗi sợ làm con không dám đi vệ sinh ban đêm, không ngủ lại nhà người thân, hoặc mất ngủ thường xuyên.