Phần lớn nỗi sợ của trẻ là bình thường và đổi dần theo tuổi: bé dưới hai tuổi thường sợ xa ba mẹ và người lạ, bé hai đến bốn tuổi sợ bóng tối, con vật, tiếng động lớn, bé năm đến bảy tuổi sợ ma, quái vật, bị thương, còn trẻ tám đến mười tuổi lo bị chê, bị bạn bỏ rơi, sợ chuyện xảy ra ngoài đời thật. Ba mẹ chỉ cần để ý khi nỗi sợ kéo dài, lớn hơn hẳn so với tuổi, hoặc làm con bỏ dở những việc thường ngày.
Hiểu nỗi sợ nào thuộc tuổi nào giúp ba mẹ bớt lo những chuyện không cần lo, và nhận ra sớm những chuyện cần lo. Bài này lần lượt đi qua bản đồ nỗi sợ theo tuổi, vì sao chúng thay đổi, cách đón một nỗi sợ trong lúc nó đang diễn ra, và các dấu hiệu nên tìm người có chuyên môn.
Bản đồ nỗi sợ thường gặp theo tuổi
Bảng dưới gom các nỗi sợ hay gặp ở trẻ phát triển bình thường. Mốc tuổi chỉ là khoảng thường thấy; một nỗi sợ đến sớm hơn hay ở lại lâu hơn vài tháng chưa phải điều đáng ngại:
| Khoảng tuổi | Nỗi sợ hay gặp | Gốc của nỗi sợ |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Người lạ, xa người chăm chính, tiếng động lớn đột ngột, bị đặt vào chỗ lạ | Trẻ vừa nhận ra ai là người quen, ai không; chưa hiểu ba mẹ đi rồi sẽ về |
| 2–4 tuổi | Bóng tối, chó mèo, côn trùng, tiếng máy hút bụi, tiếng xả nước, người hoá trang | Trí tưởng tượng nở rộ nhưng chưa tách được thật với tưởng tượng |
| 5–7 tuổi | Ma, quái vật, kẻ trộm, bị thương, chảy máu, sấm sét, ở nhà một mình | Trẻ hiểu thêm về nguy hiểm thật nhưng còn phóng đại khả năng xảy ra |
| 8–10 tuổi | Bị chê cười, bị bạn tẩy chay, làm bài kém, ba mẹ ốm, cháy nhà, thiên tai, tin tức | Trẻ hiểu thế giới rộng hơn, bắt đầu so mình với bạn, nghe tin tức người lớn bàn |
Một điều ba mẹ hay ngạc nhiên: có bé không sợ gì lúc ba tuổi lại bắt đầu sợ ma lúc sáu tuổi. Đó không phải là bước lùi. Con sợ thứ mới vì con vừa hiểu thêm một tầng của thế giới.
Vì sao nỗi sợ thay đổi khi con lớn
Nỗi sợ đi theo cái con hiểu được. Em bé chưa biết người lạ khác người nhà thì chưa sợ người lạ. Khi bé bắt đầu phân biệt, thường quanh mốc gần một tuổi, nỗi sợ người lạ xuất hiện. Đó là dấu hiệu bé đã gắn bó với người chăm mình, chứ không phải bé "khó tính" hay "nhát".
Từ hai đến bốn tuổi, trí tưởng tượng phát triển rất mạnh. Con tưởng tượng được con rồng, con khủng long, nhưng chưa chắc chắn chúng không có thật. Bóng chiếc áo treo trên cửa trong đêm thành một bóng người đứng đó. Lời giải thích "không có gì đâu" khó lọt vào tai vì trong đầu con nó có thật.
Lên năm, sáu tuổi, con bắt đầu hiểu cơ thể có thể bị đau, người có thể bị ốm, nhà có thể bị trộm. Nỗi sợ chuyển từ tưởng tượng sang những thứ có thể xảy ra, chỉ là con chưa đo được khả năng nhiều hay ít. Đến tám, mười tuổi, nỗi sợ mang màu xã hội nhiều hơn: con quan tâm bạn bè nghĩ gì về mình, và con nghe được tin tức qua màn hình, qua câu chuyện người lớn.
Biết được gốc của nỗi sợ, ba mẹ chọn được cách nói hợp tuổi: với bé nhỏ thì cho cảm giác an toàn và sự có mặt, với trẻ lớn thì thêm thông tin thật và cách tự xử lý.
Đón một nỗi sợ trong lúc nó đang diễn ra
Lúc con đang hoảng không phải lúc để giảng giải. Năm bước dưới đây dùng được cho hầu hết các nỗi sợ, từ tiếng sấm đến con chó nhà hàng xóm:
- Lại gần, hạ thấp người. Ngồi xuống ngang tầm mắt con hoặc bế con lên. Cơ thể con cần thấy người lớn ở sát bên trước khi nghe được lời nào.
- Gọi tên cảm xúc. "Tiếng sấm to quá, con giật mình và sợ." Câu này giúp con nối cảm giác lạ trong người với một chữ mà con dần dùng được.
- Cho phép cảm xúc. "Sợ cũng được, người lớn cũng có lúc sợ sấm." Không cười, không bảo "có thế mà cũng sợ".
- Đưa một việc nhỏ để làm. Cùng đếm từ khi thấy chớp đến lúc nghe sấm, cùng thở chậm, cùng ôm con gấu. Có việc để làm giúp con thấy mình không bất lực.
- Nói chuyện lại khi đã bình tĩnh. Hôm sau, lúc vui vẻ, hỏi con về nỗi sợ đó, giải thích bằng lời hợp tuổi, cùng nghĩ xem lần tới làm gì.
Thứ tự này quan trọng. Nhiều ba mẹ bắt đầu ngay bằng bước năm, giải thích sấm là gì trong khi con đang khóc thét. Lời giải thích đúng nhưng đến sai lúc thì con không nghe được.
Nỗi sợ sau một chuyện cụ thể
Có những nỗi sợ không đến theo tuổi mà đến sau một sự việc: bị chó đuổi, bị ngã xe, chứng kiến một vụ va quẹt ngoài đường, bị lạc ba mẹ ở chợ vài phút. Sau những chuyện như vậy, trẻ thường bám ba mẹ hơn, ngủ chập chờn, kể đi kể lại chuyện đã xảy ra, hoặc chơi lại cảnh đó bằng đồ chơi. Đó là cách bình thường để trẻ tiêu hoá một chuyện quá sức.
Ba mẹ để con kể, nghe hết, không chặn bằng "thôi quên đi". Trả lời thật những câu con hỏi, ở mức con hiểu được. Giữ nếp sinh hoạt quen thuộc, vì nếp quen cho trẻ cảm giác thế giới vẫn ổn. Nếu con muốn né chỗ đã xảy ra chuyện, cho con né một thời gian rồi mới cùng con quay lại từng chút.
Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể cùng con vẽ lại chuyện đã xảy ra, hoặc kể lại theo thứ tự trước, trong và sau, nhấn vào đoạn kết: ai đã đến giúp, mọi người đã an toàn ra sao. Kể lại có đoạn kết an toàn giúp con xếp ký ức vào đúng chỗ, thay vì để nó lơ lửng như một chuyện chưa xong. Đừng ép con kể nếu con chưa muốn; chỉ cho con biết ba mẹ sẵn sàng nghe bất cứ lúc nào.
Phần lớn trẻ dịu lại sau vài tuần. Nếu sau một thời gian dài con vẫn hoảng sợ mạnh, gặp ác mộng liên tục, hoặc thay đổi tính tình rõ rệt, ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Nỗi sợ do người lớn gieo vào
Một phần nỗi sợ của trẻ Việt không tự sinh ra mà do người lớn nói ra để con nghe lời: "không ngủ thì ông kẹ đến bắt", "khóc nữa công an bắt bây giờ", "không ăn thì bác sĩ tiêm cho". Những câu doạ này được dùng qua nhiều thế hệ vì chúng có tác dụng ngay: con im, con ăn, con ngủ. Cái giá đến sau và khó thấy hơn.
Con học được rằng người công an, bác sĩ, những người lẽ ra con tìm đến khi gặp nạn, lại là người đáng sợ. Một đứa trẻ bị lạc mà sợ chú công an thì sẽ không dám lại gần nhờ giúp. Con cũng học được rằng bóng tối có thứ gì đó rình rập thật, vì chính ba mẹ đã nói vậy. Và con dần hiểu rằng lời người lớn nói không đáng tin, khi lớn lên một chút và nhận ra ông kẹ không có thật.
Ba mẹ không cần trách mình hay trách ông bà vì đã lỡ doạ. Chỉ cần dừng lại từ hôm nay, và nói lại với con: "Hôm trước mẹ nói chú công an bắt là mẹ nói sai. Chú công an giúp người bị lạc, giúp người gặp chuyện. Nếu có lúc con lạc mẹ, con tìm chú." Sửa một câu như vậy tốn vài giây mà gỡ được một nỗi sợ có thể theo con nhiều năm.
Nói gì và tránh nói gì khi con sợ
Những câu bên trái rất quen trong nhiều gia đình. Chúng thường được nói ra vì thương và vì vội, nhưng hiệu quả ngược với mong muốn. Cột bên phải là cách nói thay, giữ cùng ý mà con nghe được:
| Câu quen miệng | Con nghe ra điều gì | Thử nói thay |
|---|---|---|
| "Có gì đâu mà sợ." | Cảm giác của con là sai | "Con thấy sợ. Mẹ ở đây với con." |
| "Lớn rồi mà còn sợ." | Con kém hơn bạn cùng tuổi | "Nhiều bạn bằng tuổi con cũng sợ cái này." |
| "Không đi thì mẹ bỏ ở đây." | Mẹ có thể bỏ con thật | "Mình đi cùng nhau, con nắm tay mẹ." |
| "Con chó không cắn đâu." | Lời hứa người lớn không giữ được | "Mình đứng xa một chút rồi xem nó nhé." |
| "Thôi để mẹ làm cho." | Con không làm được | "Con muốn mẹ làm cùng hay đứng cạnh?" |
Không cần nói hoàn hảo mọi lúc. Khi lỡ buột miệng câu bên trái, ba mẹ quay lại nói với con một câu bên phải là đủ. Trẻ nhớ cả lần ba mẹ sửa lời.
Riêng câu "con chó không cắn đâu", ba mẹ nên bỏ hẳn kể cả khi tin là đúng. Không ai hứa thay được một con vật, và một lần lời hứa đó sai là con mất lòng tin vào cả những lời trấn an sau này.
Dấu hiệu nên hỏi ý kiến chuyên gia
Sợ hãi là một phần của lớn lên, nhưng có lúc nó vượt khỏi mức bình thường. Ba mẹ nên tìm gặp bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi thấy một hay nhiều dấu hiệu sau, kéo dài nhiều tuần:
- Nỗi sợ làm con bỏ hẳn những việc thường ngày: không chịu đến trường, không ra khỏi nhà, không ở một mình trong phòng dù là ban ngày.
- Nỗi sợ lớn hơn rõ rệt so với các bạn cùng tuổi, hoặc là nỗi sợ của tuổi nhỏ hơn nhiều mà vẫn rất mạnh.
- Con hay than đau bụng, đau đầu, buồn nôn trước những tình huống con sợ, đã khám mà không tìm ra bệnh.
- Con lo lắng gần như về mọi thứ, hỏi đi hỏi lại cùng một câu để được trấn an mà không dịu đi.
- Con ngủ rất kém, thức dậy hoảng hốt nhiều đêm liền.
- Nỗi sợ gắn với một người hoặc một nơi cụ thể mà con không giải thích được. Trường hợp này, ba mẹ hỏi nhẹ nhàng, tin lời con, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 khi nghi con bị làm hại.
Đến gặp chuyên gia sớm thường giúp chuyện nhẹ đi nhanh hơn. Ba mẹ nên ghi lại vài dòng trước buổi gặp: nỗi sợ bắt đầu từ khi nào, xảy ra lúc nào trong ngày, con nói gì, nhà đã thử những cách gì.
Câu hỏi thường gặp
Bé một tuổi khóc thét khi người lạ bế có phải bé khó tính không?
Không. Sợ người lạ quanh mốc một tuổi thường là dấu hiệu bé đã gắn bó với người chăm chính và phân biệt được người quen. Ba mẹ để người mới làm quen từ từ, bế sau khi bé đã nhìn quen, không giao bé đột ngột.
Con năm tuổi tự nhiên sợ ma dù nhà không ai kể chuyện ma, có lạ không?
Không lạ. Ở tuổi này trẻ nghe chuyện từ bạn bè, phim ảnh, câu nói vô tình của người lớn, và trí tưởng tượng tự lấp chỗ trống. Ba mẹ nghe con kể, trấn an bằng sự có mặt, tránh kể thêm chuyện rùng rợn trước giờ ngủ.
Con tám tuổi lo sợ sau khi xem tin bão lũ trên truyền hình thì nói thế nào?
Hỏi con đã nghe gì và hiểu thế nào, rồi trả lời thật, ngắn, hợp tuổi. Nói về những người đang giúp đỡ và việc nhà mình đã chuẩn bị. Bớt để con xem tin tức hình ảnh nặng một mình, nhất là trước giờ ngủ.
Có nên tránh hẳn những thứ con sợ không?
Tránh hẳn lâu dài làm nỗi sợ to thêm vì con không có dịp thấy điều mình sợ thật ra không nguy hiểm như tưởng. Cách tốt hơn là cho con tiếp xúc từng chút, vừa sức, có người lớn đi cùng, và dừng lại khi con quá tải.
Anh em ruột lại sợ những thứ rất khác nhau, vì sao vậy?
Mỗi đứa trẻ có tính khí riêng và trải qua những chuyện khác nhau, dù sống chung một nhà. Ba mẹ nên tránh so sánh kiểu "em còn không sợ", vì câu đó vừa làm đứa lớn xấu hổ vừa không giúp gì thêm.