Cho con tự lựa chọn trong giới hạn nghĩa là ba mẹ đặt khung, con chọn bên trong khung đó: với trẻ 2–4 tuổi thường là hai phương án mà ba mẹ chấp nhận được cả hai, trẻ lớn hơn được nhiều phương án và nhiều việc hơn. Những gì liên quan an toàn, sức khoẻ và quyết định lớn của gia đình vẫn do người lớn quyết, và ba mẹ nói rõ điều đó với con.
Lựa chọn là phần hay bị quên nhất của tự lập. Một đứa trẻ tự mặc đồ, tự ăn rất giỏi nhưng chưa từng được chọn gì vẫn sẽ lúng túng khi lớn lên phải tự quyết. Bài này giải thích vì sao lựa chọn nuôi tính tự lập, cách chia việc nào con quyết và việc nào ba mẹ quyết, cách đưa ra lựa chọn thật, và những cái bẫy hay gặp.
Vì sao được chọn giúp con tự lập
Mỗi lần chọn, đứa trẻ phải làm vài việc trong đầu: nhìn các phương án, nghĩ mình thích gì, cân một chút, rồi quyết. Sau đó con sống với kết quả và rút ra điều gì đó cho lần sau. Đây chính là vòng ra quyết định mà người lớn dùng hằng ngày, chỉ ở quy mô nhỏ. Trẻ được tập vòng này từ những chuyện như áo xanh hay áo vàng sẽ có nền khi phải chọn những chuyện lớn hơn.
Lựa chọn cũng giảm bớt chống đối. Trẻ 2–4 tuổi đang ở giai đoạn muốn tự chủ, và khi mọi thứ đều do người lớn quyết, con tìm cách giành lại quyền bằng chữ "không". Cho con một lựa chọn nhỏ trong một việc bắt buộc, như "con muốn đánh răng bằng bàn chải xanh hay bàn chải đỏ?", giúp con có phần quyền của mình mà việc vẫn được làm.
Cuối cùng, được chọn cho con biết ý kiến của mình có giá trị. Trẻ được hỏi ý thường dễ nói ra điều mình nghĩ, dễ nói "không" khi có ai làm mình khó chịu, và dễ nói với ba mẹ khi có chuyện. Tự lập vì thế không chỉ là tự làm, mà là tin rằng mình có tiếng nói về cuộc sống của chính mình.
Ba vùng quyết định: con quyết, con chọn trong khung, ba mẹ quyết
Một cách đơn giản để biết nên cho con chọn tới đâu là chia các việc trong nhà thành ba vùng. Ranh giới mỗi nhà một khác, nhưng nguyên tắc thường giống nhau:
| Vùng | Gồm những việc như | Cách nói với con |
|---|---|---|
| Con quyết | Chơi gì trong giờ chơi, vẽ màu gì, đọc truyện nào trước, kể chuyện gì với bạn, sắp đồ chơi trên kệ của mình | "Việc này con tự quyết." |
| Con chọn trong khung | Mặc gì trong số đồ hợp thời tiết, ăn món nào trong hai món, tắm trước hay ăn trước, làm bài lúc nào trong buổi tối, hoạt động cuối tuần trong vài phương án | "Mẹ đưa ra hai cách, con chọn một." |
| Ba mẹ quyết | An toàn (đội mũ bảo hiểm, thắt dây an toàn, không chơi gần nước một mình), sức khoẻ (tiêm chủng, uống thuốc, giờ ngủ), việc lớn của gia đình (chuyển nhà, chọn trường) | "Việc này ba mẹ quyết, vì… Con được nói con cảm thấy thế nào." |
Khi con lớn, nhiều việc chuyển dần từ cột phải sang cột giữa, từ cột giữa sang cột trái. Trẻ 9 tuổi có thể tự quyết giờ làm bài trong buổi tối, còn trẻ 5 tuổi thì chưa.
Ngay cả với việc ba mẹ quyết, con vẫn có quyền nói cảm xúc của mình. "Con không muốn tiêm, con sợ" là điều được nói ra và được lắng nghe, dù việc tiêm vẫn diễn ra. Phân biệt rõ "nói ý kiến" với "quyết định" giúp con không thấy bị bỏ qua.
Cách đưa ra một lựa chọn thật
Lựa chọn chỉ có tác dụng khi là lựa chọn thật. Vài bước giúp ba mẹ làm đúng:
- Chỉ đưa những phương án ba mẹ chấp nhận được. Nếu con chọn áo len giữa trưa hè mà ba mẹ không đồng ý, thì đừng đưa áo len vào lựa chọn.
- Bắt đầu bằng hai phương án với trẻ nhỏ. Trẻ 2–4 tuổi dễ rối khi có quá nhiều thứ. Hai là đủ. Trẻ 5–7 tuổi có thể ba bốn, trẻ lớn hơn có thể tự nghĩ thêm phương án.
- Nói một lần, rõ ràng. "Con muốn ăn chuối hay ăn cam?" rồi chờ. Không nhắc đi nhắc lại liên tục.
- Cho con thời gian. Đếm thầm đến mười. Nhiều trẻ cần vài giây để nghĩ.
- Nếu con không chọn, ba mẹ chọn. "Con chưa chọn, mẹ chọn cam nhé. Lần sau con chọn." Nói bình thản, không trách.
- Tôn trọng lựa chọn đã đưa ra. Con chọn chuối thì là chuối, kể cả khi ba mẹ nghĩ cam tốt hơn. Đổi lại sau khi con chọn là dạy con rằng chọn cũng vô ích.
Nếu con đòi một phương án thứ ba ngoài hai cái ba mẹ đưa ra, ba mẹ có thể đồng ý khi nó hợp lý, hoặc nhắc lại khung: "Hôm nay mình có hai cái này thôi." Không cần giải thích dài.
Những lựa chọn hợp với từng độ tuổi
Dưới đây là ví dụ cho trẻ phát triển điển hình. Ba mẹ dùng như gợi ý để nghĩ ra lựa chọn phù hợp với nếp nhà mình:
- 2–3 tuổi: chọn cốc màu nào, chọn đôi dép nào trong hai đôi, chọn bài hát lúc tắm, chọn ôm gấu hay ôm thỏ đi ngủ, chọn đi cầu thang hay để bế.
- 4–5 tuổi: chọn bộ đồ trong hai ba bộ hợp thời tiết, chọn món ăn nhẹ buổi chiều, chọn trò chơi khi ra công viên, chọn truyện tối, chọn làm việc gì trước giữa hai việc.
- 6–7 tuổi: chọn quần áo trong tủ theo thời tiết, chọn hoạt động cuối tuần trong vài phương án, chọn món cho bữa tối một ngày trong tuần, chọn cách trang trí góc của mình, chọn quà tặng bạn trong khoản ba mẹ đặt.
- 8–10 tuổi: chọn giờ làm bài trong buổi tối, chọn môn năng khiếu muốn thử, chọn cách tiêu một khoản nhỏ, góp ý cho kế hoạch đi chơi của gia đình, tự chọn kiểu tóc và trang phục khi không có quy định trường.
Ba mẹ để ý rằng ở trẻ lớn, lựa chọn chuyển từ "cái gì" sang "khi nào" và "như thế nào". Đây là bước quan trọng: con không chỉ chọn đồ vật mà bắt đầu chọn cách sắp xếp thời gian của mình.
Một gợi ý nữa là cho con được chọn cả những việc nhỏ trong sinh hoạt chung của nhà: chọn món canh ngày thứ Bảy, chọn bài hát khi cả nhà dọn dẹp, chọn đường đi bộ ra chợ. Những lựa chọn đó cho con thấy mình là một phần của gia đình, có tiếng nói như mọi người.
Để con sống với lựa chọn của mình
Phần khó nhất của việc cho con chọn không phải lúc con chọn, mà lúc lựa chọn của con không như ý. Con chọn áo mỏng, ra ngoài thấy lạnh. Con chọn chơi xếp hình thay vì đi công viên, rồi buồn vì không được chạy nhảy. Con tiêu hết khoản nhỏ vào món đồ chơi hỏng sau hai ngày. Ba mẹ thường muốn nói "mẹ nói rồi mà", hoặc lần sau thôi không cho chọn nữa.
Những khoảnh khắc này là lúc con học nhiều nhất, miễn là kết quả không nguy hiểm. Ba mẹ có thể mang theo một chiếc áo dự phòng mà không nói "thấy chưa", đưa cho con khi con kêu lạnh. Tối hôm đó, hỏi con một câu: "Hôm nay con thấy áo đó thế nào? Lần sau trời như vậy con muốn mặc gì?" Con tự rút ra bài học thì bài học đó ở lại.
Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể để con trải qua hệ quả lớn hơn một chút. Tiêu hết khoản nhỏ vào món nhanh hỏng thì phải chờ lần sau mới có. Không nên bù ngay, cũng không nên chê. Chỉ cần ở bên khi con buồn: "Tiếc thật, con đã rất thích nó." Lần sau, khi con đứng trước một món đồ, con sẽ tự nghĩ lâu hơn.
Điều ba mẹ cần giữ là ranh giới an toàn. Lựa chọn mà hệ quả có thể gây hại cho sức khoẻ hay tính mạng thì không phải lựa chọn của con ngay từ đầu, như đã nói ở phần ba vùng quyết định.
Những cái bẫy khi cho con lựa chọn
Hỏi như thể con được chọn, khi thật ra không. "Con có muốn đi tắm không?" Nếu con nói "không" mà vẫn phải tắm, con học được rằng câu hỏi của ba mẹ không thật. Với việc bắt buộc, nói thẳng "đến giờ tắm rồi" rồi cho chọn phần nhỏ bên trong.
Quá nhiều phương án. Mở tủ cho trẻ 3 tuổi chọn trong hai mươi bộ đồ thường kết thúc bằng nước mắt. Lựa chọn tốt là lựa chọn vừa sức.
Đổi ý sau khi con đã chọn. Nếu ba mẹ đã đưa phương án, con chọn rồi mà ba mẹ đổi, lần sau con sẽ không tin lựa chọn nữa.
Dùng lựa chọn để doạ. "Con chọn đi: dọn đồ hay bị đánh?" không phải lựa chọn mà là đe doạ trá hình. Trẻ nhận ra điều đó rất nhanh.
Bắt con chọn chuyện của người lớn. Hỏi trẻ "con muốn ở với ba hay với mẹ?" khi ba mẹ chia tay, hay "nhà mình có nên chuyển nhà không?" đặt lên vai con một gánh quá sức. Con có thể được hỏi cảm xúc, nhưng quyết định là của người lớn.
Khi con không chịu chọn hoặc chọn mãi không xong
Có những đứa trẻ đứng trước hai chiếc áo rất lâu, đổi qua đổi lại, rồi khóc vì sợ chọn sai. Thường đó là những trẻ có tính cầu toàn hoặc từng bị chê khi chọn. Với các con, ba mẹ có thể giảm áp lực bằng cách nói rõ "chọn cái nào cũng được, không có cái nào sai", và nhắc rằng ngày mai con lại được chọn tiếp.
Đặt một giới hạn thời gian nhẹ nhàng cũng giúp: "Mình đếm đến năm rồi con chọn nhé." Nếu hết thời gian con vẫn chưa chọn, ba mẹ chọn hộ một lần và nói "lần sau con chọn". Không biến chuyện chọn thành một cuộc thử thách căng thẳng.
Ngược lại, có trẻ không chịu chọn vì muốn cả hai, hoặc muốn thứ không có trong lựa chọn. Ba mẹ thừa nhận mong muốn của con, "con muốn cả hai, mẹ hiểu", nhưng vẫn giữ khung. Nếu con khóc, ba mẹ ở bên cho đến khi con dịu, không đổi khung chỉ vì nước mắt. Con dần hiểu rằng lựa chọn đi kèm với việc bỏ lại một thứ, và đó là một phần bình thường của cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
Cho con chọn nhiều có làm con thành đứa trẻ đòi hỏi không?
Không, nếu lựa chọn nằm trong khung ba mẹ đặt và ba mẹ vẫn giữ những quyết định lớn. Trẻ đòi hỏi thường là trẻ không có ranh giới rõ, chứ không phải trẻ được chọn nhiều. Lựa chọn trong khung vừa cho con quyền vừa dạy con rằng quyền có giới hạn.
Trẻ 2 tuổi nói "không" với mọi lựa chọn, phải làm sao?
Đây là giai đoạn bình thường. Ba mẹ vẫn đưa hai phương án, chờ vài giây; nếu con vẫn "không", ba mẹ chọn giúp và tiếp tục việc một cách bình tĩnh. Tránh hỏi những câu có thể trả lời bằng có hoặc không cho những việc bắt buộc.
Con chọn đồ không hợp, ví dụ đồ ngủ đi siêu thị, có nên cho không?
Nếu không ảnh hưởng đến an toàn, sức khoẻ hay quy định của nơi đến, nhiều ba mẹ chọn để con mặc. Con được trải nghiệm lựa chọn của mình, và ít khi có hậu quả gì. Nếu nơi đến cần trang phục phù hợp, ba mẹ đưa khung trước khi con chọn.
Ba và mẹ không thống nhất việc nào cho con chọn, làm sao?
Hai người nên ngồi lại, dùng cách chia ba vùng để xếp các việc trong nhà, thống nhất ở những việc hay xảy ra như ăn mặc, giờ chơi, giờ ngủ. Trước mặt con, tránh một người cho chọn rồi người kia gạt đi, vì con sẽ bối rối và học cách hỏi người dễ hơn.
Con 8 tuổi muốn tự chọn bỏ một môn năng khiếu đang học, có nên đồng ý?
Ba mẹ nên nghe lý do của con trước. Có thể thoả thuận học hết khoá hoặc hết một mốc rồi mới dừng, để con học cách giữ cam kết. Sau đó con được quyết có học tiếp hay không. Cách này tôn trọng lựa chọn của con mà vẫn dạy con làm đến nơi đến chốn.
Có nên hỏi ý con khi chọn trường học?
Có thể hỏi con thích gì ở mỗi nơi, cho con đi xem trường nếu được, và lắng nghe cảm nhận của con. Nhưng quyết định cuối cùng là của ba mẹ, vì có nhiều yếu tố con chưa cân được. Nói rõ với con rằng ý của con đã được nghe và được tính đến.