Trẻ ngại thử điều mới vì điều mới khó đoán trước: con không biết sẽ gặp gì, sẽ cảm thấy ra sao, có làm sai trước mặt người khác không. Cách giúp con dám thử là làm cho điều mới bớt lạ trước khi con gặp nó, chia việc lớn thành nhiều bậc nhỏ vừa sức, và cho con quyền dừng lại mà không bị chê. Con dạn dần qua những lần thử thành công nhỏ, không qua những lần bị đẩy vào việc lớn.
Từ chối một món ăn chưa từng thấy, khóc khi đến lớp học bơi đầu tiên, đứng nép ở sân chơi mới chỉ nhìn các bạn chơi: đó là những cảnh quen với nhiều ba mẹ. Bài này giải thích vì sao trẻ ngại cái mới, cách dựng bậc thang để con bước lên, cách kể trước, cách giữ lời hứa rút lui, và chỗ ba mẹ nên lùi lại.
Vì sao điều mới làm trẻ chùn bước
Với người lớn, một sân chơi mới chỉ là chỗ khác sân chơi cũ. Với trẻ nhỏ, nó là một loạt câu hỏi chưa có lời đáp: có bạn nào đánh mình không, cầu trượt có cao quá không, mẹ có đi đâu không. Bộ não non của trẻ phản ứng với điều không đoán trước được bằng sự cảnh giác. Đứng lại quan sát là cách con thu thập thông tin trước khi dám bước tới.
Một lý do khác là nỗi sợ làm sai. Từ khoảng bốn, năm tuổi, trẻ bắt đầu để ý người khác nhìn mình. Một đứa trẻ đã nhiều lần bị cười khi làm vụng sẽ chọn không làm để khỏi bị cười. Điều này hay gặp ở những trẻ được khen "giỏi" nhiều: thử cái mới là có nguy cơ không còn "giỏi" nữa.
Tính khí cũng góp phần. Có trẻ bẩm sinh đã thích lạ, có trẻ cần làm quen chậm. Hai đứa trẻ trong cùng một nhà, cùng được nuôi một cách, vẫn có thể phản ứng rất khác với cùng một lớp học mới. Đó không phải lỗi của đứa nào.
Hiểu được lý do giúp ba mẹ chọn đúng cách giúp. Trẻ cần thông tin thì kể trước. Trẻ sợ làm sai thì giảm áp lực người nhìn. Trẻ chậm nóng thì cho thêm thời gian. Một cách duy nhất cho mọi trẻ thường không trúng.
Dựng bậc thang: chia việc mới thành nhiều bước nhỏ
Bậc thang là cách chia một việc đáng sợ thành những bước nhỏ, từ dễ nhất đến khó nhất, rồi đi từng bậc. Ví dụ dưới đây cho một bé năm tuổi vừa chuyển nhà, rất muốn chơi với nhóm bạn ở sân chung cư mới nhưng cứ đến gần là quay về. Số bậc và tốc độ tuỳ từng bé:
- Con ngồi ghế đá cạnh mẹ, nhìn các bạn chơi một lúc rồi về. Không cần làm gì thêm.
- Con mang theo một món chơi được nhiều người như quả bóng nhỏ, hộp phấn, và chơi cùng mẹ ở gần chỗ các bạn.
- Mẹ và con lăn bóng qua lại; thỉnh thoảng bóng lăn về phía các bạn, con chạy theo nhặt.
- Con tự đưa bóng cho một bạn và rủ lăn lại, mẹ ngồi trên ghế gần đó.
- Con tập ở nhà câu "cho mình chơi với", rồi nói với một bạn ở sân, mẹ vẫn trong tầm mắt.
- Con chơi cùng nhóm bạn, mẹ ngồi xa hơn hoặc đi dạo quanh sân.
Mỗi bậc giữ đến khi con thấy thoải mái, có khi chỉ một buổi, có khi một tuần. Con muốn lùi một bậc thì lùi. Có hôm các bạn không chịu cho chơi cùng; ba mẹ coi đó là chuyện của hôm đó, không phải lời phán về con, và hôm sau thử lại.
Cách chia này dùng được cho rất nhiều việc khác: ăn món lạ (nhìn, ngửi, chạm, liếm, cắn một miếng nhỏ), vào lớp năng khiếu mới (xem từ ngoài, ngồi cạnh mẹ, tự vào), chạm vào con vật con đang sợ (nhìn qua cửa kính, đứng xa, đứng gần khi có chủ giữ, chạm lưng nó).
Kể trước để điều mới bớt lạ
Kể cụ thể những gì con sẽ thấy, nghe, làm. "Ngày mai mình đến lớp vẽ. Phòng có nhiều bàn nhỏ, các bạn bằng tuổi con. Cô sẽ phát giấy và màu. Mẹ ngồi ở ghế ngoài cửa." Câu chung chung như "vui lắm" ít giúp được con bằng những chi tiết con có thể hình dung.
Đi xem trước khi phải tham gia. Nếu được, đưa con đi ngang chỗ học, chỗ chơi trước một hôm. Đứng ngoài nhìn vào, thấy phòng, thấy cô, thấy các bạn ra về. Lần sau đến, đó đã là chỗ con từng thấy.
Chơi đóng vai ở nhà. Con đóng vai cô giáo, mẹ đóng vai học trò mới đứng nép ở cửa. Đổi vai cho nhau. Trong trò chơi, con được tập trước các câu như "con tên là…", "con muốn đi vệ sinh".
Nói thật về phần khó. Đừng hứa "không có gì khó đâu". Nói thật: "Lúc đầu có thể con thấy lạ và hơi sợ. Nhiều bạn cũng vậy. Con cứ đứng xem một lúc." Trẻ được báo trước phần khó sẽ không thấy bị lừa khi gặp nó.
Báo trước kết thúc. Cho con biết khi nào việc mới kết thúc và chuyện gì đến sau đó: "Học xong mẹ đón, mình đi ăn chè." Một điểm kết rõ ràng làm việc khó có ranh giới, dễ chịu đựng hơn.
Quyền rút lui: cho con một lối ra và giữ lời
Nghe có vẻ ngược, nhưng trẻ dễ bước tới hơn khi biết mình được phép lùi lại. Một lời hẹn kiểu "con thử ngồi vào bàn năm phút. Nếu con muốn ra, con giơ tay, mẹ đón con ra" làm cho việc thử bớt giống một cái bẫy. Con không phải chọn giữa "làm hết" và "không làm gì", mà có thêm lựa chọn "làm một chút".
Điều quan trọng nhất là giữ lời. Nếu con giơ tay sau ba phút, ba mẹ đón ra, không thở dài, không nói "mới có tí đã bỏ". Lần sau, con mới tin rằng lối ra là thật, và mới dám bước vào lại. Một lần ba mẹ thất hứa để "ép con ở thêm chút nữa" có thể làm hỏng cả lộ trình.
Quyền rút lui khác với né tránh mãi mãi. Sau khi con rút ra, ba mẹ ghi nhận phần con đã làm được: "Con đã ngồi trong lớp ba phút, lần đầu tiên đấy." Rồi cùng con bàn bước tiếp theo, có thể vẫn là bước đó vào lần sau. Con biết rằng dừng lại hôm nay không có nghĩa là thôi hẳn.
Với những việc thật sự cần làm, như đi khám bệnh hay ngồi xe đến trường, quyền rút lui chuyển thành quyền chọn cách: con muốn mẹ bế hay tự đi, muốn cầm con gấu hay cầm tay mẹ. Có một phần quyền chọn giúp con bớt cảm giác bị ép.
Ba mẹ lùi lại ở đâu, tiến lên ở đâu
Ba mẹ thương con thường nhảy vào quá sớm: làm hộ, nói hộ, gỡ khó hộ. Có lúc cần, có lúc lấy mất cơ hội của con. Bảng dưới gợi ý chỗ nên lùi, chỗ nên đứng gần:
| Tình huống | Nên lùi lại | Nên ở gần |
|---|---|---|
| Con loay hoay với một việc hơi khó | Chờ thêm một lúc trước khi giúp; hỏi "con muốn mẹ giúp chưa?" | Khi con đã bực tới mức sắp bỏ cuộc |
| Con đứng nhìn các bạn chơi | Không kéo con vào; ngồi gần, nói chuyện bình thường | Khi con ra dấu muốn vào mà không biết bắt đầu |
| Con thử và làm hỏng | Không sửa ngay, không làm lại hộ | Cùng con xem hỏng ở đâu, thử lại |
| Con thử điều có nguy cơ thật (nước, độ cao, xe) | Không áp dụng lùi lại | Luôn trong tầm tay, đủ đồ bảo hộ |
Hàng cuối là ranh giới không đổi. Khuyến khích thử điều mới không bao giờ có nghĩa là để con một mình ở nơi có nguy cơ chết đuối, ngã cao hay tai nạn xe. Ở đó, can đảm của con luôn đi cùng sự có mặt của người lớn.
Khen nỗ lực và đón thất bại nhỏ
Khi con thử xong, dù thành hay chưa, cách ba mẹ phản hồi quyết định lần sau con có dám thử nữa không. Khen kết quả như "con đạp giỏi quá" dễ làm con nghĩ chỉ đạp được mới đáng khen. Khen nỗ lực cụ thể như "con ngã hai lần mà vẫn lên xe lại" cho con biết điều ba mẹ coi trọng là dám thử và kiên trì.
Thất bại nhỏ là một phần bình thường của thử điều mới. Ba mẹ nên kể cho con nghe chính mình từng thử và hỏng ra sao: lần đầu nấu cơm bị khê, lần đầu đi xe máy bị đổ. Những câu chuyện này cho con thấy người lớn cũng từng vụng về và việc vụng về không làm ai kém đi.
Với trẻ lớn hơn, ba mẹ có thể cùng con giữ một "sổ đã thử" đơn giản: mỗi khi con thử một điều mới, dù kết quả ra sao, con tự vẽ hoặc viết một dòng. Cuối tháng lật lại xem, con sẽ thấy mình đã bước qua bao nhiêu thứ từng làm mình ngại. Sổ này không chấm điểm, không so với ai, chỉ ghi lại những lần con dám.
Đừng biến mọi lần thử thành bài học có tổng kết. Đôi khi con thử một món lạ, nhăn mặt, nhổ ra, và chuyện chỉ nên dừng ở đó với một câu "ít nhất con đã biết vị nó rồi". Điều ba mẹ muốn giữ là cảm giác thử là chuyện bình thường, không căng thẳng.
Khi điều mới là một thay đổi lớn trong đời con
Có những điều mới không phải một món ăn hay một trò chơi mà là cả một mảng đời sống thay đổi: chuyển nhà sang tỉnh khác, đổi trường giữa năm, nhà có em bé, ba hoặc mẹ đi làm xa. Với những thay đổi này, con không có quyền chọn làm hay không, và cũng không thể chia thành bậc thang gọn gàng như làm quen một nhóm bạn. Cái con cần là cảm giác vẫn còn những thứ quen thuộc để bám vào.
Ba mẹ giữ càng nhiều nếp cũ càng tốt trong những tuần đầu: giờ ăn, giờ ngủ, truyện đọc trước khi ngủ, món đồ chơi quen. Cho con mang theo một vài thứ của chỗ cũ sang chỗ mới, để con tự sắp xếp góc của mình. Kể trước về thay đổi đủ sớm để con kịp hỏi, nhưng không quá sớm đến mức con lo lắng hàng tháng trời; với trẻ nhỏ, vài ngày đến một vài tuần thường hợp lý hơn.
Trong giai đoạn này, ba mẹ đừng ngạc nhiên khi con thụt lùi ở những việc đã làm được: đòi bế, đòi ngủ cùng, ngại cả những việc trước đây con dạn. Đó là cách con dồn sức cho chuyện lớn. Đây không phải lúc để tập thêm những điều mới khác; chờ con ổn định rồi mới quay lại các bậc thang nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Con ăn rất ít món, không chịu thử món mới thì có phải là ngại điều mới không?
Ngại món lạ là một phần thường gặp ở trẻ nhỏ. Cách bậc thang dùng được: cho con thấy món đó nhiều lần, cùng nấu, chạm, ngửi trước khi ăn. Nếu con ăn quá ít đến mức sụt cân hoặc chậm lớn, ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa.
Đã đăng ký lớp năng khiếu mà con nhất định không vào thì có nên cho nghỉ không?
Trước khi quyết định, thử đi các bậc nhỏ: xem từ ngoài, ngồi cạnh, vào một lúc. Nếu sau nhiều buổi con vẫn rất khổ sở, cho nghỉ và thử lại sau một thời gian là lựa chọn hợp lý, không phải là thua cuộc.
Có nên hứa thưởng để con chịu thử không?
Thưởng có thể giúp con vượt bậc đầu, nhưng dùng thường xuyên dễ khiến con chỉ thử khi có quà. Ghi nhận bằng lời và một hoạt động vui cùng nhau sau đó thường giữ động lực bền hơn.
Con hay nói "con không làm được đâu" trước cả khi thử thì đáp thế nào?
Không tranh cãi kiểu "con làm được mà". Thử đáp "con nghĩ là khó. Mình làm thử phần nhỏ nhất nhé" rồi chỉ ra một bước rất nhỏ. Làm được bước nhỏ là bằng chứng tốt hơn mọi lời động viên.
Ba mẹ cũng ngại cái mới, có ảnh hưởng tới con không?
Trẻ học nhiều từ cách người lớn đón cái mới. Ba mẹ không cần giả vờ thích mọi thứ, nhưng nên nói thành tiếng "mẹ hơi ngại, nhưng mẹ thử xem" khi đi chỗ lạ, ăn món lạ, để con thấy một người đang ngại mà vẫn bước.