Trẻ không dám nói ý mình thường vì từng nói mà bị gạt đi, bị cười, bị người lớn nói hộ, hoặc vì sợ nói sai. Sự mạnh dạn lên tiếng được nuôi ở nhà trước, qua những việc rất nhỏ: được hỏi ý thật và được nghe đến hết, được chọn và thấy lựa chọn của mình được tôn trọng, được nói "con không đồng ý" mà không bị coi là hỗn.
Nhiều ba mẹ chỉ nhận ra chuyện này khi cô giáo nhắc "con ít phát biểu", hoặc khi thấy con lúc nào cũng để bạn chọn trò chơi, chọn chỗ ngồi, chọn món. Bài này tập trung vào phía gia đình: vì sao con im lặng, bữa cơm là nơi tập ra sao, đặt câu hỏi thế nào, và dạy con nói điều khác ý người lớn một cách can đảm mà vẫn lễ độ. Chuyện trẻ rụt rè trong lớp học thuộc về cách cô tổ chức lớp, nằm ngoài phạm vi bài này.
Dấu hiệu con có ý mà không dám nói
Trẻ ít nói chưa chắc là trẻ không dám nói. Có bé tính trầm, nói ít mà nói đủ. Những dấu hiệu dưới đây gợi ý con có ý kiến nhưng đang giữ lại:
- Hỏi "con muốn ăn gì" thì con đáp "gì cũng được", nhưng sau đó lại không vui với món đã chọn.
- Con kể ở nhà rất nhiều về một chuyện ở lớp nhưng khi cô hỏi thì im.
- Con thường nhìn ba mẹ trước khi trả lời, như để đoán câu trả lời nào được chấp nhận.
- Khi chơi với bạn, con luôn theo trò của bạn dù trước đó nói với mẹ là muốn chơi trò khác.
- Con nói rất nhỏ, nói nửa câu rồi thôi, hoặc nói "thôi không có gì" khi người lớn quay sang nghe.
- Con hay khóc hoặc cáu sau một sự việc mà lúc đó con không nói gì.
Ba mẹ cũng phân biệt với trường hợp con im lặng vì đang buồn, đang mệt, hoặc vì có chuyện gì đó con chưa muốn kể. Một đứa trẻ vốn hay nói bỗng im hẳn trong nhiều ngày cần được hỏi han nhẹ nhàng, không phải được tập nói.
Một hai dấu hiệu thỉnh thoảng xảy ra là chuyện thường. Ba mẹ để ý khi chúng lặp lại thành nếp, nhất là kiểu "gì cũng được" đi kèm sự không vui sau đó. Đó là lúc con đang có ý mà chưa tin rằng nói ra là an toàn hoặc có ích.
Vì sao trẻ học cách im lặng
Trẻ không sinh ra đã biết giữ ý kiến cho riêng mình. Con học điều đó từ những lần nói ra mà kết quả không như mong muốn. Một em bé bốn tuổi nói "con không thích áo này" và nghe lại "mặc đi, đẹp mà, lắm chuyện" đã nhận được một bài học nhỏ. Lặp lại đủ nhiều, con kết luận rằng ý mình không thay đổi được gì, nói ra chỉ thêm bị la.
Một con đường khác là được người lớn nói hộ. Ở hàng ăn, mẹ gọi món cho con. Gặp người quen, bà trả lời thay "cháu năm tuổi rồi, cháu học lớp chồi". Mỗi lần như vậy đều xuất phát từ ý tốt, cho nhanh, cho con khỏi ngại. Nhưng con không có dịp tập, và dần quen với việc có người nói thay.
Bị cười cũng là một nguyên nhân hay gặp. Người lớn thấy câu nói ngây ngô của trẻ đáng yêu nên cười to, kể lại cho cả nhà nghe. Với trẻ nhạy cảm, tiếng cười đó không phải là khen mà là bị chế giễu. Lần sau con chọn im cho an toàn.
Cuối cùng, có những gia đình mà ý kiến của trẻ về chuyện chung chưa bao giờ được hỏi: đi chơi đâu, ăn gì cuối tuần, xếp phòng ra sao. Con không được tập đưa ý kiến về những chuyện nhỏ thì khó mà mạnh dạn ở những chuyện lớn hơn.
Bữa cơm là lớp học lên tiếng tốt nhất
Bữa cơm gia đình là lúc hiếm hoi cả nhà ngồi cùng nhau, đủ lâu để trò chuyện, và đủ quen để con thấy an toàn. Biến bữa cơm thành nơi con được nói không cần thêm công cụ gì, chỉ cần một vài thói quen của người lớn.
Thói quen thứ nhất là mỗi người đều có lượt kể, kể cả đứa nhỏ nhất. Có nhà dùng câu hỏi quen "hôm nay có chuyện gì vui, chuyện gì chán", lần lượt từng người trả lời. Khi đến lượt con, mọi người dừng đũa, nhìn con, nghe hết. Không ai chen ngang, không ai sửa câu.
Thói quen thứ hai là tắt tivi và cất điện thoại trong bữa. Con khó mạnh dạn nói khi biết người nghe đang nửa nghe nửa nhìn màn hình. Sự chú ý trọn vẹn của người lớn là lời mời mạnh nhất để con lên tiếng.
Thói quen thứ ba là hỏi ý con về chuyện chung, và thật sự dùng ý đó khi được. "Cuối tuần này nhà mình đi công viên hay về quê ngoại, con nghĩ sao?" Nếu cuối cùng cả nhà chọn khác ý con, giải thích lý do. Con cần thấy ý mình được cân nhắc thật, không phải hỏi cho có.
Đừng biến bữa cơm thành buổi tra hỏi chuyện học hay buổi nhắc nhở. Nếu con phải nghe phê bình trong bữa, con sẽ học cách ăn nhanh và im lặng.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở
Cách hỏi quyết định con trả lời một chữ hay kể cả câu chuyện. Câu hỏi đóng chỉ cần "có" hoặc "không"; câu hỏi mở mời con nói ra suy nghĩ. Một vài cặp ví dụ:
| Thay vì hỏi | Thử hỏi | Vì sao hiệu quả hơn |
|---|---|---|
| "Hôm nay đi học vui không?" | "Hôm nay ở lớp có lúc nào con cười nhiều nhất?" | Gợi một khoảnh khắc cụ thể để kể |
| "Con thích truyện này không?" | "Nếu con là bạn thỏ, con sẽ làm gì?" | Mời con đặt mình vào và nói ý riêng |
| "Con có đánh bạn không?" | "Kể mẹ nghe lúc đó chuyện gì xảy ra?" | Không đặt con vào thế phải chối |
| "Con muốn áo đỏ đúng không?" | "Con muốn mặc áo nào hôm nay?" | Không gợi sẵn câu trả lời người lớn mong |
| "Bức tranh đẹp quá nhỉ?" | "Con vẽ gì đây? Kể mẹ nghe." | Cho con là người giải thích bức tranh của mình |
Sau câu hỏi mở, phần khó nhất với người lớn là chờ. Trẻ nhỏ cần nhiều giây để sắp xếp ý. Nếu ba mẹ vội gợi ý hoặc tự trả lời thay, con lại im. Thử đếm thầm đến năm hoặc mười trước khi nói tiếp.
Cho con tự nói với người ngoài, từng bước
Nói với người nhà là một chuyện, nói với người ngoài là chuyện khác hẳn. Ba mẹ có thể tạo những dịp nhỏ, an toàn, có người lớn ở bên, theo thứ tự từ dễ đến khó:
- Con tự trả lời khi người quen hỏi tên, hỏi tuổi. Ba mẹ không trả lời thay, chỉ chờ, mỉm cười. Nếu con chưa nói được, ba mẹ nói "con cần một chút thời gian" rồi chuyển chuyện.
- Con tự nói "con muốn cái này" với người bán ở quán quen, ba mẹ đứng cạnh.
- Con tự hỏi một câu đơn giản ở nơi công cộng, như hỏi cô thủ thư chỗ để sách tranh, ba mẹ đứng ngay sau.
- Con tự gọi món ăn của mình ở hàng ăn, tự nói khi muốn đổi món.
- Con tự báo với cô giáo một việc của con, như quên mang áo khoác hay muốn đổi chỗ ngồi, sau khi đã tập câu nói ở nhà.
Sau mỗi lần, ghi nhận đúng việc con đã làm: "Con tự nói với cô bán hàng, mẹ đứng sau thôi." Nếu con lí nhí, đừng nhắc "nói to lên"; lần đầu nói được đã là bước tiến, độ to sẽ đến sau.
Dạy con nói "con không đồng ý" mà vẫn lễ độ
Can đảm lên tiếng không chỉ là dám nói điều mình thích, mà còn là dám nói điều khác ý người khác, kể cả khác ý người lớn. Nhiều ba mẹ e ngại phần này vì sợ con thành ra cãi lại. Thật ra, dạy con cách không đồng ý đúng mực chính là cách để con không phải chọn giữa im lặng và hỗn hào.
Ba mẹ cho con một khuôn câu: nói điều mình nghĩ, kèm lý do, bằng giọng bình thường. "Con không muốn đi ngủ bây giờ vì con chưa xếp xong hình." "Con nghĩ khác bạn, con thấy trò kia vui hơn." Con được lắng nghe khi nói theo khuôn đó, dù cuối cùng ba mẹ vẫn giữ quyết định vì lý do của người lớn.
Điều quan trọng là ba mẹ phân biệt rõ khi con không đồng ý bằng lời với khi con la hét, đập phá. Cái trước đáng được khuyến khích và trả lời đàng hoàng. Cái sau là chuyện của cảm xúc, cần được dỗ dịu trước rồi mới bàn tiếp.
Ba mẹ cũng làm mẫu: khi không đồng ý với nhau trước mặt con, nói bằng giọng tôn trọng, nghe nhau, đi tới một cách giải quyết. Con thấy người lớn khác ý mà vẫn thương nhau, con sẽ hiểu không đồng ý không phải là chuyện đáng sợ.
Trẻ lớn 8–10 tuổi: bảo vệ ý kiến bằng lý lẽ
Lên tám, mười tuổi, trẻ bắt đầu có ý kiến về chuyện rộng hơn: một bộ phim, một chuyện ở lớp, một tin tức nghe được. Đây là tuổi con có thể tập đưa ra lý do, nghe ý người khác, và thay đổi ý khi thấy lý của người khác hợp hơn. Cả ba việc này đều cần can đảm.
Ba mẹ có thể chơi trò "hai phía" ở nhà: chọn một câu hỏi vui như "nuôi chó hay nuôi mèo thì hơn", mỗi người đưa lý do cho một phía, rồi đổi phía. Trò chơi giúp con tập nói ý mình mà không sợ sai, vì ai cũng biết đây là trò chơi.
Khi con nói một ý ba mẹ thấy chưa đúng, thay vì bác ngay, hỏi thêm "vì sao con nghĩ vậy?". Thường con sẽ tự thấy chỗ hổng khi phải giải thích. Nếu con vẫn giữ ý, và ý đó không gây hại cho ai, ba mẹ có thể để con giữ. Con cần được thấy rằng có ý riêng là quyền của mình.
Tuổi này cũng là lúc con chịu sức ép từ bạn bè nhiều hơn: cả nhóm thích một thứ, con thích thứ khác nhưng ngại nói. Ba mẹ kể cho con nghe những lần chính mình khác ý số đông, chuyện kết thúc thế nào, kể cả những lần mình chọn im lặng rồi tiếc. Con hiểu rằng nói ý mình trong nhóm bạn đôi khi khó hơn nói với người lớn, và cả hai đều là can đảm.
Câu hỏi thường gặp
Con ở nhà nói rất nhiều mà ra ngoài im thin thít, có đáng lo không?
Đây là kiểu khá thường gặp ở trẻ thận trọng, con cần thời gian làm quen người và chỗ mới. Nếu con gần như không nói được với bất kỳ ai ngoài người nhà trong thời gian dài, kể cả ở lớp, ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.
Cho con nói "con không đồng ý" thì con có hỗn với ông bà không?
Không hỗn khi con nói bằng giọng bình thường, kèm lý do, và vẫn nghe ông bà. Ba mẹ dạy con khuôn câu lễ độ, và nói trước với ông bà rằng nhà đang tập cho cháu nói ý mình đúng mực.
Con cứ nói "gì cũng được" thì ba mẹ làm sao?
Thu hẹp lựa chọn xuống còn hai, như "cơm hay bún". Con dễ chọn giữa hai hơn là nghĩ từ đầu. Khi con chọn, làm theo, để con thấy lựa chọn của mình có tác dụng thật.
Có nên ép con phát biểu trước họ hàng, ví dụ đọc thơ ngày Tết?
Không nên ép. Hỏi con trước ở nhà, nếu con muốn thì tập cùng con. Nếu con không muốn, tôn trọng điều đó. Bị ép đứng trước đông người khi chưa sẵn sàng dễ làm con ngại nói hơn.
Con nói chuyện ngây ngô, cả nhà hay cười, có sao không?
Cười vì yêu thương là tự nhiên, nhưng với trẻ nhạy cảm, tiếng cười lớn có thể nghe như bị chế giễu. Ba mẹ để ý nét mặt con. Nếu con xịu xuống, nói với con rằng mọi người cười vì thấy ý con thú vị, rồi hỏi tiếp ý con.