"Lớn phải nhường nhỏ" đúng ở ý thương em, nhưng khi biến thành luật cứng thì dễ làm con lớn thấy mình luôn thiệt và làm con nhỏ học cách dùng tuổi để được phần. Thay vì bắt con lớn nhường mọi lần, ba mẹ áp một luật công bằng cho cả hai, giữ cho con lớn quyền với đồ riêng, và ghi nhận những lần con tự nguyện nhường vì thương em.
Câu nói này có mặt trong rất nhiều gia đình Việt, thường từ ông bà, và xuất phát từ mong muốn anh chị em yêu thương nhau. Bài này không bác bỏ mong muốn đó, mà tìm cách để tình thương anh em lớn lên thật, thay vì một bên chịu đựng còn bên kia quen được chiều.
Cái được và cái mất của câu "lớn phải nhường nhỏ"
Ở cái được, câu nói nhắc con lớn để ý tới em, hiểu rằng em còn nhỏ chưa biết chờ, chưa biết nói. Nó tạo ra một vai trò cho con lớn: người anh, người chị che chở. Nhiều đứa trẻ thích vai này, thấy mình lớn và có ích khi được giao chăm em.
Ở cái mất, khi mọi tranh chấp đều kết thúc bằng câu "con lớn rồi, nhường em đi", con lớn học được rằng tuổi của mình là lý do để thua. Con không thấy mình được chọn nhường, mà thấy mình bị bắt nhường. Cảm giác thiệt thòi lặp đi lặp lại dễ thành giận em, và giận ngầm thì hay bộc lộ lúc người lớn không để ý: véo em, giấu đồ của em, mách tội em.
Con nhỏ cũng chịu thiệt theo cách khác. Em học rằng chỉ cần khóc là anh chị phải đưa, nên không có lý do gì để tập chờ hay tập hỏi. Đến khi ra lớp, ra sân chơi, nơi không ai nhường em vì em nhỏ nhất nhà, em gặp khó. Một luật lệch về một phía, rốt cuộc, không giúp đứa nào học được chia sẻ thật.
Vì vậy, điều ba mẹ cần giữ là tinh thần thương em, còn phần luật thì đổi thành luật chung: ai cầm trước chơi trước, đồ riêng thì chủ quyết, đồ chung thì theo lượt. Tuổi tác chỉ ảnh hưởng cách ba mẹ hỗ trợ từng đứa, không quyết định ai thắng.
Nhường vì thương khác nhường vì bị bắt thế nào
Bề ngoài, hai kiểu nhường trông giống nhau: món đồ chuyển từ tay anh sang tay em. Bên trong thì khác hẳn:
| Nhường vì thương | Nhường vì bị bắt | |
|---|---|---|
| Ai quyết định | Con lớn tự chọn | Người lớn ra lệnh |
| Con lớn cảm thấy | Mình lớn, mình làm em vui được | Mình thua vì mình lớn |
| Con nhỏ học được | Anh chị thương mình, mình cũng muốn đáp lại | Khóc là được |
| Lần sau | Con lớn dễ nhường tiếp | Con lớn giấu đồ, canh em |
| Tình anh em | Gần nhau hơn | Dễ thành ganh tị |
Ba mẹ không thể tạo ra kiểu nhường thứ nhất bằng mệnh lệnh. Nó chỉ xuất hiện khi con lớn có quyền chọn, tức là có lúc con được phép không nhường. Nghe có vẻ chậm, nhưng mỗi lần con tự nguyện đưa đồ cho em có giá trị hơn mười lần bị bắt đưa.
Ba mẹ cũng nên để ý chính giọng mình khi kể chuyện nhà. Câu "thằng anh nó chẳng chịu nhường em gì cả" nói với hàng xóm, con lớn nghe được, là một nhãn dán thẳng lên người con. Kể về con theo hướng mô tả việc, "dạo này hai đứa hay giành nhau bộ xếp hình", giữ cho con chỗ để thay đổi.
Công bằng không có nghĩa là giống hệt nhau
Mỗi con nhận theo nhu cầu. Em bé cần được bế nhiều hơn, con lớn cần thời gian riêng với ba mẹ nhiều hơn. Công bằng là mỗi đứa nhận đủ thứ mình cần, không phải nhận số lượng bằng nhau. Ba mẹ có thể giải thích điều này cho con từ khoảng năm tuổi bằng ví dụ đời thường: ai bị đau thì người đó được thoa thuốc, không phải cả nhà cùng thoa.
Luật chung thì áp như nhau. Dù nhu cầu khác, luật lượt chơi, luật đồ riêng, luật hỏi trước khi lấy phải áp cho cả hai. Em nhỏ có thể cần người lớn giúp giữ luật, nhưng luật không đổi vì em nhỏ.
Con lớn có những quyền của tuổi lớn. Đi ngủ muộn hơn một chút, có góc đồ riêng em không với tới, được giao việc "người lớn" hơn. Những quyền này cân lại với những lần con lớn phải kiên nhẫn với em.
Giải thích cho con lớn bằng trải nghiệm của chính con. Có thể kể cho con nghe hồi con còn nhỏ như em, ba mẹ cũng bế con nhiều, cũng cho con bú đêm, cũng kiên nhẫn khi con làm đổ. Nhiều trẻ thích nghe chuyện mình hồi bé, và hiểu ra rằng em đang nhận đúng những gì con từng được nhận.
Không so sánh hai con. "Em còn biết đưa, sao con không đưa" làm con lớn xấu hổ và đẩy hai anh em vào thế cạnh tranh. Mỗi con được nhìn theo hành trình của riêng mình.
Khi hai anh em giành một món: các bước ba mẹ làm
Khi hai con giành nhau một món đồ chung, thay vì phán ngay ai phải nhường, ba mẹ có thể đi theo các bước sau. Với trẻ nhỏ, ba mẹ làm gần hết; với trẻ lớn, ba mẹ lùi dần để con tự dàn xếp:
- Dừng tay. Ba mẹ đặt tay lên món đồ hoặc tạm cầm giữ, nói "mình dừng một chút để nghe cả hai đứa".
- Nghe từng con nói, không ngắt. Mỗi con được kể điều mình muốn và vì sao.
- Nói lại vấn đề cho cả hai cùng nghe: "Hai đứa đều muốn chơi bộ xếp hình, mà chỉ có một bộ."
- Mời các con đề xuất cách giải quyết. Trẻ thường đưa ra những cách người lớn không nghĩ tới: chia đôi số mảnh, cùng xây một ngôi nhà, mỗi người chơi một lúc.
- Chọn một cách cả hai đồng ý thử. Nếu con nhỏ chưa nói được, ba mẹ đề xuất thay em và hỏi con lớn có chấp nhận không.
- Xem lại sau một lúc. "Cách chia đôi mảnh hôm nay ổn không? Lần sau có muốn làm vậy nữa không?"
Lúc đầu quy trình này tốn thời gian hơn một câu ra lệnh, nhưng sau vài tuần, nhiều cặp anh chị em tự làm được bước 3 đến bước 5 mà không cần người lớn. Nếu tranh chấp kèm đánh nhau, ba mẹ tách hai con ra trước cho an toàn, nói chuyện khi cả hai đã dịu.
Giữ đồ riêng và chỗ chơi cho con lớn
Một nỗi khổ của con lớn ít được người lớn để ý là em liên tục phá những thứ mình đang làm: tháp đang xây bị em đẩy đổ, tranh đang vẽ bị em vẽ đè lên, bộ sưu tập bị em lôi ra rải khắp nhà. Bắt con lớn chịu đựng mãi vì "em chưa biết gì" là đặt lên vai con một gánh nặng không công bằng.
Ba mẹ có thể tạo cho con lớn một chỗ chơi riêng mà em không tới được: một chiếc bàn cao, một góc phòng có cửa chắn, một chiếc hộp có nắp. Đồ trong chỗ đó là của con lớn, chơi lúc em ngủ hoặc lúc có người lớn trông em. Khi con lớn có nơi giữ được thứ mình quý, con thường bớt căng thẳng khi em tới gần những món còn lại.
Đồng thời, ba mẹ dạy em nhỏ những giới hạn vừa sức: "Đây là tháp của anh, mình xem thôi", và nhẹ nhàng đưa em đi chỗ khác khi em cố với. Em sẽ chưa hiểu ngay, nhưng việc người lớn nhất quán bảo vệ đồ của anh chị cũng là một bài học cho em về tôn trọng đồ người khác. Theo thời gian, cả hai đứa cùng biết rằng nhà có luật, và luật giữ cho mỗi người một phần của mình.
Những việc giúp anh chị em quen chia với nhau
Ngoài lúc giải quyết tranh chấp, ba mẹ có thể chủ động tạo những dịp hai con cùng làm, cùng có, để thói quen chia sẻ lớn lên từ niềm vui chung:
- Một dự án của hai anh em. Cùng trồng một chậu rau, cùng làm một tấm thiệp cho bà. Thành quả là của chung nên không có gì để giành.
- Chia vai rõ ràng. Khi làm bánh, anh đong bột, em khuấy; khi dọn đồ chơi, chị nhặt khối, em nhặt bóng. Mỗi người một phần quan trọng.
- Con lớn dạy em một việc. Chỉ em cách xếp hình, cách cài cúc áo. Con lớn được làm người giỏi hơn một cách tích cực, không phải bằng cách thắng em.
- Kể cho nhau nghe. Trước khi ngủ, mỗi đứa kể một chuyện vui trong ngày. Chia sẻ lời nói, câu chuyện cũng là chia sẻ.
- Ghi nhận khi các con giúp nhau. "Hồi chiều chị đưa em cái xẻng khi em đánh rơi, em cười tít." Ghi nhận cả khi em nhỏ làm gì cho anh chị, để chia sẻ là chuyện hai chiều.
Những việc này không cần làm hằng ngày, chỉ cần đều đặn trong tuần. Khi các con có nhiều kỷ niệm làm chung, tranh chấp đồ chơi vẫn có, nhưng nó nằm trên một nền thân thiết, và hai đứa làm lành nhanh hơn.
Khi con lớn tự nguyện nhường: đừng biến thành nghĩa vụ
Rồi sẽ có lúc con lớn tự đưa đồ cho em, tự nhường miếng bánh to hơn, tự xếp hàng sau em. Đây là lúc ba mẹ dễ vô tình phá đi điều quý. Một câu như "đấy, lớn phải thế chứ" biến hành động tự nguyện thành nghĩa vụ đã định sẵn, và lần sau con lớn cảm thấy mình chỉ đang làm điều phải làm.
Cách đáp nhẹ nhàng hơn là nói ra điều ba mẹ thấy, kèm phản ứng của em: "Con cho em chơi chiếc xe, em vui lắm kìa." Hoặc chỉ một ánh mắt ghi nhận, một cái ôm sau đó. Con lớn cảm nhận được rằng việc mình làm có ý nghĩa với em và được ba mẹ để ý, mà không bị gắn thành bổn phận.
Cũng đừng quên dạy em đáp lại. Một em bé ba, bốn tuổi đã có thể đưa anh chị một món, nói "cho chị nè", hoặc nhường anh ngồi chỗ anh thích. Khi chia sẻ chảy theo cả hai chiều, anh chị em học được rằng thương nhau không phải là một người luôn cho, một người luôn nhận. Đó mới là tinh thần của câu "anh em như thể tay chân" mà ông bà muốn truyền lại.
Nếu tranh chấp giữa các con kéo dài, căng thẳng tới mức một đứa thường xuyên sợ hãi hoặc bị làm đau, ba mẹ không xem đó là chuyện anh em bình thường nữa. Lúc đó cần tách các con ra, tăng giám sát, và trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em để tìm nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà cứ bảo cháu lớn phải nhường em, ba mẹ nên làm thế nào?
Ba mẹ có thể trò chuyện riêng với ông bà, ghi nhận ý thương em của ông bà, rồi chia sẻ cách nhà mình đang làm: luật lượt áp cho cả hai cháu, khen khi cháu lớn tự nhường. Đưa cho ông bà vài câu nói mẫu sẽ dễ hơn tranh luận đúng sai trước mặt cháu.
Hai con chênh nhau nhiều tuổi thì có nên áp cùng một luật?
Luật cơ bản như lượt chơi, hỏi trước khi lấy, đồ riêng do chủ quyết vẫn áp chung. Cách hỗ trợ thì khác: em nhỏ cần người lớn giúp giữ luật, con lớn được tự dàn xếp nhiều hơn. Con lớn cũng cần chỗ chơi riêng tránh khỏi tầm với của em.
Con lớn hay mách tội em, có phải con ghét em không?
Mách tội thường là cách con lớn tìm sự công bằng hoặc sự chú ý của ba mẹ. Ba mẹ cảm ơn con đã báo khi có nguy hiểm, nhưng với chuyện nhỏ thì hỏi con thử tự nói với em trước. Dành thời gian riêng cho con lớn thường làm việc mách tội giảm đi.
Có nên mua hai món giống nhau để hai con khỏi giành?
Với vài món thường xuyên gây tranh chấp, mua hai cái có thể giúp nhà yên hơn. Nhưng nếu món gì cũng mua đôi, các con mất cơ hội tập chia và chờ lượt. Ba mẹ cân nhắc từng món, giữ lại một số đồ chung để các con có dịp thương lượng.
Con lớn nói "con ghét em", ba mẹ phản ứng thế nào?
Không mắng con vì cảm xúc đó. Ba mẹ đáp: "Con đang rất bực em", rồi hỏi điều gì làm con bực. Cảm xúc được gọi tên thường dịu đi. Cùng lúc, ba mẹ xem con lớn có đang bị bắt nhường quá nhiều hay thiếu thời gian riêng với ba mẹ không.
Khi nào ba mẹ nên để các con tự giải quyết?
Khi không có nguy cơ đánh nhau và cả hai đều đủ lớn để nói ra mong muốn, thường từ khoảng năm tuổi. Ba mẹ đứng gần nghe, chỉ vào khi bế tắc hoặc một đứa liên tục bị lấn. Lùi dần theo thời gian giúp các con tự tin hơn với kỹ năng thương lượng.