Trẻ giữ khư khư đồ khi bạn đến nhà thường vì đó là "lãnh thổ" của mình: đồ quen, phòng quen, và cảm giác bị người lạ lấn vào. Ở lớp, đồ chơi là của chung nên trẻ dễ theo lượt; ở nhà, mỗi món đều là của con. Chuẩn bị trước buổi bạn đến, chọn đúng loại đồ chơi và có một kế hoạch nhỏ cho người lớn giúp buổi chơi êm hơn nhiều so với xử lý khi đã giành nhau.
Phần lớn ba mẹ chỉ nghĩ tới chuyện này khi con đã la lên giữa phòng khách và cả hai nhà đều ngượng. Bài viết đi theo trình tự một buổi chơi: trước khi bạn tới, trong lúc chơi, các tình huống khó, và sau khi bạn về. Phần phép tắc làm chủ nhà như mời nước, chào khách thuộc một chủ đề khác; ở đây chỉ bàn chuyện chia sẻ.
Vì sao ở nhà mình con khó chia hơn ở lớp
Ở lớp mầm non, hầu như mọi đồ chơi đều của chung và có cô đặt luật. Trẻ biết rằng không ai mang đồ về nhà, ai chơi trước thì chơi trước. Ở nhà, ngược lại, mỗi món đồ có câu chuyện riêng: chiếc xe ba mua hôm sinh nhật, con búp bê ngủ cùng mỗi đêm. Khi một đứa trẻ khác cầm vào, con không chỉ thấy món đồ bị lấy mà thấy cả không gian của mình bị chạm tới.
Thêm nữa, ba mẹ thường cư xử khác khi có khách. Ở lớp, cô công bằng với mọi trẻ. Ở nhà, khi có khách, ba mẹ hay đứng về phía khách vì ngại, bảo con nhường dù con đang chơi. Trẻ thấy rõ sự thay đổi này: ba mẹ của mình bỗng đứng về phía người khác. Phản ứng giữ chặt đồ, đôi khi là cách con tìm lại chỗ đứng.
Hiểu điều đó, ba mẹ sẽ bớt thấy xấu hổ khi con không chia ngay, và tập trung vào chuẩn bị để con có cảm giác an toàn. Một đứa trẻ biết trước bạn sẽ đến, biết món nào được giữ riêng, biết mình sẽ được ba mẹ tôn trọng lượt chơi, thường đón bạn thoải mái hơn nhiều.
Cũng có trẻ vốn chậm làm quen, cần một lúc mới thả lỏng được với người mới. Với những bé này, giữ đồ là cách tự trấn an trong mười, mười lăm phút đầu. Ba mẹ cho con thời gian đó, đừng vội đánh giá cả buổi chơi chỉ qua mấy phút mở đầu.
Chuẩn bị trước khi bạn đến
Mười lăm phút chuẩn bị với con trước buổi chơi có thể giúp tránh được phần lớn các cuộc giành đồ. Trình tự gợi ý:
- Báo trước cho con: ai sẽ đến, đến lúc nào, ở lại bao lâu. Trẻ thích biết trước, nhất là trẻ nhỏ.
- Cùng con cất những món đặc biệt vào chỗ riêng. Nói rõ: "Những món này con giữ, không cần cho bạn chơi."
- Mời con chọn vài món để chơi cùng bạn. Khi chính con chọn đồ để mời, con đã bắt đầu chia sẻ từ trước khi bạn tới.
- Dự kiến một hoạt động chung: nặn đất, vẽ trên giấy khổ to, làm bánh, xếp đường tàu. Hoạt động chung giảm chuyện giành từng món.
- Nhắc lại luật lượt chơi mà nhà đang dùng, để con biết ba mẹ sẽ áp dụng như mọi ngày, không vì có khách mà đổi.
- Thống nhất cách ra hiệu khi con cần nghỉ: con có thể đến bên ba mẹ nói nhỏ, và được nghỉ vài phút ở phòng khác.
Nếu ba mẹ biết bên khách có thói quen gì, như con của khách rất thích một loại đồ chơi, có thể chuẩn bị sẵn hai món giống nhau hoặc chọn món khác thay thế. Chuẩn bị không phải để mọi thứ hoàn hảo, mà để khi có trục trặc, cả ba mẹ lẫn con đều có sẵn điểm tựa.
Đồ chơi dễ chia và khó chia khi có bạn
Không phải đồ chơi nào cũng hợp để mời bạn. Một vài loại tự nhiên kéo trẻ cùng chơi, một vài loại gần như chắc chắn gây giành nhau:
| Loại | Ví dụ | Vì sao |
|---|---|---|
| Dễ chia | Rổ khối gỗ nhiều mảnh, đất nặn, giấy và bút màu, cát và khuôn, bộ nấu ăn nhiều món | Có nhiều phần, mỗi trẻ cầm một ít vẫn chơi được, dễ thành trò chung |
| Trò cần hai người | Bóng, cầu lông nhựa, cờ đơn giản, ném vòng | Thiếu bạn thì không chơi được, nên đưa đồ cho bạn là tự nhiên |
| Khó chia | Một chiếc xe điều khiển, món đồ chơi mới mua, xe đạp của con | Chỉ một người dùng được một lúc, gắn với cảm xúc của chủ |
| Nên cất | Món đặc biệt, đồ dễ vỡ, đồ có nhiều chi tiết nhỏ khi khách có em bé | Tránh giành nhau và tránh rủi ro an toàn |
Khi trẻ chơi bằng nhóm đồ dễ chia, người lớn gần như không cần can thiệp. Nếu buổi chơi chỉ có một món hấp dẫn duy nhất, ba mẹ nên tính trước luật lượt hoặc cất món đó đi cho đến buổi khác. Với trẻ lớn hơn, khoảng sáu tuổi trở lên, ba mẹ có thể mời con tự lên danh sách đồ chơi định mời bạn và giải thích vì sao chọn món đó; con sẽ bắt đầu tự nghĩ tới chuyện bạn sẽ thích gì.
Trong lúc chơi: ba mẹ đứng ở đâu
Ngồi đủ gần để thấy, đủ xa để trẻ tự chơi. Trẻ chơi tốt hơn khi không bị người lớn dõi theo từng động tác, nhưng cần người lớn ở trong tầm nhìn. Một góc phòng khách có tầm nhìn tới chỗ trẻ chơi là vừa.
Chờ vài giây trước khi vào. Nhiều cuộc tranh chấp nhỏ tự tan sau vài giây. Ba mẹ chỉ vào khi có dấu hiệu sắp đánh nhau, có trẻ khóc to, hoặc một trẻ bị lấn liên tục.
Áp dụng cùng một luật cho cả hai trẻ. Không thiên về khách, không thiên về con mình. Nếu con của khách cầm trước, con của mình chờ; nếu con mình cầm trước, khách chờ. Sự công bằng này giúp con tin rằng ba mẹ không đứng về phía ai.
Thống nhất với phụ huynh bên khách. Một câu ngắn lúc đầu như "nhà mình hay chơi theo lượt, ai cầm trước chơi trước" giúp hai bên không phải ngượng khi cần nhắc con của nhau.
Báo trước khi sắp hết giờ. Mười phút trước khi khách về, ba mẹ báo cho cả hai trẻ để mỗi đứa chơi nốt lượt của mình. Kết thúc đột ngột thường khiến trẻ giành lại đồ trong tích tắc cuối cùng, và buổi chơi vui vẻ khép lại bằng nước mắt.
Đổi hoạt động khi trẻ mệt. Sau một lúc, trẻ dễ cáu. Một bữa xế, một trò mới hay ra sân giúp làm mới không khí trước khi chuyện giành đồ bùng lên.
Những tình huống khó hay gặp
Dù chuẩn bị kỹ, vài tình huống vẫn có thể xảy ra. Gợi ý xử lý cho từng trường hợp:
- Con của khách nhỏ hơn nhiều, hay phá đồ. Cất đồ dễ vỡ, giao cho con lớn một vai như "người chỉ em chơi". Không bắt con lớn chịu đồ bị phá chỉ vì "em còn nhỏ".
- Con của khách lớn hơn, hay lấn. Ba mẹ nhắc luật lượt với cả hai và đứng gần con nhỏ hơn. Lớn tuổi hơn không có nghĩa là có quyền nhiều hơn.
- Bạn muốn mang đồ của con về. Đồ của con thì con quyết. Nếu con không muốn, ba mẹ nói giúp con: "Cái này là của bạn ấy, lần sau con qua đây chơi tiếp nhé."
- Bạn làm hỏng đồ. Công nhận nỗi buồn của con trước, không gạt đi bằng "có gì đâu". Phần xử lý với bên khách nên nhẹ nhàng, tuỳ món đồ. Nếu món đó quan trọng với con, ba mẹ nói thật với phụ huynh bên khách, không cần đòi đền, chỉ cần con thấy nỗi buồn của mình được người lớn coi trọng.
- Con bỏ chơi, chạy vào phòng. Cho con nghỉ vài phút như đã thống nhất. Ba mẹ vào ngồi cùng, không trách, rồi hỏi con muốn ra chơi lại hay cần thêm thời gian.
Khi con sang nhà bạn: mang đồ theo để chơi chung
Chia sẻ không chỉ diễn ra khi con làm chủ nhà. Lúc sang nhà bạn, con có dịp tập một kiểu khác: mang đồ của mình theo để góp vào cuộc chơi. Trước khi đi, ba mẹ hỏi con muốn mang món gì để chơi cùng bạn, và nói rõ món đó sẽ được bạn cầm, có thể bị chơi theo cách khác với ở nhà. Nếu con không chịu cảnh đó, món ấy nên ở nhà.
Nên mang những món dễ chia như bộ đất nặn, vài quyển sách tranh, một quả bóng, thay vì món đồ chơi mới tinh con chưa chơi chán. Mang ít thôi, một hai món là đủ, để con còn trông được đồ của mình và không biến buổi chơi thành chuyện canh giữ.
Ở nhà bạn, con chơi đồ của bạn theo luật nhà bạn, và đồ con mang theo được bạn chơi theo luật lượt. Khi về, con kiểm lại đồ của mình, nhưng không giành lại món đồ bạn đang chơi dở mà chờ bạn đặt xuống. Trải nghiệm làm khách có đồ để góp giúp con hiểu từ phía bên kia: được bạn cho chơi đồ thì vui thế nào, và mình cũng làm bạn vui được bằng đồ của mình.
Sau khi bạn về: trò chuyện lại
Buổi chơi kết thúc, có một khoảng thời gian rất quý: con còn nhớ rõ chuyện vừa xảy ra, và không còn áp lực có khách. Ba mẹ có thể hỏi những câu mở như "Hôm nay chơi với bạn, con thích lúc nào nhất?", "Có lúc nào con thấy khó không?". Câu hỏi mở giúp con kể, thay vì chỉ trả lời có hay không.
Nếu trong buổi chơi con đã tự đưa đồ cho bạn, ba mẹ nhắc lại một cách cụ thể: "Lúc con đưa bạn cái xẻng để cùng xây lâu đài, hai đứa làm được cái tháp to." Nếu con đã giữ đồ và bạn buồn, ba mẹ cũng nói thẳng, không trách: "Lúc bạn muốn chơi cái xe, con không cho, bạn có vẻ buồn. Lần sau con muốn làm thế nào?" Để con tự nghĩ ra cách, con sẽ dễ làm theo hơn lời ba mẹ đặt sẵn.
Cuối cùng, ba mẹ nhìn lại phần của mình: đồ chơi chọn đã hợp chưa, mình có lỡ bắt con nhường vì ngại khách không. Mỗi buổi bạn đến chơi là một lần tập, không cần hoàn hảo. Sau vài buổi, phần lớn trẻ quen với nhịp có bạn đến nhà và biết mình được tôn trọng, khi đó việc chia sẻ thường đến tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cất hết đồ chơi đi khi có bạn đến cho đỡ giành nhau?
Không cần cất hết. Cất những món đặc biệt và món chỉ một người chơi được, để lại nhóm đồ có nhiều phần và trò cần hai người. Nếu cất hết, trẻ mất cơ hội tập chia sẻ, và buổi chơi dễ nhàm chán, dẫn tới những rắc rối khác.
Con của khách giật đồ của con, ba mẹ có nên nhắc con của khách không?
Có, bằng giọng nhẹ nhàng và cùng một luật áp cho mọi trẻ: "Bạn đang chơi cái này, con chờ một chút nhé." Nếu phụ huynh bên khách đang ở đó, ba mẹ có thể nhìn sang để họ tự nhắc con. Thống nhất luật từ đầu buổi giúp việc này bớt ngượng.
Con hay bám ba mẹ, không chịu ra chơi với bạn, có liên quan tới chia sẻ không?
Có thể con đang cần thời gian làm quen hoặc không thoải mái khi có người lạ. Ba mẹ ngồi chơi cùng con và bạn một lúc, rồi lùi dần ra. Ép con ra chơi hoặc ép con đưa đồ cho bạn lúc này thường làm con bám chặt hơn.
Bao lâu thì nên mời bạn đến nhà chơi một lần?
Không có con số chuẩn. Với trẻ nhỏ, những buổi ngắn, một hai bạn, đều đặn thường dễ hơn một buổi đông người. Quan trọng là trẻ có dịp chơi với bạn ở nhà mình và ở nhà bạn, để tập cả vai chủ lẫn vai khách.
Có nên chuẩn bị quà cho bạn mang về để con tập cho đi?
Có thể, nếu con tham gia chọn hoặc tự làm món quà, như một bức tranh, một túi bánh con cùng làm. Khi con là người trao, con nếm được niềm vui cho đi. Món quà không cần đắt, ý nghĩa nằm ở việc con tự tay chuẩn bị.
Con nói "đây là nhà con, đồ của con" với bạn, có nên sửa ngay?
Câu này phản ánh đúng cảm giác của con, nên không cần chê. Ba mẹ có thể đáp: "Đúng, đây là nhà con, nên con là người mời bạn chơi. Con muốn mời bạn chơi món gì?" Cách đáp này biến cảm giác làm chủ thành vai trò người mời.