Muốn con biết cho mượn, trước hết con phải biết rõ món nào là của mình và tin rằng đồ cho mượn sẽ quay về. Trẻ không chắc về quyền của mình thường giữ chặt mọi thứ; trẻ biết mình có quyền quyết với đồ riêng thì thoải mái hơn khi quyết định cho đi. Nghe có vẻ ngược, nhưng tôn trọng quyền sở hữu của trẻ chính là cách nuôi lòng rộng rãi.
Trong nhà, ba mẹ có thể chia đồ thành vài nhóm rõ ràng: món riêng đặc biệt con được giữ, món riêng con tự quyết cho mượn, và đồ chung của cả nhà. Kèm theo đó là vài câu đơn giản để con hỏi mượn, cho mượn và đòi lại một cách đàng hoàng. Bài này đi qua từng phần, cả ở phía người cho mượn lẫn phía người đi mượn.
Các gợi ý áp dụng chủ yếu cho trẻ từ khoảng ba tuổi, khi con đã nói được câu ngắn và hiểu luật đơn giản. Với trẻ nhỏ hơn, ba mẹ làm thay phần lời nói và giữ luật nhất quán; con sẽ lớn lên cùng nếp ấy.
Vì sao trẻ cần biết đồ nào là của mình
Người lớn chỉ có thể tặng thứ mình sở hữu. Trẻ cũng vậy. Một đứa trẻ mà mọi đồ chơi đều có thể bị ba mẹ đem cho bạn, cho em, cho con nhà hàng xóm bất cứ lúc nào thì không có gì thật sự là "của con". Khi không có gì là của mình, việc đưa đồ cho người khác không phải là chia sẻ, chỉ là chấp nhận bị lấy.
Khi trẻ có một vài thứ chắc chắn thuộc về mình, trẻ có chỗ để đứng. Từ chỗ đứng đó, trẻ mới có thể chọn: hôm nay cho bạn mượn, hôm khác thì không. Chính quyền chọn này biến cho mượn thành một hành động có ý nghĩa. Ba mẹ cũng sẽ thấy, con được tôn trọng đồ riêng thường dễ tôn trọng đồ của người khác hơn, vì con hiểu cảm giác khi có ai tự ý lấy đồ của mình.
Biết đồ của mình còn giúp con có trách nhiệm. Một món đồ thuộc về con thì con cất, con giữ, con chịu khi làm hỏng. Một món đồ chung thì cả nhà cùng giữ. Ranh giới rõ ràng làm cho cả chia sẻ lẫn trách nhiệm trở nên dễ hiểu với trẻ, thay vì những lời nhắc chung chung kiểu "phải biết giữ đồ".
Trong nhiều gia đình Việt, đồ của con thường được coi là đồ của nhà, người lớn tiện tay cho cháu họ hàng một món đồ chơi mà không hỏi con. Ý tốt của người lớn là muốn con rộng rãi, nhưng con chỉ thấy mình mất đồ. Hỏi con một câu trước khi cho, "con có muốn tặng em món này không?", tốn vài giây mà giữ được lòng tin của con.
Ba nhóm đồ trong nhà và ai quyết chuyện cho mượn
Mỗi nhà có cách chia riêng; bảng dưới là một khung đơn giản ba mẹ có thể điều chỉnh theo nhà mình:
| Nhóm đồ | Ví dụ | Ai quyết cho mượn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồ riêng đặc biệt | Con gấu ngủ cùng, món quà ông bà cho, bộ sưu tập con tự gom | Con, và không ai ép con cho mượn | Chỉ vài món, cất chỗ riêng khi có khách |
| Đồ riêng thường | Xe đồ chơi, bút màu, sách tranh của con | Con quyết, ba mẹ có thể gợi ý | Cho mượn thì nói rõ bao giờ trả |
| Đồ chung của nhà | Rổ khối xếp hình, bóng, bộ cờ, xích đu ngoài sân | Theo lượt, ai cầm trước chơi trước | Không ai được ôm giữ cho riêng mình |
| Đồ của người khác | Đồ của anh chị em, của ba mẹ, của bạn mang theo | Chủ của món đồ | Muốn dùng phải hỏi, chủ nói không thì thôi |
Điều quan trọng không nằm ở chỗ chia đúng tuyệt đối, mà ở chỗ cả nhà cùng hiểu một cách. Khi luật rõ, nhiều cuộc giành nhau tự tan mà không cần người lớn phân xử. Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể dùng màu sắc hay vị trí để phân biệt: kệ thấp là đồ chung, hộp có nắp là đồ riêng.
Cùng con chọn "hộp báu vật"
Một chiếc hộp hay một ngăn kệ dành riêng cho đồ đặc biệt giúp con yên tâm và giúp ba mẹ có chỗ dựa khi có bạn tới chơi. Cách làm đơn giản:
- Chọn thời điểm bình yên, không phải lúc vừa giành đồ xong. Nói với con: "Mình làm một chỗ cho những món con quý nhất."
- Để con tự chọn vài món, số lượng vừa phải. Nếu con muốn bỏ hết đồ vào hộp, ba mẹ giải thích hộp chỉ chứa được ít, phần còn lại là đồ con sẵn sàng chơi cùng người khác.
- Đặt hộp ở chỗ con với tới được nhưng tách khỏi khu đồ chơi chung, như ngăn kệ trong phòng ngủ.
- Thống nhất luật: đồ trong hộp không ai lấy khi chưa hỏi con, kể cả ba mẹ, anh chị em. Ba mẹ giữ đúng luật này để con tin.
- Thỉnh thoảng cùng con xem lại hộp. Có món con đã hết quý, chuyển ra đồ thường; có món mới con muốn bỏ vào.
Nhiều ba mẹ lo rằng có hộp báu vật thì con càng ích kỷ. Thực tế thường ngược lại: khi những món quan trọng nhất đã an toàn, con dễ thả lỏng với phần đồ còn lại. Hộp báu vật cũng cho con một kinh nghiệm quý: có quyền giữ, và tự chọn khi nào mở ra.
Hỏi mượn và cho mượn: những câu con tập được
Hỏi trước, chờ câu trả lời. Con tập nói "Cho mình mượn cái xe được không?" và chờ bạn trả lời, chứ không vừa hỏi vừa cầm lấy. Ba mẹ tập với con qua trò đóng vai, mỗi người lần lượt làm người hỏi và người cho.
Nhận chữ "không" mà không giật. Đây là phần khó nhất. Con được phép buồn, nhưng không được giật. Ba mẹ giúp con tìm bước tiếp: hỏi bao giờ thì được, hoặc chơi món khác trong lúc chờ.
Cho mượn thì nói rõ điều kiện. "Bạn chơi đến lúc về nhé", "Bạn mượn quyển sách, mai mang trả mình nhé." Câu nói kèm điều kiện giúp con yên tâm và giúp bạn biết phải làm gì.
Trả lại nguyên vẹn, đúng hẹn. Khi con là người mượn, con trả đúng lúc và nói với bạn món đồ còn tốt hay đã có gì khác. Thói quen này đi cùng đức tính thật thà và giữ lời, nên ba mẹ để ý ghi nhận.
Đồ của ba mẹ cũng phải hỏi. Nếu ba mẹ muốn con hỏi trước khi lấy đồ của người khác, ba mẹ cũng hỏi con trước khi mượn bút màu của con. Trẻ học luật từ cách người lớn tự giữ luật.
Cho mượn rồi bạn không trả hoặc làm hỏng
Chuyện này sớm muộn cũng xảy ra, và đó là lúc ba mẹ dạy con nhiều nhất. Nếu bạn mượn mà chưa trả, ba mẹ giúp con nhắc bằng lời: "Cậu mượn quyển sách của mình hôm thứ Hai, mai mang trả mình nhé." Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể nhắn với phụ huynh của bạn một cách nhẹ nhàng. Không nên để con nghĩ rằng cho mượn là mất, vì như vậy lần sau con sẽ không cho ai nữa.
Nếu bạn làm hỏng, ba mẹ trước hết công nhận cảm xúc của con: "Con buồn vì cái xe gãy bánh." Sau đó mới bàn cách xử lý: bạn có thể xin lỗi, có thể cùng sửa, hoặc chuyện có thể dừng ở đó nếu món đồ không quá quan trọng. Không cần biến chuyện đồ chơi thành chuyện bồi thường giữa hai gia đình, nhưng cũng không bắt con nuốt buồn và nói "không sao" khi con chưa thấy vậy.
Ngược lại, khi chính con làm hỏng đồ của bạn, ba mẹ đi cùng con tới nói với bạn, cùng xem có sửa được không. Đây là cơ hội để con học rằng mượn đồ người khác là nhận thêm một trách nhiệm. Bài học về sửa hậu quả sẽ nhớ lâu hơn khi con thấy ba mẹ không mắng mà cùng con làm. Nếu không sửa được, con có thể đền bằng một món đồ của mình mà bạn thích, do con chọn.
Khi chính con là người đi mượn
Dạy cho mượn mà quên dạy đi mượn thì mới được một nửa. Trẻ cũng cần tập đứng ở phía người muốn một thứ không thuộc về mình. Khó nhất là khi bị từ chối. Ba mẹ nói trước với con: bạn có quyền nói không với đồ của bạn, giống như con có quyền với đồ của con. Bị từ chối không có nghĩa là bạn ghét con, chỉ là lúc này bạn chưa muốn.
Khi con buồn vì bị từ chối, ba mẹ ngồi với con một lúc, gọi tên nỗi thất vọng, rồi cùng nghĩ bước tiếp: hỏi lại sau, rủ bạn chơi chung thay vì mượn, hoặc đề nghị đổi một món của mình. Đề nghị đổi là một kỹ năng thương lượng sớm, và trẻ năm, sáu tuổi thường làm khá giỏi khi được gợi ý.
Ba mẹ cũng giúp con biết mượn vừa sức giữ. Một bé bốn tuổi mượn quyển sách tranh dày của bạn mang về nhà rất dễ làm rách hay để quên. Với trẻ nhỏ, ba mẹ gợi ý con mượn để chơi ngay tại chỗ, còn mượn mang về thì để khi con đã lớn hơn và đã quen giữ đồ. Ở trường, đồ dùng của lớp có luật riêng của cô, con theo luật của lớp.
Khi con cho bạn món có giá trị mà không hỏi ba mẹ
Trẻ khoảng bảy đến mười tuổi đôi khi tặng luôn cho bạn chiếc đồng hồ, bộ bút mới, thậm chí món đồ ba mẹ mua đắt. Phản ứng của ba mẹ lúc này cần tách bạch hai việc: ghi nhận lòng tốt của con và đặt ranh giới với đồ có giá trị.
- Không mắng con là ngốc, là "phá của". Con đã làm một việc từ lòng muốn cho, chỉ là chưa biết giới hạn.
- Nói rõ nguyên tắc cho lần sau: đồ có giá trị lớn, đồ ông bà tặng, đồ dùng học tập cần thiết thì con hỏi ba mẹ trước khi cho hẳn.
- Nếu món đồ thật sự cần lấy lại, ba mẹ trao đổi với phụ huynh của bạn, không bắt con tự đi đòi trước mặt cả lớp.
- Bàn với con những cách cho khác mà con tự quyết được: cho một món đồ của con có giá trị vừa phải, làm một món quà tự tay, dành thời gian giúp bạn.
- Để ý lý do. Có trẻ cho đồ để được bạn chơi cùng, để không bị trêu. Nếu cho đi để mua sự chấp nhận lặp lại nhiều lần, ba mẹ trò chuyện sâu hơn và trao đổi với cô giáo.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ quyền nói không khi em muốn mượn đồ?
Với đồ riêng đặc biệt, nên. Với đồ chung, áp dụng lượt chơi chứ không phải quyền nói không. Khi con được tôn trọng ở phần đồ riêng, con thường rộng rãi hơn ở phần còn lại. Ba mẹ cũng cần giúp em có đồ của em để hai bên cùng có chỗ đứng.
Con lấy đồ của bạn ở lớp mang về nhà thì xử lý thế nào?
Trước hết hỏi con bằng giọng bình thường, không tra hỏi, để con dám kể. Sau đó cùng con mang trả, nói với cô và bạn. Với trẻ nhỏ, chuyện này thường là do chưa phân biệt rõ đồ của mình, đồ của người khác, không vội gọi là ăn cắp.
Có nên ghi tên lên đồ của con?
Ghi tên hoặc đánh dấu bằng hình riêng giúp trẻ nhỏ nhận ra đồ của mình và giúp đồ thất lạc được trả về. Ở nhà, ba mẹ có thể dùng nhãn dán hình con vật cho trẻ chưa biết đọc. Việc đánh dấu chỉ để nhận ra, không để cấm người khác chạm vào.
Con mượn đồ của anh chị mà không hỏi, nên làm gì?
Bình tĩnh nhắc lại luật: đồ của người khác thì hỏi trước. Mời con trả lại và hỏi lại cho đúng. Nếu anh chị đồng ý, con được chơi. Lặp lại nhất quán, đồng thời ba mẹ cũng hỏi con trước khi dùng đồ của con, để luật áp cho cả nhà.
Hộp báu vật có làm con keo kiệt hơn không?
Thường là không, nếu hộp chỉ chứa vài món và phần lớn đồ còn lại là đồ chơi thường hoặc đồ chung. Hộp báu vật giúp con yên tâm về những món quý nhất, nên con dễ chia phần còn lại. Ba mẹ cùng con xem lại hộp định kỳ để hộp không phình to.
Bạn hay mượn mà không trả, có nên cấm con cho bạn đó mượn nữa?
Ba mẹ không cần cấm, mà giúp con tự đặt điều kiện: cho mượn ở nhà mình chơi, không mang về, hoặc trả xong món cũ mới mượn món mới. Con học được cách bảo vệ đồ của mình mà vẫn giữ tình bạn, một kỹ năng con cần cả khi lớn.