Phần lớn trẻ không chịu chia sẻ không phải vì ích kỷ, mà vì chưa tới lúc làm được hoặc chưa thấy đủ an toàn để làm. Khả năng chia sẻ lớn lên dần theo tuổi, cùng với khả năng hiểu người khác đang nghĩ gì, chờ đợi được bao lâu và tin rằng đồ cho mượn sẽ quay về. Một đứa trẻ hai tuổi ôm chặt con gấu là đang làm đúng việc của tuổi hai.
Hiểu theo tuổi giúp ba mẹ kỳ vọng vừa sức: không đòi hỏi một bé ba tuổi như đòi hỏi một bé tám tuổi, và cũng nhận ra khi nào một hành vi đã đi lệch khỏi những gì thường gặp. Các mốc dưới đây là mô tả chung, mỗi trẻ có nhịp riêng, không dùng để so con với bạn.
Vì sao chữ "ích kỷ" không đúng với trẻ nhỏ
Người lớn gọi ai đó là ích kỷ khi người đó hiểu rõ người khác đang cần, có khả năng giúp, nhưng chọn đặt mình lên trước. Trẻ nhỏ chưa có đủ những điều này. Một bé hai, ba tuổi còn đang học rằng người khác có mong muốn khác mình; bé chưa tự đặt mình vào chỗ bạn để thấy bạn buồn vì không có đồ chơi. Gọi một đứa trẻ như vậy là ích kỷ giống như trách bé chưa biết đọc.
Nhãn "ích kỷ" còn có cái hại riêng. Trẻ nghe người lớn nói về mình nhiều lần thì dần tin vào điều đó. Một bé được gọi là "đứa ích kỷ" có thể bắt đầu hành xử theo nhãn, vì nhãn cho bé biết mình là ai. Ngược lại, khi ba mẹ mô tả hành vi, "con đang muốn giữ chiếc xe", bé hiểu đây là một lúc, không phải bản chất.
Với trẻ lớn hơn, khoảng bảy đến mười tuổi, chuyện có khác. Trẻ đã hiểu bạn buồn, đã hiểu công bằng, và đôi khi vẫn chọn không chia. Ngay cả lúc đó, ba mẹ vẫn nói về lựa chọn chứ không nói về con người: "Con biết bạn đang không có gì để chơi, con nghĩ sao về chuyện đó?" Câu hỏi mời con suy nghĩ, còn cái nhãn thì đóng cửa suy nghĩ lại.
Cũng nên nhớ rằng người lớn hiếm khi chia sẻ những gì mình đang dùng dở. Không ai đưa điện thoại cho người lạ khi đang gọi dở, không ai nhường chiếc ghế mình vừa ngồi xuống chỉ vì có người đứng nhìn. Khi đặt chuẩn cho trẻ, ba mẹ thử tự hỏi: mình có làm được điều đó trong hoàn cảnh tương tự không?
Chia sẻ thường lớn lên thế nào qua từng tuổi
Bảng sau tóm lược những điều thường thấy ở trẻ phát triển điển hình. Đây là mô tả chung để ba mẹ tham khảo, không phải bài kiểm tra:
| Độ tuổi | Điều thường thấy | Ba mẹ có thể làm |
|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Giai đoạn "của con": giữ đồ, giật đồ, khó chờ. Có thể đưa đồ cho người lớn trong trò chơi đưa–nhận. | Giữ lượt cho con, chơi trò đưa qua đưa lại, đánh lạc hướng người chờ bằng món khác. |
| Khoảng 3–5 tuổi | Bắt đầu chờ lượt khi có người lớn giúp; thích chơi cùng bạn; hay mặc cả "con chơi xong rồi bạn chơi". | Đặt quy tắc lượt rõ ràng, gợi ý câu để hỏi mượn, khen đúng việc khi con tự đưa. |
| Khoảng 5–7 tuổi | Hiểu luật chơi, rất quan tâm chuyện công bằng, dễ tự thương lượng trong nhóm nhỏ. | Để con tự dàn xếp trước, chỉ vào khi bế tắc; bàn về cảm xúc của bạn. |
| Khoảng 7–10 tuổi | Chia sẻ có tính toán: cho bạn thân, giữ với người lạ; hiểu có đi có lại; bắt đầu chia sẻ thời gian, công sức. | Trò chuyện về lý do, để con tự quyết với đồ riêng, mời con góp vào việc chung của nhà. |
Chuyển từ hàng này sang hàng kia không diễn ra trong một ngày. Một bé năm tuổi mệt, đói hoặc vừa có em bé có thể quay về kiểu giữ đồ của tuổi lên hai. Ba mẹ nhìn xu hướng trong nhiều tuần, không nhìn một buổi chiều.
Tuổi 2–4: giai đoạn "của con" là bước cần đi qua
Khi một bé hai tuổi nói "của con" với mọi thứ trong tầm tay, kể cả đồ của bạn, bé đang khám phá ranh giới giữa mình và thế giới. Biết cái gì là của mình là bước đầu để sau này hiểu cái gì là của người khác, và mới có thể cho đi một thứ mình sở hữu. Không có cái "của con" thì cũng không có gì để chia.
Ở tuổi này, thay vì đòi hỏi bé chia, ba mẹ giúp bé làm quen với nhịp đưa và nhận qua trò chơi. Đưa con quả bóng, chờ con đưa lại; xếp chung một tháp, mỗi người một khối. Những trò này cho bé trải nghiệm rằng đưa đi rồi vẫn nhận lại, nền tảng của lòng tin.
Khi bé giật đồ của bạn, người lớn nhẹ nhàng trả đồ về và nói ngắn gọn: "Cái này bạn đang chơi. Con chờ nhé, mình chơi cái này trong lúc chờ." Không cần giải thích dài về đạo lý, vì bé chưa theo được. Lặp đi lặp lại hành động nhất quán quan trọng hơn lời nói. Ở tuổi này, ba mẹ cũng đừng ngạc nhiên khi bé hôm nay chịu đưa, mai lại không: đó là cách trẻ nhỏ học, tiến hai bước lùi một bước.
Tuổi 5–7: khi con bắt đầu nói "không công bằng"
Từ khoảng năm tuổi, nhiều trẻ trở nên rất nhạy với công bằng. Con đếm từng cái kẹo, so từng miếng bánh, kêu lên khi thấy em được nhiều hơn. Ba mẹ có khi thấy mệt vì con "tính toán", nhưng đây thật ra là một bước tiến: con đã hiểu rằng mọi người đều có phần và phần đó nên được tôn trọng.
Ba mẹ có thể dùng chính sự nhạy cảm này để nuôi chia sẻ. Mời con chia đồ ăn cho cả nhà, con sẽ chăm chú làm sao cho đều. Khi chơi với bạn, con tự đặt luật lượt, tự phân xử, và người lớn chỉ cần đứng gần. Nếu nhóm trẻ cãi nhau, ba mẹ hỏi trước "các con định giải quyết thế nào?" rồi mới gợi ý.
Đây cũng là tuổi con bắt đầu hiểu cảm xúc của bạn rõ hơn. Ba mẹ có thể đặt câu hỏi sau một buổi chơi: "Lúc con cho bạn mượn bút, bạn trông thế nào? Còn lúc bạn không có bút?" Những câu hỏi như vậy nối hành động với cảm xúc người khác mà không phải giảng. Nếu con bảo không muốn chia vì món đồ quá quý, và ba mẹ coi đó là một lý do chính đáng để bàn, không phải để chê.
Những lúc trẻ ở tuổi nào cũng khó chia hơn
Ngoài tuổi, hoàn cảnh của từng ngày ảnh hưởng nhiều tới việc con có chịu chia hay không. Một đứa trẻ đói, buồn ngủ, vừa bị la ở trường hay vừa trải qua một chuyến đi dài thường giữ đồ chặt hơn bình thường. Người lớn cũng vậy: khi mệt, mình ít kiên nhẫn và ít rộng rãi hơn. Trước khi kết luận con "dạo này keo kiệt", ba mẹ thử nhìn lại giấc ngủ, bữa ăn và những thay đổi gần đây trong nhà.
Loại đồ vật cũng quan trọng. Món quà ông bà cho, con gấu ngủ cùng mỗi tối, bộ sưu tập con tự gom từng món, những thứ này gắn với cảm xúc nên khó chia hơn một rổ khối nhựa. Người lớn cũng không cho ai mượn chiếc nhẫn cưới. Ba mẹ có thể cùng con chọn ra vài món "đặc biệt" được quyền giữ riêng, còn lại là đồ chơi chung.
Cuối cùng là cảm giác được quan tâm. Trẻ thấy mình đang thiếu sự chú ý của ba mẹ, vì có em, vì ba mẹ bận, thường bám chặt vào đồ vật như một cách giữ lại phần của mình. Lúc đó, mười lăm phút chơi riêng với con mỗi ngày đôi khi có tác dụng hơn mọi lời dặn về chuyện chia sẻ.
Tuổi 7–10: chia sẻ có lựa chọn và có lý do
Con chia với người thân thiết, giữ với người lạ. Đây là điều bình thường, kể cả ở người lớn. Ba mẹ không cần đòi con đối xử với mọi người như nhau, mà giúp con hiểu vì sao mình chọn như vậy và vẫn tử tế với người mình chưa thân.
Con hiểu có đi có lại. Trẻ tuổi này để ý ai đã cho mình mượn, ai từng không cho. Ba mẹ có thể bàn cùng con: có nên chỉ cho người đã cho mình không, hay đôi khi cho đi mà không đợi đáp lại cũng là một lựa chọn đáng làm.
Chia sẻ không còn chỉ là đồ vật. Con có thể chia thời gian chơi với em, chia kiến thức khi giảng bài cho bạn, chia công sức khi cùng dọn nhà. Ba mẹ ghi nhận những kiểu chia sẻ này để con thấy chúng cũng đáng giá như đưa một món đồ.
Con được quyền với đồ riêng. Ở tuổi này, để con tự quyết món nào cho mượn, món nào không, giúp con tập trách nhiệm với lựa chọn của mình. Ba mẹ chỉ bàn khi lựa chọn đó làm người khác bị tổn thương rõ ràng.
Con học từ cách ba mẹ chia với người ngoài. Trẻ lớn quan sát rất kỹ ba mẹ đối xử với hàng xóm, họ hàng, người khó khăn ra sao. Những gì ba mẹ làm nói nhiều hơn những gì ba mẹ dặn.
Khi nào ba mẹ nên để ý thêm
Phần lớn chuyện giữ đồ, giành đồ là bình thường và sẽ qua. Tuy vậy, có những dấu hiệu nên khiến ba mẹ dừng lại quan sát kỹ hơn, trao đổi với cô giáo, và khi cần thì hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em:
- Con đã lớn, khoảng từ sáu, bảy tuổi trở lên, mà vẫn thường xuyên giật, đánh, phá đồ của bạn, không giảm sau nhiều tháng ba mẹ kiên trì.
- Con có phản ứng rất mạnh, hoảng loạn hoặc gào khóc kéo dài mỗi khi ai chạm vào bất kỳ đồ gì của mình.
- Con tích trữ đồ ăn, giấu đồ một cách bí mật, kèm lo lắng rõ rệt, đặc biệt sau một biến cố như chuyển nhà, có em, ba mẹ đi xa.
- Con có vẻ không để ý tới cảm xúc của bất kỳ ai, kể cả người thân, trong nhiều tình huống khác nhau chứ không riêng chuyện đồ chơi.
- Ba mẹ thấy con khác biệt rõ với bạn cùng tuổi ở nhiều mặt cùng lúc như ngôn ngữ, chơi với bạn, thích nghi với thay đổi.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là con có vấn đề gì chắc chắn; chúng chỉ là lý do để hỏi thêm người có chuyên môn thay vì tự kết luận. Ba mẹ không tự chẩn đoán, cũng không bỏ qua khi lòng thấy bất an kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Con hai tuổi giật đồ của bạn, có cần phạt không?
Không cần phạt. Ở tuổi này giật đồ là cách thường gặp để trẻ lấy thứ mình muốn khi chưa có lời. Người lớn trả đồ về cho bạn, nói ngắn gọn "bạn đang chơi", rồi đưa con một món khác. Làm nhất quán nhiều lần, con sẽ học dần cách chờ và cách hỏi.
Con chịu chia với bạn ở lớp nhưng về nhà nhất định không chia với em, vì sao?
Ở lớp có luật chung và có cô, con biết điều gì được chờ đợi. Ở nhà, em là người con phải chia cả ba mẹ, nên đồ chơi dễ thành chỗ con giữ lại phần của mình. Dành riêng thời gian cho con lớn và có góc đồ riêng của con thường giúp con dễ chia hơn.
Trẻ 8 tuổi không cho bạn mượn đồ, ba mẹ có nên can thiệp?
Với đồ riêng, ba mẹ nên tôn trọng quyền quyết định của con và trò chuyện về lý do, thay vì ép. Nếu việc không cho mượn đi kèm chê bai, loại bạn khỏi nhóm, ba mẹ nói rõ điều đó làm bạn buồn và cùng con tìm cách cư xử khác.
Con chỉ chia sẻ khi có người lớn nhìn, như vậy có sao không?
Đây là bước trung gian thường gặp: con chia vì muốn được ghi nhận. Ba mẹ giảm dần lời khen ồn ào, chuyển sang hỏi con về cảm xúc của bạn. Theo thời gian, khi con nếm được niềm vui của việc cho đi, động cơ sẽ dần chuyển vào bên trong.
Có nên nói với con rằng nếu không chia thì sẽ không ai chơi với con?
Không nên dùng câu doạ. Nó làm con lo sợ chứ không làm con hiểu. Có thể thay bằng một quan sát cụ thể sau buổi chơi: "Lúc con cho bạn chơi cùng, hai đứa xây được cái tháp cao hơn." Con thấy cái được của chia sẻ thay vì cái mất của việc không chia.
Con thay đổi tính nết, bỗng giữ đồ khư khư sau khi chuyển nhà, có bình thường không?
Khá thường gặp. Thay đổi lớn làm trẻ thấy mất kiểm soát, và đồ của mình là thứ con nắm được. Ba mẹ cho con thời gian, giữ nếp sinh hoạt ổn định, không ép chia lúc này. Nếu sau vài tháng con vẫn lo âu rõ rệt, ba mẹ hỏi thêm chuyên gia.