Dạy trẻ hợp tác ở nhà hiệu quả nhất qua những việc thật mà cả nhà cùng làm: trồng chậu rau, làm bánh, sắp lại góc học tập, chuẩn bị bữa sinh nhật. Trong những việc này, con không chỉ chia đồ vật mà chia mục tiêu, công sức, ý tưởng và cả công lao. Đó là kiểu chia sẻ ở mức cao hơn: từ "của con" sang "của nhà mình".
Nhiều kỹ năng hợp tác có thể tập ở lớp, nhưng nhà là nơi trẻ có những dự án dài ngày, có người lớn kiên nhẫn đi cùng, và thành quả gắn với cuộc sống thật. Bài này bàn cách chọn việc, cách tổ chức một việc cùng làm, cách thương lượng khi ý mỗi người khác nhau, và những bẫy người lớn hay mắc khi làm cùng trẻ. Các gợi ý dùng được cho trẻ từ khoảng ba tuổi tới hết tiểu học, người lớn chỉ cần điều chỉnh mức dẫn dắt.
Hợp tác là chia sẻ ở mức cao hơn
Khi con đưa chiếc xe cho bạn, con chia một món đồ. Khi con cùng em xếp một đoàn tàu dài nhất từ trước tới giờ, con chia nhiều thứ hơn thế: chia mục tiêu, vì cả hai cùng muốn đoàn tàu dài; chia công sức, vì mỗi người lắp một đoạn; chia ý tưởng, vì đoạn uốn cong là ý của em; và cuối cùng chia công lao, vì đoàn tàu là của hai anh em.
Hợp tác khó hơn chia đồ vì nó đòi trẻ chịu bớt một phần ý mình để làm được thứ to hơn mình. Trẻ phải nghe ý người khác, phải chấp nhận có lúc ý mình không được chọn, phải chờ người kia làm xong phần của họ. Những điều này lớn dần theo tuổi; với trẻ nhỏ, người lớn gánh phần tổ chức, với trẻ lớn, người lớn lùi dần.
Điều đáng quý là khi hợp tác thành công, trẻ nếm được một niềm vui mà làm một mình không có: niềm vui của "chúng mình làm được". Niềm vui này làm cho chia sẻ không còn là mất mát, mà là cách để có được điều lớn hơn. Đứa trẻ từng trải qua niềm vui ấy nhiều lần sẽ dễ tìm tới người khác để cùng làm, thay vì giữ khư khư phần mình.
Những việc cả nhà có thể cùng làm với trẻ
Việc cùng làm tốt nhất là việc có thật trong đời sống gia đình, có thành quả nhìn thấy được, và có chỗ cho trẻ góp phần thật. Một vài gợi ý:
| Việc cùng làm | Phần trẻ góp được | Chỗ phải thương lượng |
|---|---|---|
| Trồng một chậu rau, chậu hoa | Tưới nước, nhổ cỏ, theo dõi cây lớn | Trồng cây gì, ai tưới ngày nào |
| Làm bánh, gói bánh dịp lễ Tết | Đong, trộn, nặn, gói, xếp khay | Làm hình gì, ai làm khâu nào |
| Sắp lại góc chơi hoặc góc học | Phân loại đồ, chọn chỗ đặt | Đồ nào để đâu, giữ lại món nào |
| Chuẩn bị sinh nhật cho một người trong nhà | Làm thiệp, trang trí, giữ bí mật | Tặng gì, trang trí ra sao |
| Dựng một công trình bằng thùng giấy | Cắt dán, tô màu, nghĩ tính năng | Làm nhà, làm tàu hay làm lâu đài |
| Nấu một bữa cuối tuần | Rửa rau, bày bàn, chọn một món | Thực đơn, ai lo món nào |
Việc không cần lớn. Một chậu rau húng trên ban công cũng đủ là dự án cả tháng của hai anh em, với rất nhiều dịp chia việc và thương lượng. Điều quan trọng là thành quả thuộc về cả nhóm và ai cũng góp được phần mình. Những dịp lễ Tết như gói bánh chưng, làm mứt, cắm hoa ngày rằm là dịp sẵn có trong nếp nhà Việt để trẻ đứng cạnh người lớn và góp một khâu, dù chỉ là rửa lá hay xếp khay.
Tổ chức một việc cùng làm: trình tự đơn giản
Khi bắt đầu một việc chung với trẻ, người lớn có thể đi theo trình tự sau. Với trẻ nhỏ, mỗi bước ngắn và ba mẹ dẫn dắt; với trẻ lớn, mời con dẫn dắt dần:
- Nói rõ mục tiêu chung. "Mình cùng làm một tấm thiệp thật to tặng bà nhân ngày sinh nhật."
- Mời mỗi người nói một ý. Ghi lại hoặc nhắc lại từng ý để ai cũng thấy ý mình được nghe.
- Cùng chọn ý, hoặc ghép nhiều ý lại. "Em muốn vẽ hoa, anh muốn vẽ cá, mình vẽ một cái ao có hoa sen và cá được không?"
- Chia phần theo sức từng người. Em nhỏ tô màu những mảng lớn, anh lớn cắt dán chi tiết, ba mẹ lo phần dùng dao kéo.
- Làm, và nhắc nhau khi cần. Ba mẹ để ý những lúc một người bị bỏ rơi hay một người làm hết.
- Cùng nhìn lại thành quả. "Mình làm được tấm thiệp này nhờ ai làm phần nào?" Mỗi người kể phần mình và phần của người khác.
Bước cuối hay bị bỏ qua vì mọi người đã xong việc, nhưng đó là lúc trẻ nhận ra giá trị của việc làm cùng nhau. Khi con kể "phần cá là anh cắt, phần hoa là em tô", con đang học cách thấy và ghi nhận công sức người khác.
Khi ý con khác ý người khác: tập thương lượng
Nghe hết trước khi chọn. Mỗi người nói xong ý mình mà không bị ngắt. Trẻ thường nhượng bộ dễ hơn khi đã được nghe trọn vẹn, kể cả khi ý mình cuối cùng không được chọn.
Ghép ý thay vì chọn một bỏ một. Người lớn gợi ý cách ghép: làm cả hai, làm cái này trước cái kia sau, lấy một phần của mỗi ý. Trẻ học rằng nhiều khi không cần ai thua.
Luân phiên người quyết. Với những việc lặp lại, như chọn món ăn cuối tuần, mỗi tuần một người được quyết. Luật luân phiên rõ ràng làm giảm tranh cãi lặp đi lặp lại.
Chấp nhận ý không phải của mình. Đây là phần khó nhất. Ba mẹ công nhận con tiếc, rồi mời con góp sức vào ý đã chọn: "Lần này mình làm theo ý em, con muốn làm phần nào?" Khi con vẫn có vai trò, con dễ chấp nhận hơn.
Ba mẹ cũng chấp nhận ý của con. Nếu mọi cuộc thương lượng đều kết thúc bằng ý của người lớn, trẻ không học được gì về hợp tác. Ba mẹ để ý chọn ý của con những lúc ý đó an toàn và làm được, dù không phải cách ba mẹ thích nhất.
Chia công lao: "chúng mình làm được"
Khi việc chung xong, người lớn dễ khen người làm nổi bật nhất: "Con vẽ đẹp quá!" Câu khen này vô tình tách thành quả chung thành phần của một người, và người còn lại thấy mình không đáng kể. Nếu lặp lại nhiều lần, trẻ sẽ chuyển từ hợp tác sang tranh nhau làm phần nổi bật.
Cách nói giúp giữ tinh thần nhóm là nói về thành quả chung và phần đóng góp của từng người: "Tấm thiệp này đẹp quá. Anh cắt cá khéo, em tô hoa sen tươi, nhìn vào thấy cả cái ao." Mỗi đứa trẻ thấy phần mình, và thấy phần mình chỉ có ý nghĩa khi đứng cạnh phần của người khác.
Ba mẹ cũng để ý đến những phần không nổi bật: người dọn giấy vụn, người đưa keo, người giữ tấm bìa cho thẳng. Những phần này thường bị quên, nhưng là phần trẻ học được nhiều nhất về hợp tác: làm việc cần thiết dù không ai khen. Một câu ghi nhận nhỏ, "nhờ con dọn giấy mà cả nhà làm tiếp được", cho con biết người lớn có thấy.
Với trẻ lớn, ba mẹ có thể mời con tự ghi nhận người khác: "Con thấy hôm nay em giúp được gì?" Câu hỏi này giúp con tập nhìn ra đóng góp của người khác, một kỹ năng quý khi con đi học, đi làm sau này.
Những bẫy người lớn hay mắc khi làm cùng trẻ
Phần lớn những lần việc chung với trẻ đổ vỡ không phải do trẻ mà do cách người lớn tham gia. Một vài bẫy quen thuộc:
- Làm hộ. Thấy con làm chậm, người lớn cầm lấy làm cho nhanh. Con hiểu phần mình không cần thiết, lần sau không muốn tham gia.
- Sửa lại sau lưng con. Con xếp đồ xong, người lớn xếp lại cho thẳng. Con thấy công sức của mình bị xoá.
- Chỉ đạo từng li. Bảo con làm đúng từng bước theo ý mình. Con thành người làm theo lệnh, không còn là người cùng làm.
- Chê thành quả. "Bánh con nặn méo quá." Thành quả của trẻ có thể không đẹp, nhưng là của con. Bánh méo vẫn ăn ngon.
- Chọn việc quá sức hoặc quá vội. Một dự án cần hai giờ mà nhà chỉ có ba mươi phút thì ai cũng căng thẳng. Chọn việc vừa thời gian, vừa sức.
- Biến việc chung thành cuộc thi. "Xem ai làm nhanh hơn" có thể vui đôi lúc, nhưng nếu thường xuyên thì hợp tác biến thành cạnh tranh.
Một cách tự kiểm đơn giản: sau mỗi việc chung, ba mẹ tự hỏi trong đó có bao nhiêu phần là ý của con, bao nhiêu phần con thật sự tự tay làm. Nếu câu trả lời là rất ít, lần sau ba mẹ lùi lại một bước, chấp nhận sản phẩm kém hoàn hảo hơn để con có chỗ đóng góp thật.
Khi có người không chịu góp phần
Sẽ có lúc một đứa trẻ bỏ ngang, chỉ đứng xem, hoặc nói "con không thích làm". Ba mẹ tránh gắn nhãn "lười" hay "không biết điều". Thử tìm hiểu lý do trước: việc có quá khó không, con có thấy phần mình được giao là phần chán nhất không, con đang mệt hay đang buồn chuyện khác.
Nhiều khi đổi vai là đủ. Một đứa trẻ không thích tô màu có thể thích làm người giữ kéo, người đếm số mảnh, người ghi lại các ý. Hợp tác không có nghĩa là ai cũng làm cùng một kiểu, mà là ai cũng có chỗ đóng góp. Ba mẹ cũng có thể mời con tham gia ở mức nhỏ: "Con chỉ cần dán một ngôi sao thôi."
Nếu con vẫn không tham gia, ba mẹ có thể để con đứng ngoài lần này, nhưng không phải để con được hưởng mà không góp: thiệp tặng bà vẫn ký tên những người đã làm. Trẻ tự cảm nhận được sự khác biệt. Chuyện giữ lời và làm đến cùng một việc đã nhận là một đức tính riêng, trách nhiệm, và sẽ được nuôi qua những việc khác.
Cũng có trẻ thích làm một mình hơn làm cùng, nhất là khi đang say mê một việc. Điều đó không sao. Trẻ cần cả thời gian chơi riêng lẫn thời gian làm cùng; ba mẹ không biến mọi hoạt động thành việc nhóm, chỉ tạo đều đặn những dịp cùng làm để con có trải nghiệm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể cùng làm một việc với người khác?
Trẻ khoảng hai, ba tuổi đã tham gia được những việc đơn giản cùng người lớn như tưới cây, xếp đồ. Khả năng cùng làm với một trẻ khác, chia vai và thương lượng thường rõ hơn từ khoảng bốn, năm tuổi. Mỗi trẻ một nhịp, ba mẹ chọn việc vừa sức con.
Hai anh em cãi nhau suốt khi làm chung, có nên cho mỗi đứa làm riêng?
Đôi khi cần tách ra để cả hai dịu lại. Nhưng nếu lần nào cũng tách, các con mất dịp tập hợp tác. Ba mẹ có thể chia rõ phần của mỗi đứa trong một việc chung, giảm số chỗ phải thương lượng, rồi tăng dần khi các con quen hơn.
Con chỉ muốn làm phần dễ, phần đẹp, có nên để con chọn mãi?
Không nên để mãi. Ba mẹ dùng luật luân phiên: lần này con chọn phần trước, lần sau tới người khác. Cũng có thể đưa những phần ít hấp dẫn thành việc quan trọng, như người giữ bí mật hay người kiểm tra cuối, để phần nào cũng có giá trị.
Có nên thưởng khi các con hợp tác tốt?
Phần thưởng tốt nhất của hợp tác là thành quả chung và niềm vui làm cùng nhau. Nếu thưởng quà mỗi lần, trẻ dễ hợp tác để được thưởng. Ba mẹ ghi nhận cụ thể bằng lời và để thành quả được dùng thật, như treo tấm thiệp, ăn chiếc bánh.
Con một không có anh chị em thì tập hợp tác thế nào?
Con một vẫn hợp tác được với ba mẹ, ông bà, anh chị em họ và bạn bè. Ba mẹ mời con cùng làm việc nhà có thương lượng thật, rủ bạn tới cùng làm một dự án nhỏ, hoặc tham gia những hoạt động nhóm ở khu phố.
Ba mẹ không khéo tay, có cần làm những dự án công phu?
Không cần. Việc cùng làm có thể rất đơn giản như nhặt rau, xếp quần áo, dọn góc chơi. Điều trẻ cần không phải sản phẩm đẹp mà là trải nghiệm cùng nhau chia việc, nghe ý nhau và cùng nhìn thành quả.