Dạy con can đảm bắt đầu từ một ý đơn giản: can đảm không phải là không biết sợ, mà là vẫn làm điều đúng, điều cần làm trong lúc mình đang sợ. Ba mẹ không cần làm cho con hết sợ. Việc của ba mẹ là giúp con gọi tên nỗi sợ, đo xem nó có lý hay không, rồi bước một bước nhỏ vừa sức, có người lớn đứng cạnh.
Hiểu như vậy thì can đảm tách hẳn khỏi liều lĩnh. Đứa trẻ trèo lên lan can tầng ba để tỏ ra gan dạ không can đảm; nó chỉ chưa biết sợ đúng chỗ. Còn đứa trẻ run run nhưng vẫn nói với cô "bạn ấy đang khóc" thì đang can đảm thật. Bài này đi qua cách phân biệt, những kiểu can đảm hợp với từng tuổi, và những chỗ ba mẹ hay vô tình làm con nhát đi.
Can đảm, liều lĩnh và nhút nhát khác nhau ở đâu
Ba chữ này hay bị dùng lẫn trong nhà. Ông bà khen "thằng bé gan quá" khi con nhảy từ bậc cao xuống, rồi chê "con bé nhát thế" khi con không chịu chào người lạ. Đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng khác nhau ở chỗ đứa trẻ có nhìn thấy nguy cơ hay không, và có lý do chính đáng để bước tới hay không:
| Trẻ thấy nguy cơ không | Trẻ có lý do đáng để làm không | Ví dụ ở nhà | |
|---|---|---|---|
| Can đảm | Có, và vẫn sợ | Có: điều đúng, điều cần, điều con muốn học | Vẫn run nhưng tự vào hỏi cô chỗ để cặp ở lớp mới |
| Liều lĩnh | Không thấy, hoặc cố lờ đi | Thường là để được khen, được bạn phục | Leo lên bàn cao rồi nhảy xuống để anh họ trầm trồ |
| Thận trọng | Có | Chưa đủ, nên chờ thêm | Đứng ngoài xem các bạn chơi một lúc rồi mới vào |
| Bị nỗi sợ giữ chân | Thấy nguy cơ lớn hơn thực tế | Có, nhưng không bước được | Rất muốn chơi cầu trượt mà cứ đến chân thang là khóc |
Điểm đáng chú ý: "thận trọng" không nằm ở cột xấu. Một đứa trẻ quan sát trước khi nhập cuộc đang dùng đúng cái đầu của mình. Ba mẹ chỉ cần lo khi nỗi sợ giữ chân con khỏi những việc con muốn làm và đủ sức làm, lặp đi lặp lại trong thời gian dài.
Vì sao câu "con đừng sợ" không giúp được trẻ
Câu cửa miệng của người lớn khi thấy trẻ rụt lại là "có gì đâu mà sợ" hoặc "đừng sợ, con trai phải mạnh mẽ chứ". Ý thì tốt, nhưng đứa trẻ nghe ra một thông điệp khác: cảm giác của con là sai, và con đang làm ba mẹ thất vọng. Nỗi sợ không biến mất vì bị cấm; nó chỉ trốn đi, và lần sau con sẽ giấu nó thay vì kể.
Nỗi sợ ở trẻ nhỏ là một phản ứng của cơ thể trước điều chưa quen: tim đập nhanh, tay lạnh, muốn chạy về phía người lớn. Phản ứng này có ích cho sự an toàn của trẻ, nên mục tiêu không phải tắt nó đi. Mục tiêu là giúp con thấy mình vẫn điều khiển được hành động trong lúc cơ thể đang báo động.
Thay vì "đừng sợ", ba mẹ thử nói "con đang sợ, đúng không? Sợ cũng được. Mình cùng xem nên làm gì". Câu này làm ba việc một lúc: gọi tên cảm xúc, cho phép cảm xúc tồn tại, và chuyển sự chú ý sang hành động. Đứa trẻ được công nhận nỗi sợ thường dịu xuống nhanh hơn đứa trẻ bị bảo rằng mình đang sợ vô lý.
Bước tiếp theo là chia nhỏ việc đáng sợ. Con sợ vào lớp học vẽ mới thì bước một là đứng ở cửa nhìn vào, bước hai là ngồi cạnh mẹ ở cuối lớp, bước ba là tự mang hộp màu lên bàn cô. Mỗi bước con làm được là một bằng chứng nhỏ rằng mình chịu được cảm giác sợ. Can đảm lớn lên từ những bằng chứng như thế, không lớn lên từ lời động viên chung chung. Ba mẹ đừng vội nhảy cóc sang bước ba chỉ vì thấy bước một quá dễ; với con, bước dễ đó có khi đã là cả một cố gắng.
Bốn kiểu can đảm trẻ 2–10 tuổi cần được nuôi
Can đảm thử điều mới. Ăn một món lạ, vào một lớp năng khiếu chưa quen, tập xe đạp hai bánh. Đây là kiểu can đảm hằng ngày, nhỏ nhưng lặp lại nhiều nhất, và là nền cho các kiểu còn lại.
Can đảm nói ra. Nói "con không thích", "con muốn thử", "con chưa hiểu", hỏi người bán hàng một câu, giơ tay hỏi cô. Nhiều trẻ có ý kiến rõ ràng ở nhà nhưng im bặt trước người ngoài; tập nói ra là tập can đảm.
Can đảm nói "không" và tìm người lớn. Từ chối điều làm mình khó chịu, kể với người tin cậy khi có ai làm mình sợ. Đây là kiểu can đảm gắn trực tiếp với an toàn của trẻ, quan trọng hơn mọi kiểu còn lại.
Can đảm đứng về phía lẽ phải. Ngồi cạnh bạn bị trêu, nói "thôi đi" khi cả nhóm chế giễu ai đó, nhận phần lỗi của mình dù sợ bị la. Trẻ lớn hơn mới làm được kiểu này, và cần thấy người lớn làm trước. Riêng chuyện nhận lỗi, chuyên mục Thật thà của trang đi sâu hơn.
Can đảm hợp với từng độ tuổi
Mốc tuổi dưới đây là mốc thường gặp, không phải thước đo. Mỗi trẻ có nhịp riêng, có bé hai tuổi đã dạn người, có bé bảy tuổi vẫn cần đứng sau lưng mẹ một lúc. Bảng chỉ giúp ba mẹ chọn bước vừa sức:
| Tuổi | Thường sợ gì | Bước can đảm vừa sức | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|---|
| 2–4 tuổi | Xa ba mẹ, người lạ, tiếng động lớn, con vật, bóng tối | Chạm thử con mèo khi mẹ đang bế; tự chào cô rồi mới vào lớp | Ở gần, báo trước điều sắp xảy ra, không bất ngờ rời đi |
| 5–7 tuổi | Ma, quái vật, bị thương, làm sai trước đông người | Tự gọi món ở quán quen; trả lời một câu trước lớp | Kể trước tình huống, tập ở nhà, lùi ra một chút |
| 8–10 tuổi | Bị chê, bị bạn bỏ rơi, thất bại, tin tức đáng sợ | Nói ý mình khi khác bạn; đứng cạnh bạn bị trêu | Trò chuyện như người lớn, kể chuyện chính mình từng sợ |
Nhìn cột cuối sẽ thấy vai trò của ba mẹ đổi dần theo tuổi: từ người che chắn sang người huấn luyện, rồi thành người cùng bàn bạc. Giữ con trong vòng tay quá lâu và đẩy con ra quá sớm đều làm con khó can đảm hơn.
Sợ đúng chỗ: lằn ranh giữa can đảm và an toàn
Một đứa trẻ can đảm vẫn phải biết sợ những thứ đáng sợ. Ba mẹ nên nói rõ với con rằng có những nỗi sợ là "nỗi sợ có ích", và gan dạ trước chúng không phải là giỏi. Những thứ nên dạy con giữ khoảng cách, bất kể bạn bè rủ rê thế nào:
- Nước sâu: ao, hồ, sông, kênh, bể nước không có người lớn trông. Biết bơi chưa có nghĩa là an toàn ở nước lạ.
- Đường có xe chạy, kể cả hẻm nhỏ. Chạy qua đường để tỏ ra nhanh không phải can đảm.
- Điện: ổ cắm, dây điện đứt, cột điện sau mưa bão.
- Chỗ cao không có lan chắn: ban công, mái nhà, cửa sổ tầng trên.
- Lửa, bếp ga, bật lửa, pháo.
- Người lạ rủ đi, cho quà, nhờ giúp tìm đường hay tìm con vật.
- Con vật lạ: chó không có chủ đi kèm, con vật đang ăn hoặc đang nuôi con.
Khi dạy, ba mẹ nhấn vào lý do chứ không chỉ đưa lệnh cấm. "Nước ao không thấy đáy, nếu trượt chân thì không ai kịp nhìn thấy con" dễ nhớ hơn "cấm ra ao". Trẻ hiểu lý do thì biết tự áp dụng sang chỗ mới mà ba mẹ chưa kịp dặn.
Ba mẹ làm gương: con học can đảm từ cách người lớn đối diện nỗi sợ
Trẻ nhỏ đọc nét mặt người lớn rất nhanh. Một người mẹ hét lên khi thấy con gián thì con cũng sẽ sợ gián, dù chưa ai dặn. Ngược lại, một người cha nói thành tiếng "ba hơi run khi phải nói trước nhiều người, nhưng ba sẽ hít thở rồi nói" đang dạy con một bài học quý hơn mọi lời khuyên: người lớn cũng sợ, và người lớn có cách xử lý.
Ba mẹ không cần đóng vai người không biết sợ. Kể cho con nghe một lần mình từng sợ hồi nhỏ, sợ cái gì, đã làm gì, chuyện kết thúc ra sao. Trẻ năm đến mười tuổi rất thích những câu chuyện như vậy, và chúng nhớ lâu hơn nhiều so với một bài giảng.
Ba mẹ cũng làm gương qua cách xử lý chuyện khó trong nhà: gọi điện đổi lịch hẹn khi đã lỡ hẹn, xin lỗi hàng xóm khi con làm vỡ chậu cây, nhẹ nhàng góp ý khi người bán đưa nhầm tiền thối. Những việc nhỏ đó cho con thấy can đảm là một thói quen của đời thường, không phải hành động anh hùng trong phim.
Một chỗ ba mẹ hay vô tình làm ngược là lo thay con quá nhiều. Con chưa kịp sợ, mẹ đã kêu "cẩn thận ngã", "coi chừng chó cắn", "đừng lại gần, bẩn". Mỗi câu riêng lẻ đều có lý, nhưng nghe cả ngày thì con học được rằng thế giới ngoài kia toàn chuyện đáng sợ và mình không đủ sức. Ba mẹ thử để ý một buổi xem mình nói bao nhiêu câu cảnh báo, rồi giữ lại những câu thật sự cần cho an toàn.
Khi nào nỗi sợ của con cần người có chuyên môn
Phần lớn nỗi sợ của trẻ đến rồi đi theo tuổi. Tuy vậy, ba mẹ nên tìm gặp bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi nỗi sợ kéo dài nhiều tuần mà không dịu đi, khi con né tránh đến mức không đi học, không ra khỏi nhà, không ngủ được, hoặc khi nỗi sợ kèm đau bụng, buồn nôn, mất ngủ lặp lại mà khám không thấy bệnh.
Cũng cần để ý khi nỗi sợ xuất hiện đột ngột sau một chuyện cụ thể, nhất là nỗi sợ gắn với một người hay một nơi nhất định, ví dụ con bỗng nhất định không chịu ở với một người quen. Đó có thể là cách con báo rằng đã có chuyện không ổn. Ba mẹ hỏi nhẹ nhàng, tin lời con, và khi nghi con bị làm hại thì liên hệ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Gặp chuyên gia không có nghĩa con "có vấn đề" hay ba mẹ dạy con sai. Đó chỉ là thêm một người có kinh nghiệm cùng nhìn vào chuyện của con. Trước buổi gặp, ba mẹ ghi lại vài dòng: con sợ gì, từ khi nào, nỗi sợ hiện ra lúc nào trong ngày, nhà đã thử cách gì và con phản ứng ra sao. Những ghi chép ngắn đó giúp buổi gặp đi thẳng vào việc thay vì mất thời gian nhớ lại.
Câu hỏi thường gặp
Con trai mà nhút nhát có phải do ba mẹ chiều quá không?
Không hẳn. Tính khí thận trọng có một phần bẩm sinh, gặp ở cả bé trai lẫn bé gái. Cách nuôi có ảnh hưởng, nhưng không nên quy hết cho chiều chuộng. Việc ba mẹ làm được là tạo nhiều cơ hội nhỏ để con tập bước, không chê con vì giới tính.
Có nên thưởng khi con làm được việc con sợ không?
Một lời ghi nhận cụ thể thường đủ, ví dụ "con run mà vẫn tự hỏi cô, mẹ thấy rồi". Thưởng quà đều đặn dễ biến can đảm thành việc làm để đổi lấy món đồ, và khi hết quà thì cũng hết động lực.
Con quá liều, không biết sợ gì thì nên làm sao?
Trẻ hiếu động cần được dạy lý do của từng giới hạn an toàn, cần có chỗ an toàn để vận động mạnh, và cần thấy ba mẹ giữ giới hạn nhất quán. Nếu con thường xuyên làm điều nguy hiểm dù đã hiểu, ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa.
Ông bà hay doạ cháu cho cháu nghe lời, ba mẹ nên nói thế nào?
Ba mẹ nói riêng với ông bà, không nói trước mặt cháu, và đưa ra câu thay thế cụ thể ông bà dùng được. Ông bà thường doạ vì đó là cách quen của thế hệ trước, không phải vì muốn cháu sợ.
Bao lâu thì thấy con can đảm hơn?
Không có mốc cố định. Can đảm lớn lên từ rất nhiều lần thành công nhỏ, nên ba mẹ nhìn theo tháng chứ không theo ngày. Dấu hiệu tốt là con tự kể nỗi sợ và tự đề xuất bước tiếp theo.
Có nên cho con xem phim siêu anh hùng để học can đảm không?
Phim có thể là chỗ bắt đầu câu chuyện, miễn là ba mẹ xem cùng và hỏi lại con. Nhân vật trong phim thường không biết sợ, nên ba mẹ nhắc con rằng người thật can đảm vẫn sợ và vẫn cần người giúp.