Không nên bắt con đưa ngay món đồ đang chơi cho bạn chỉ vì bạn đòi. Ép chia kiểu đó dạy đứa trẻ đang đòi rằng cứ khóc to, đòi dai là được, và dạy đứa trẻ đang cầm rằng thứ của mình có thể bị lấy đi bất cứ lúc nào. Thứ ba mẹ muốn nuôi là lòng muốn chia, mà lòng muốn chia chỉ lớn lên khi trẻ thấy yên tâm với những gì mình đang có.
Nói vậy không có nghĩa là để mặc con giữ khư khư cả buổi. Cách làm thường có tác dụng hơn gồm ba phần: tôn trọng lượt chơi của người đang cầm, giúp bạn kia chờ hoặc tìm món khác, và tạo thật nhiều dịp để con tự đưa rồi ghi nhận đúng điều con vừa làm. Dưới đây là từng phần, kèm câu nói mẫu cho những tình huống hay gặp ở nhà và khi có bạn.
Vì sao ép con chia ngay thường phản tác dụng
Trẻ khoảng 2 đến 4 tuổi thường chưa phân biệt rõ "cho mượn" với "mất hẳn". Với con, món đồ rời khỏi tay là món đồ không còn của mình nữa, và con chưa đủ kinh nghiệm để tin rằng lát nữa nó sẽ quay về. Khi người lớn gỡ món đồ khỏi tay con để trao cho bạn, điều con ghi nhớ không phải là "chia cho bạn thì vui" mà là "có bạn tới thì mình bị mất đồ". Lần sau thấy bạn đến, con ôm chặt hơn, giấu đi, hoặc la lên trước khi bạn kịp chạm vào.
Đứa trẻ đi đòi cũng học một bài lệch. Chỉ cần khóc, giật hoặc chạy đi mách người lớn, món đồ sẽ tự sang tay mình. Bài học này không giúp con biết hỏi, biết chờ, biết đổi một món khác, những kỹ năng mà con sẽ cần mỗi ngày ở lớp và ở sân chơi.
Còn một điều ít ai để ý: khi chia sẻ là mệnh lệnh, trẻ đưa đồ để người lớn hài lòng chứ không phải vì nghĩ tới bạn. Động cơ nằm ở bên ngoài, nên ba mẹ vừa quay đi là hành vi cũng biến mất. Đức tính muốn bền thì phải có gốc ở bên trong: con đưa vì con thấy bạn đang mong, và vì con biết mình vẫn an toàn khi đưa. Việc của ba mẹ là dọn đường cho cái gốc ấy, không phải làm thay nó.
Quyền giữ lượt chơi: người đang cầm được chơi cho xong
Ai cầm trước thì chơi trước. Quy tắc này dễ hiểu với trẻ từ khoảng 3 tuổi và công bằng cho cả hai phía. Đứa trẻ đến sau không bị gạt đi mà được hứa một lượt rõ ràng. Đứa trẻ đang cầm biết rằng không ai giật được của mình, nên bớt phải canh giữ và dễ buông tay hơn.
Chơi xong do người chơi báo, trong giới hạn hợp lý. Với đồ chơi trong nhà, ba mẹ có thể để con chơi tới khi tự đặt xuống. Khi có nhiều trẻ cùng chờ, thay vì bấm giờ, có thể thoả thuận theo việc: xây xong cái tháp, chạy xe hết ba vòng quanh bàn, tô xong bức tranh. Mốc theo việc dễ hình dung với trẻ nhỏ hơn mốc theo phút.
Người chờ được giúp chờ. Chờ là việc khó với trẻ nhỏ. Ba mẹ ngồi cạnh đứa trẻ đang chờ, gợi ý một món khác để chơi tạm, hoặc cùng đếm xem bạn còn mấy vòng. Chờ được nâng đỡ khác hẳn với chờ trong bị bỏ mặc.
Lời hứa lượt phải được giữ. Khi con đặt món đồ xuống, người lớn nhắc ngay: "Con chơi xong rồi, giờ tới lượt bạn nhé." Nếu người lớn quên, quy tắc mất giá và trẻ chờ quay về kiểu giành giật. Giữ lời hứa lượt cũng là cách ba mẹ làm gương về chuyện giữ lời.
Câu nói mẫu thay cho "đưa bạn ngay"
Phần lớn tình huống giành đồ bắt đầu và kết thúc trong vài chục giây, nên có sẵn câu để nói giúp ba mẹ bình tĩnh hơn. Bảng dưới đặt câu dễ buột miệng cạnh câu có thể dùng thay:
| Tình huống | Câu dễ buột miệng | Câu có thể dùng thay |
|---|---|---|
| Bạn đòi món con đang chơi | "Đưa bạn đi, con phải biết nhường chứ." | "Con đang chơi. Bạn cũng muốn chơi. Khi nào con chơi xong thì báo bạn nhé." |
| Con giằng lại món đồ đã đặt xuống từ lâu | "Sao con ích kỷ thế?" | "Con đặt xuống rồi nên giờ là lượt bạn. Con muốn chơi lại thì xếp lượt sau bạn." |
| Bạn đứng khóc chờ | "Thôi đưa bạn cho bạn nín." | "Chờ khó quá phải không. Mình đếm xem bạn còn mấy vòng, trong lúc đó chơi tạm cái này." |
| Con tự đưa bạn một món | "Ngoan quá, thế mới là con ngoan." | "Con đưa bạn cái xe, bạn cười kìa. Con thấy bạn thích không?" |
| Con nói "không" khi bạn hỏi mượn | "Không được nói không với bạn." | "Con chưa muốn cho mượn. Vậy con nói với bạn bao giờ thì được." |
Điểm chung của cột bên phải là gọi tên điều đang diễn ra và chỉ ra bước tiếp theo, không phán con là người thế nào. Trẻ nghe mô tả thì biết phải làm gì; nghe nhãn "ích kỷ" thì chỉ thấy mình bị chê, và nhãn đó dễ dính vào cách con nhìn bản thân.
Khi bạn đòi đồ của con: đứng về phía cả hai đứa trẻ
Ví dụ giả định: bé An bốn tuổi đang đẩy chiếc xe gỗ trên sàn, bé Bình ba tuổi chạy tới nắm lấy xe. An hét lên, Bình khóc. Phản xạ của nhiều người lớn là phân xử ngay xem đứa nào "phải nhường". Cách thường êm hơn là ngồi xuống ngang tầm hai đứa, đặt nhẹ tay lên chiếc xe để không ai giật thêm, rồi nói ra điều cả hai đang muốn: "An đang chơi xe. Bình cũng rất muốn chơi xe."
Câu này không xử thắng thua. Nó cho cả hai biết người lớn đã hiểu mình. Sau đó mới tới bước tiếp: "An chơi trước, Bình chơi sau. Trong lúc chờ, Bình muốn chơi cái gì?" Nếu Bình còn quá nhỏ để chờ, người lớn có thể bế Bình ra chỗ khác một lúc, hoặc cùng Bình tìm một món khác. Không cần An phải đưa xe để chấm dứt tiếng khóc.
Có lúc An sẽ tự đưa xe cho Bình ngay sau khi thấy bạn được an ủi và không ai ép mình. Trẻ thường hào phóng hơn khi không bị dồn vào thế phải giữ. Nếu An không đưa, cũng không sao: lượt của Bình vẫn được giữ, và một lát sau nó tới. Cả hai đều đã trải qua một lần giành đồ mà kết thúc không có ai bị giật, bị mắng hay bị gọi là hư. Lặp lại nhiều lần như vậy, trẻ học được rằng mâu thuẫn có cách giải quyết.
Tạo dịp để con tự nguyện chia trong ngày thường
Chia sẻ tự nguyện ít khi nảy ra giữa lúc đang giành nhau. Nó được tập trong những lúc bình yên, khi con không bị đe doạ mất gì. Một vài cách ba mẹ có thể đưa vào nếp nhà:
- Chia những thứ có nhiều. Đĩa trái cây, hộp bút màu, nắm hạt dưa ngày Tết là những thứ chia ra mà không ai bị thiệt. Mời con chia cho mỗi người một phần, con nếm được cảm giác làm người cho.
- Chơi những trò cần hai người. Kéo co bằng khăn, lăn bóng qua lại, cùng xếp một con đường bằng khối gỗ. Trong các trò này, có bạn mới chơi được, nên đưa đồ cho bạn trở thành điều tự nhiên.
- Để con đưa đồ cho người khác trong nhà. Đưa bà cái quạt, đưa ba chiếc khăn, mang cốc nước cho mẹ. Việc nhỏ, nhưng là lần con thấy mình mang lại điều gì đó cho người khác.
- Ba mẹ chia sẻ trước mắt con. "Mẹ chia cho con nửa cái bánh này nhé", "Ba cho chú hàng xóm mượn cái thang". Trẻ học từ việc thấy người lớn làm nhiều hơn từ lời dặn.
- Nói về cảm xúc của người nhận. "Bà cầm quạt rồi, bà đỡ nóng hẳn." Câu này nối hành động của con với niềm vui của người khác, đó chính là cái gốc bên trong của chia sẻ.
Những dịp nhỏ như vậy lặp lại mỗi ngày quan trọng hơn một bài giảng dài về lòng tốt. Khi đã quen làm người cho trong lúc bình yên, con có sẵn kinh nghiệm để dùng khi có bạn đến đòi đồ.
Khen thế nào khi con vừa chia sẻ
Lời khen đúng kiểu giúp con nhớ cảm giác của lần cho đi; lời khen sai kiểu biến chia sẻ thành một màn diễn để được khen. Một vài điểm ba mẹ cân nhắc:
- Tả đúng việc con làm. "Con đưa bạn chiếc xe khi bạn đang buồn" rõ hơn "con giỏi quá". Con biết chính xác điều gì đáng làm lại.
- Chỉ ra tác động lên người khác. "Bạn cười rồi kìa" đặt sự chú ý của con vào bạn, không vào ba mẹ.
- Tránh nhãn cố định, kể cả nhãn tốt. "Con là đứa ngoan nhất" nghe thì vui, nhưng lần sau con không muốn chia, con dễ thấy mình đã hết ngoan, hoặc phải giả vờ để giữ nhãn.
- Không đổi chia sẻ lấy quà. Cho kẹo mỗi lần con chia đồ dạy con rằng chia là để được thưởng. Bỏ thưởng đi, hành vi dễ mất theo.
- Không so sánh. "Thấy bạn Na chưa, bạn Na biết nhường đấy" làm con xấu hổ chứ không làm con muốn chia.
- Đôi khi không cần khen. Một cái gật đầu, một nụ cười hiểu ý là đủ. Không phải lần cho đi nào cũng cần người lớn bình luận.
Khi nào ba mẹ cần bước vào dứt khoát
Tôn trọng lượt chơi không có nghĩa là người lớn đứng ngoài mọi chuyện. Có những lúc ba mẹ cần can thiệp ngay, không chờ trẻ tự xoay. Thứ nhất là khi có đánh, cắn, xô đẩy hoặc dùng đồ chơi làm vật ném: lúc đó an toàn đi trước, cách xử lý những hành vi này là một đề tài riêng của kỷ luật tích cực. Thứ hai là khi con đang giữ món đồ không phải của mình, ví dụ đồ chơi bạn mang theo: món đó trả về cho chủ, lượt chơi chỉ áp dụng với đồ chung hoặc đồ của con.
Thứ ba là khi con giữ một món chỉ để không ai chơi được, ôm cả rổ đồ mà không chơi món nào. Lúc này ba mẹ nói rõ: "Con đang chơi cái xe thì giữ cái xe. Những món con chưa chơi để trong rổ cho mọi người." Người đang chơi được tôn trọng, người tích trữ thì không.
Cuối cùng, ba mẹ nhớ rằng biết chia sẻ lớn dần theo tuổi. Một đứa trẻ hai tuổi giữ đồ khư khư là chuyện thường gặp, một đứa trẻ tám tuổi vẫn thường xuyên giành giật thì đáng để ba mẹ ngồi lại xem có điều gì làm con thấy thiếu an toàn, thiếu được quan tâm. Nếu việc giành giật đi kèm hành vi gây hại kéo dài, ba mẹ nên trao đổi với cô giáo và hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Con nhà khách đến chơi đòi đồ của con, ba mẹ ngại khách thì làm sao?
Ba mẹ cứ nói thẳng quy tắc lượt chơi trước mặt khách một cách nhẹ nhàng: con đang chơi, bạn chờ một chút, trong lúc đó bạn chơi món khác. Phần lớn ba mẹ khác hiểu và còn học theo. Chuẩn bị trước khi khách đến, cất những món con quý nhất, cũng giúp bớt căng thẳng.
Con bảo "không cho" với bạn, có phải là con ích kỷ không?
Nói "không" khi đang chơi là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu tính xấu. Trẻ cần được tập cả nói "có" lẫn nói "không" một cách tôn trọng. Điều ba mẹ cần dạy là nói "không" bằng lời, kèm hứa hẹn khi nào bạn được chơi, thay vì giật, đẩy hay la hét.
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tự biết chia sẻ?
Mỗi trẻ một khác. Thường trẻ dưới 3 tuổi còn nặng chuyện "của con", từ 3 đến 5 tuổi bắt đầu chờ lượt khi có người lớn hỗ trợ, từ khoảng 5 tuổi trở lên hiểu công bằng và tự thương lượng được nhiều hơn. Đây là mốc tham khảo, không phải thước đo để so con với trẻ khác.
Có nên dùng đồng hồ hẹn giờ để chia lượt chơi không?
Đồng hồ có ích với trẻ lớn hơn, khoảng từ 5 tuổi, hoặc khi nhiều trẻ cùng chờ một món. Với trẻ nhỏ, mốc theo việc như chạy xong ba vòng dễ hiểu hơn. Dù dùng cách nào, người lớn cần báo trước khi hết lượt để trẻ có thời gian chuẩn bị buông tay.
Ông bà hay bắt cháu nhường đồ cho trẻ khác, ba mẹ nên nói thế nào?
Ba mẹ có thể giải thích với ông bà mục đích: muốn cháu tự biết chia chứ không phải chia vì bị bảo. Đưa cho ông bà vài câu nói cụ thể để dùng, như "cháu chơi xong thì tới lượt bạn", sẽ dễ hơn tranh luận chuyện đúng sai. Ông bà thường đồng ý khi thấy cách mới êm hơn.
Nếu con không bao giờ tự đưa đồ cho ai thì có đáng lo?
Trước hết ba mẹ xem con có nhiều dịp được chia trong lúc bình yên chưa, và con có thấy an toàn với đồ của mình không. Nếu đã tạo dịp đều đặn mà con vẫn rất khó chịu khi bất kỳ ai chạm vào đồ, kèm lo âu hoặc hành vi gây hại, ba mẹ nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em.