Dạy con can đảm khi bạn bị trêu không có nghĩa là dạy con lao vào cãi nhau hay đánh nhau, mà là cho con nhiều cách đứng về phía bạn, từ nhẹ đến mạnh: đến ngồi cạnh bạn, rủ bạn đi chỗ khác, nói "thôi đi" với nhóm đang trêu, và đi báo người lớn. Phần lớn trẻ chứng kiến bạn bị trêu đều thấy không ổn, nhưng không biết làm gì nên đứng im. Biết sẵn vài việc cụ thể làm được giúp con bước ra.
Bài này nói về vai người đứng xem, tức đứa trẻ không trêu ai và cũng không bị trêu, nhưng thấy chuyện xảy ra trước mắt. Đó là vai phổ biến nhất trong một lớp học, và cũng là vai có thể thay đổi nhiều nhất. Chuyện con bị bắt nạt hoặc con là người đi bắt nạt cần ba mẹ phối hợp với nhà trường và nằm ở phạm vi khác; ở đây tập trung vào can đảm của người chứng kiến.
Người đứng xem: vai nhỏ mà quyết định nhiều
Khi một bạn bị trêu chọc trong lớp, hiếm khi chỉ có hai đứa trẻ. Xung quanh thường có những bạn khác đang nhìn: có bạn cười theo, có bạn quay đi, có bạn thấy khó chịu nhưng im lặng. Những đứa trẻ đứng xem này tạo ra "khán giả" cho người trêu. Khi có khán giả cười, trò trêu được tiếp sức. Khi khán giả quay lưng hoặc lên tiếng, trò trêu mất vui và thường dừng nhanh hơn.
Vì thế, dạy con biết làm gì khi đứng xem không chỉ giúp đứa trẻ bị trêu mà còn thay đổi bầu không khí cả nhóm. Một đứa trẻ bước ra thường kéo theo những đứa khác cũng đang muốn làm gì đó mà chưa dám.
Nghiên cứu về bắt nạt học đường ở nhiều nước đều chú ý tới vai người đứng xem, vì đây là nhóm đông nhất trong một vụ trêu chọc và có nhiều khả năng xoay chuyển tình huống. Ở góc gia đình, điều đó có nghĩa là mỗi đứa trẻ được ba mẹ chuẩn bị đều có thể góp phần làm sân trường an toàn hơn cho tất cả.
Ba mẹ nên nói với con rằng con không cần phải là người hùng giải quyết mọi chuyện. Việc của con chỉ là không làm khán giả cho trò trêu, và chọn một việc nhỏ con làm được. Nói như vậy giảm áp lực cho con, nhất là những đứa trẻ thận trọng nghĩ rằng can đảm nghĩa là phải đối đầu.
Vì sao trẻ thường im lặng khi thấy bạn bị trêu
Trẻ im lặng không phải vì vô tâm. Lý do hay gặp nhất là sợ bị trêu lây: nếu mình bênh bạn, nhóm kia sẽ quay sang mình. Nỗi sợ này có cơ sở, và ba mẹ nên thừa nhận nó thay vì bảo con "có gì đâu mà sợ".
Lý do thứ hai là không biết làm gì. Trẻ được dạy "bắt nạt là xấu" nhưng ít được dạy cụ thể khi thấy chuyện đó thì làm gì, nói câu gì. Trong lúc bối rối, đứng im là phản ứng dễ nhất.
Lý do thứ ba là không chắc đó có phải chuyện nghiêm trọng. Có khi nhóm bạn đang cười đùa, bạn kia cũng cười gượng, con không biết đó là đùa hay trêu ác. Lý do thứ tư là sợ bị gọi là đứa mách lẻo nếu đi báo cô.
Có một lý do nữa ít được nói ra: con nghĩ người khác sẽ làm. Khi đông bạn cùng thấy, đứa nào cũng chờ đứa khác bước ra trước, và cuối cùng không ai bước. Ba mẹ dặn con: "Nếu con thấy và con nghĩ cần làm gì đó, con hãy là người đầu tiên. Thường sẽ có bạn đi theo con."
Mỗi lý do cần một cách gỡ riêng: cho con những cách đứng về phía bạn ít rủi ro, cho con câu nói sẵn, giúp con phân biệt đùa và trêu ác, và giải thích khác nhau giữa báo cô và mách lẻo. Các phần dưới đi lần lượt từng việc.
Đùa vui, trêu chọc và bắt nạt khác nhau thế nào
Không phải lần trẻ cười đùa với nhau nào cũng cần can thiệp. Bảng dưới giúp con phân biệt, với những câu hỏi con tự hỏi được:
| Cả hai bên cùng vui không | Có dừng khi được bảo không | Có lặp lại nhắm vào một người không | |
|---|---|---|---|
| Đùa vui | Có, cả hai cùng cười thật | Có, dừng ngay | Không, ai cũng có lúc bị đùa, có lúc đùa người khác |
| Trêu chọc quá đà | Một bên cười, bên kia khó chịu | Có khi dừng, có khi không | Có thể chưa |
| Bắt nạt | Không, một bên rõ ràng bị tổn thương | Không dừng, còn làm nặng hơn | Có, lặp đi lặp lại, thường nhắm vào bạn yếu thế hơn |
Dạy con nhìn vào nét mặt và cử chỉ của bạn bị trêu: bạn cúi đầu, đỏ mặt, bỏ đi, cười gượng rồi im. Đó là những dấu hiệu bạn không vui dù đang cười. Khi không chắc, con có thể hỏi thẳng bạn "bạn có ổn không?", và câu hỏi đó tự nó đã là một cách đứng về phía bạn.
Các mức đứng về phía bạn, từ nhẹ đến mạnh
Con không cần làm việc khó nhất. Con chọn mức mình làm được trong lúc đó, và mức nào cũng có giá trị:
| Mức | Con làm gì | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| Không làm khán giả | Không cười theo, không đứng nhìn, đi chỗ khác | (không cần nói gì) |
| Đến cạnh bạn | Đến ngồi gần, đứng cạnh bạn bị trêu | "Bạn ra chơi với mình không?" |
| Rủ bạn đi chỗ khác | Kéo bạn ra khỏi tình huống bằng một lý do bình thường | "Cô gọi bạn kìa", "Mình đi lấy nước đi" |
| Lên tiếng ngắn | Nói một câu ngắn, bình tĩnh, rồi đi | "Thôi đi, bạn ấy không thích." |
| Báo người lớn | Kể với cô, bác bảo vệ, ba mẹ | "Cô ơi, bạn A đang bị mấy bạn trêu ở góc sân." |
| Hỏi han sau đó | Gặp riêng bạn bị trêu, hỏi han, rủ chơi hôm sau | "Lúc nãy chắc bạn buồn lắm. Mai mình ngồi cạnh nhé." |
Mức "hỏi han sau đó" hay bị quên nhưng rất quý. Ngay cả khi lúc chuyện xảy ra con chưa dám làm gì, việc đến bên bạn sau đó vẫn cho bạn biết mình không một mình. Ba mẹ nhắc con rằng không bao giờ là quá muộn để làm điều tử tế.
Báo cô không phải là mách lẻo
Mách lẻo là kể để người khác bị phạt. Ví dụ kể với cô "bạn B không ăn hết rau" để bạn B bị nhắc. Mục đích là làm bạn gặp rắc rối, và chuyện được kể không làm hại ai.
Báo người lớn là kể để có người được giúp. Khi có bạn đang bị làm cho buồn, bị đau, bị doạ, kể với cô là để cô giúp bạn. Đó là việc làm đúng, và ba mẹ nói rõ với con như vậy.
Câu hỏi để con tự phân biệt. Dạy con tự hỏi: "Mình kể để ai đó được giúp, hay để ai đó bị phạt?" Nếu là để giúp, con nên kể.
Có thể báo một cách kín đáo. Nếu con sợ bị nhóm kia biết, con có thể đợi lúc riêng để nói với cô, hoặc về kể với ba mẹ để ba mẹ trao đổi với cô. Con không cần báo ngay trước mặt mọi người.
Ba mẹ đón lời kể của con đúng cách. Khi con về kể bạn bị trêu, cảm ơn con đã để ý, hỏi con đã làm gì và cảm thấy ra sao. Tránh phản ứng "kệ nó, việc của con là học" vì con sẽ học rằng chuyện như vậy không đáng kể.
Giữ lời với con về việc ba mẹ sẽ làm gì. Nếu con kể với ba mẹ và xin ba mẹ đừng nói với cô, đừng hứa giữ kín khi chuyện có người đang bị tổn thương. Thay vào đó, nói thật với con rằng ba mẹ sẽ trao đổi với cô một cách kín đáo, không nêu tên con trước lớp, rồi làm đúng như vậy. Con tin ba mẹ thì lần sau mới kể tiếp.
Bắt đầu từ trong nhà: khi người lớn trêu trẻ, anh chị em trêu nhau
Trẻ học về trêu chọc đầu tiên ở nhà. Trong nhiều gia đình Việt, người lớn hay trêu trẻ con như một cách thể hiện thân mật: "béo thế này ai chơi với", "mẹ không thương con nữa, mẹ thương em thôi", "con này đen như cột nhà cháy". Người lớn nói đùa, cả nhà cười, đứa trẻ thì có khi cười theo, có khi mếu. Những câu đùa như vậy dạy con rằng chê ngoại hình, doạ bỏ rơi người khác là chuyện vui.
Ba mẹ không kiểm soát được mọi câu nói của họ hàng, nhưng vẫn nói nhẹ được một câu "cháu không thích đùa kiểu đó đâu ạ" và hỏi han con sau đó. Con thấy ba mẹ lên tiếng khi chính con bị trêu, con có mẫu để lên tiếng khi bạn bị trêu.
Với anh chị em, ba mẹ để ý khi trò đùa giữa các con nghiêng về một phía: đứa lớn trêu đứa nhỏ đến khóc, đứa nhỏ không dừng được. Áp dụng cùng câu hỏi như ở trường: cả hai có cùng vui không, có dừng khi được bảo không. Khi một đứa nói "thôi", cả nhà tôn trọng chữ "thôi" đó. Nhà là nơi đầu tiên con thấy lời từ chối của mình có hiệu lực, và cũng là nơi con tập tôn trọng lời từ chối của người khác.
Tập ở nhà trước khi cần dùng
Trong lúc bối rối, trẻ dùng được những gì đã tập trước. Ba mẹ dành vài phút, vài lần, để tập qua trò đóng vai với con:
- Ba mẹ kể một tình huống ngắn: "Ở sân, ba bạn đang cười chê tóc của một bạn. Bạn ấy cúi đầu." Hỏi con: "Bạn ấy đang cảm thấy thế nào?"
- Hỏi con muốn chọn mức nào trong bảng trên. Không ép con chọn mức mạnh; mức nào con chọn cũng được.
- Đóng vai: ba mẹ làm nhóm trêu, con tập nói câu của mình. Sau đó đổi vai để con thấy cảm giác của bạn bị trêu.
- Tập cả tình huống nhóm kia quay sang trêu con: con nói ngắn, giữ bình tĩnh, rồi đi về phía người lớn.
- Kết thúc bằng câu nhắc an toàn: nếu có đánh nhau hay có người bị đau, con không lao vào mà đi báo người lớn ngay.
Nếu con kể ở trường đang có bạn bị bắt nạt kéo dài, hoặc chính con bị trêu chọc lặp đi lặp lại, ba mẹ trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để nhà trường cùng xử lý. Khi con có dấu hiệu sợ đi học, thay đổi tâm trạng rõ, ba mẹ nên tìm thêm sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Nếu con bênh bạn rồi bị nhóm kia trêu lại thì sao?
Đây là nỗi lo có thật. Ba mẹ dạy con các mức ít rủi ro trước như rủ bạn đi chỗ khác, báo cô kín đáo. Nếu con bị trêu lại, con được làm đúng như dạy bạn: nói ngắn, đi về phía người lớn, kể với ba mẹ để ba mẹ trao đổi với cô.
Con nhỏ quá, mới bốn năm tuổi, đã dạy được chuyện này chưa?
Được, ở mức đơn giản: không cười khi bạn khóc, đến ngồi cạnh bạn buồn, gọi cô khi có bạn bị đau. Các mức như lên tiếng với nhóm trêu thì để khi con lớn hơn.
Con nói "con đứng xem chứ có trêu đâu" thì ba mẹ đáp thế nào?
Thừa nhận con không trêu, rồi giải thích rằng khi có người đứng xem và cười, trò trêu được tiếp sức. Hỏi con: nếu con là bạn bị trêu, con mong những bạn xung quanh làm gì?
Có nên dạy con đánh lại để bảo vệ bạn không?
Không nên. Đánh nhau làm tình huống nguy hiểm hơn cho cả con và bạn, và thường khiến con bị phạt thay vì người trêu. Cách an toàn là lên tiếng ngắn, kéo bạn ra, và báo người lớn.
Ba mẹ nên làm gì khi thấy trẻ con nhà khác bị trêu ở sân chơi?
Ba mẹ có thể bình tĩnh đến gần, nói nhẹ với các bạn đang trêu, hỏi han đứa trẻ bị trêu. Con nhìn thấy ba mẹ làm, đó là bài học rõ hơn mọi lời dặn.