Đồ ăn là bài tập chia sẻ gần gũi nhất với trẻ: ngày nào cũng có, ai trong nhà cũng cần, và chia ra là thấy ngay ai được bao nhiêu. Để con tự chia đĩa trái cây cho cả nhà, tự gắp để phần cho người về muộn, tự cắt bánh cho đều, ba mẹ đang nuôi lòng nghĩ tới người khác qua những việc con chạm tay được.
Nếp "để phần" vốn có trong nhiều gia đình Việt: phần cơm cho ba đi làm về muộn, phần chè cho bà đi chợ chưa về, miếng bánh ngon dành cho em đang ngủ. Bài này bàn cách đưa con vào nếp ấy theo từng tuổi, cách chia cho công bằng, và cách xử lý khi con muốn giữ hết phần ngon cho mình. Phép mời cơm, phép ăn uống là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nói chuyện chia.
Vì sao đồ ăn là bài học chia sẻ đầu tiên
So với đồ chơi, đồ ăn có một đặc điểm khiến việc chia trở nên rõ ràng: chia ra thì phần của mình nhỏ đi thật. Một chiếc bánh cắt bốn thì mỗi người một phần tư. Trẻ thấy tận mắt cái giá của chia sẻ, và cũng thấy tận mắt niềm vui của người nhận khi miếng bánh tới tay họ. Bài học vì vậy cụ thể hơn mọi lời giải thích.
Đồ ăn còn lặp lại mỗi ngày. Không cần dịp đặc biệt, không cần có bạn tới chơi, bữa xế nào cũng có thể là lúc con chia, từ đĩa ổi cắt lát tới gói hạt dưa ngày Tết. Sự lặp lại biến chia sẻ từ một sự kiện thành một thói quen, và thói quen là thứ ở lại lâu nhất với trẻ.
Thêm nữa, chia đồ ăn trong nhà gắn con với từng thành viên. Khi con nghĩ "bà thích miếng mềm", "ba về muộn chắc đói", con đang tập đặt mình vào chỗ người khác. Đó là phần gốc của nhiều đức tính khác như tử tế, biết ơn. Ba mẹ không cần gọi tên những điều này, chỉ cần tạo dịp cho con làm, và nói ra phản ứng của người nhận: "Ba về thấy phần cơm con để, ba vui lắm."
Nếp "để phần" và cách để con tham gia
Nhiều ba mẹ lớn lên với hình ảnh mâm cơm có một bát úp sẵn cho người chưa về. Nếp nhỏ này nói với trẻ rằng người vắng mặt vẫn được nghĩ tới, bữa ăn là của cả nhà chứ không phải của người ngồi đó. Ở các gia đình bận rộn ngày nay, nếp để phần dễ bị thay bằng "ai về thì tự lấy trong tủ lạnh". Giữ lại nếp này không tốn công, mà cho con một thói quen quý.
Cách đưa con vào rất đơn giản. Trước khi cả nhà ăn, ba mẹ hỏi: "Hôm nay ba về muộn, mình để phần cho ba nhé. Con chọn giúp ba miếng cá nào?" Trẻ bốn, năm tuổi thường rất hào hứng với việc này, vì con được giao một việc quan trọng. Con lớn hơn có thể tự đậy bát, cất vào chỗ giữ ấm, và khi ba về thì báo "con để phần cho ba rồi".
Ba mẹ cũng để phần cho con trong những lúc con vắng: đi học thêm về muộn, đi chơi nhà ông bà chưa về. Khi về thấy bát chè có người để dành, con hiểu từ phía người nhận cảm giác được nghĩ tới. Trẻ học nếp để phần không phải qua lời dặn mà qua việc nó được làm cho mình và được làm cho người khác, lặp đi lặp lại qua nhiều năm.
Chia bánh, chia trái cây sao cho công bằng
Trẻ từ khoảng năm tuổi rất quan tâm chuyện công bằng khi chia đồ ăn. Ba mẹ có thể dùng chính điều này để con tập chia một cách có suy nghĩ:
- Đếm người trước khi chia. Hỏi con: "Nhà mình hôm nay có mấy người ăn? Có ai vắng cần để phần không?"
- Để con tự chia đĩa, ba mẹ chỉ chuẩn bị đồ đã cắt sẵn với trẻ nhỏ. Trẻ lớn hơn có thể tập cắt bánh mềm bằng dao nhựa dưới mắt người lớn.
- Dùng luật "một người cắt, người kia chọn" khi hai đứa trẻ chia một chiếc bánh. Người cắt sẽ cố cắt đều nhất có thể, vì biết người kia chọn trước.
- Khi không chia đều được, như một quả xoài cho ba người, mời con nghĩ cách: chia theo phần thịt và phần hột, hay ai thích phần nào thì lấy phần đó.
- Hỏi người nhận thích gì. "Bà thích miếng mềm hay miếng giòn?" Công bằng thật có khi là mỗi người nhận đúng thứ mình thích, không phải đúng bằng nhau.
- Để con mời từng người. Con bưng đĩa đi một vòng, mỗi người tự lấy, con là người lấy cuối cùng.
Luật "một người cắt, người kia chọn" là cách chia quen thuộc trong nhiều nền văn hoá, vì nó đặt sự công bằng vào chính cách chia chứ không cần người phân xử. Trẻ rất thích luật này và thường tự dùng nó khi chơi với nhau.
Con làm được phần nào trong việc chia đồ ăn theo tuổi
Khả năng chia đồ ăn lớn dần theo tuổi. Bảng dưới gợi ý mức thường hợp với trẻ phát triển điển hình, ba mẹ điều chỉnh theo con:
| Độ tuổi | Con thường làm được | Ba mẹ giúp thế nào |
|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Đưa từng miếng cho từng người khi được gợi ý; trò "của mẹ một miếng, của con một miếng" | Cắt sẵn, gọi tên từng người, chơi đưa – nhận cho vui |
| Khoảng 4–5 tuổi | Chia đều một đĩa nhỏ cho số người có mặt; để phần một người vắng khi được nhắc | Đếm người cùng con, cho con chọn phần để dành |
| Khoảng 6–7 tuổi | Tự nhớ để phần, chia theo sở thích từng người, cắt bánh mềm | Giao hẳn việc chia bữa xế, ghi nhận phản ứng của người nhận |
| Khoảng 8–10 tuổi | Tính phần khi có khách, chia quà quê cho các nhà, nghĩ người nào đang cần hơn | Bàn với con trước khi chia, để con tự quyết một phần |
Đừng ngạc nhiên nếu con đang ở mức tuổi này mà có hôm lùi về mức trước, nhất là lúc đói hay mệt. Một đứa trẻ đói khó chia hơn một đứa trẻ no, người lớn cũng vậy. Tập chia vào lúc con không quá đói là cách giúp con thành công.
Khi con giấu bánh kẹo hay đòi phần to nhất
Hiểu lý do trước khi xử lý. Trẻ giấu bánh kẹo thường vì sợ bị chia mất, vì từng bị lấy phần, hoặc vì món đó hiếm khi được ăn. Bắt quả tang rồi bêu lên trước cả nhà làm con xấu hổ và lần sau giấu kỹ hơn. Ba mẹ hỏi nhẹ nhàng khi chỉ có hai người.
Quà riêng của con thì con được giữ phần. Gói kẹo bà cho riêng con, chiếc bánh cô tặng con ở lớp là của con. Ba mẹ gợi ý con mời người khác, không tự ý chia hộ. Con được quyền với phần của mình thì dễ cho đi hơn.
Đồ ăn chung thì chia chung. Món mua về cho cả nhà thì cả nhà cùng có phần. Ba mẹ nói rõ điều này và để con là người chia. Khi chính tay con chia, con ít đòi phần to hơn vì ai cũng đang nhìn.
Không ép con nhường hết phần. Bắt con nhường miếng ngon nhất cho người khác mọi lần dễ biến đồ ăn thành chỗ con thấy thiệt. Chia sẻ là mỗi người có phần, không phải con không có phần.
Ghi nhận khi con chọn chia món mình thích. Con thích nhất miếng bánh có nhiều nhân mà vẫn để cho em, đó là chia sẻ có giá thật. Ba mẹ nói ra điều mình thấy, không cần thưởng thêm.
Khi ông bà muốn dành phần ngon nhất cho cháu
Trong nhiều nhà, ông bà luôn gắp miếng ngon nhất cho cháu, nhường cháu phần to nhất, cất riêng món cháu thích. Đó là tình thương thật, và cháu nên được nhận tình thương ấy. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chiều hướng này đi một chiều mãi: cháu quen được dành phần mà chưa bao giờ dành phần cho ai, dần coi miếng ngon nhất là đương nhiên thuộc về mình.
Ba mẹ không cần ngăn ông bà thương cháu. Điều ba mẹ làm được là mở thêm chiều ngược lại. Trước bữa, ba mẹ nói nhỏ với con: "Hôm nay con gắp cho bà miếng cá trước nhé, bà thích phần bụng." Khi con mang đĩa trái cây ra, con mời ông bà chọn trước. Ông bà thường rất vui khi được cháu nghĩ tới, và chính niềm vui đó dạy con nhiều hơn lời giảng.
Nếu ông bà gạt đi kiểu "thôi cháu ăn đi, bà ăn gì cũng được", ba mẹ có thể khéo léo nói với ông bà sau bữa: nhà mình đang tập cho cháu biết nghĩ tới người khác, ông bà nhận phần cháu mời là giúp cháu nhiều lắm. Phần lớn ông bà hiểu, vì đây cũng là điều ngày xưa ông bà dạy con mình.
Chia đồ ăn ra ngoài nhà: biếu hàng xóm, góp vào lớp
Khi con đã quen chia trong nhà, ba mẹ mở rộng ra ngoài. Nồi chè nấu nhiều, một ít trái cây quê gửi lên, ba mẹ để con cùng xếp vào hộp và mang sang biếu hàng xóm. Con thấy được nếp "tối lửa tắt đèn có nhau" của xóm giềng qua một việc nhỏ. Khi hàng xóm biếu lại, con hiểu chia sẻ có thể lan qua lại giữa các nhà.
Ở trường, nhiều lớp có những buổi mỗi bạn mang một món góp chung vào tiệc cuối năm. Ba mẹ để con tham gia chọn món, chuẩn bị, và nhắc con đây là món cho cả lớp, không phải chỉ cho nhóm bạn thân. Lớp nào có quy định riêng về đồ ăn mang vào, ví dụ vì bạn có dị ứng, thì ba mẹ và con theo đúng quy định đó; nghĩ tới an toàn của bạn cũng là một phần của chia sẻ.
Cuối cùng, ba mẹ nhớ rằng con nhìn cách ba mẹ chia đồ ăn với người ngoài: có để phần cho bác bảo vệ trực đêm không, có mời người thợ sửa điện cốc nước không. Những việc này không cần giải thích, con thấy là đủ. Khi lớn lên, con mang theo những hình ảnh đó nhiều hơn mọi lời dạy về lòng tốt.
Với trẻ lớn, ba mẹ có thể giao cho con một việc trọn vẹn: đợt quà quê gửi lên, con tự tính chia cho mấy nhà, mỗi nhà bao nhiêu, nhà nào có người già thì chọn phần mềm dễ ăn. Một việc như vậy gom lại mọi điều con đã tập: đếm người, để phần, nghĩ tới sở thích và hoàn cảnh của người nhận.
Câu hỏi thường gặp
Con hai tuổi chưa biết chia, có nên bắt con đưa đồ ăn cho người khác?
Không cần bắt. Ở tuổi này ba mẹ chơi trò đưa – nhận cho vui, như "con đưa mẹ một miếng, mẹ đưa con một miếng". Khi trò chơi vui, con tự muốn đưa. Ép con đưa đồ ăn khi con đang đói thường chỉ dẫn tới khóc lóc.
Có nên để phần cho con khi con đi vắng không?
Nên. Khi con về thấy có phần được để dành, con hiểu cảm giác được người khác nghĩ tới. Đây là cách dạy để phần hiệu quả nhất, vì con trải qua nó từ phía người nhận. Sau đó nhắc con để phần lại cho người khác sẽ dễ hơn nhiều.
Con hay so phần với em, ai cũng đòi miếng to hơn, làm sao?
Dùng luật một người cắt, người kia chọn, hoặc để mỗi lần một con làm người chia. Khi trách nhiệm chia nằm ở chính các con, chuyện so bì giảm đi. Ba mẹ cũng tránh tự tay chia rồi phân xử, vì như vậy các con sẽ quay sang tranh luận với ba mẹ.
Con không muốn chia kẹo được tặng riêng, có nên ép?
Không nên. Quà riêng của con thì con có quyền giữ. Ba mẹ có thể gợi ý: "Con có muốn mời em một cái không?" và chấp nhận câu trả lời của con. Khi được tôn trọng, nhiều trẻ sẽ tự mời người khác sau một lúc.
Trẻ mấy tuổi thì có thể tự cắt bánh để chia?
Trẻ khoảng năm, sáu tuổi có thể cắt bánh mềm bằng dao nhựa hoặc dao cùn dưới mắt người lớn. Với đồ cứng hoặc dao sắc, người lớn làm. Việc cắt không quan trọng bằng việc con tính chia cho bao nhiêu người, phần nào cho ai.
Đồ ăn ít mà người đông thì có nên để con chia không?
Đây lại là dịp tốt để con tập. Ba mẹ mời con nghĩ cách: chia nhỏ ra, ưu tiên người chưa ăn, hay để dành cho bữa sau. Con học rằng chia sẻ thật thường xảy ra khi không có nhiều, và ai cũng cần được nghĩ tới.