Dạy con ngoan mà không đánh mắng bắt đầu từ việc ba mẹ trả lời được câu "ngoan nghĩa là gì trong nhà mình", rồi dựng năm nền móng: mối gắn bó an toàn, gương của người lớn, lời giải thích vì sao, những nếp nhỏ lặp lại mỗi ngày và cách sửa sai không làm nhục. Đánh mắng có thể làm con dừng lại ngay lúc đó, nhưng không dạy con vì sao nên làm khác, và thường dạy thêm một điều ba mẹ không muốn: người mạnh hơn được quyền làm đau người yếu hơn.
Bài này đi theo thứ tự ba mẹ có thể bắt đầu ngay tuần này, dành cho nhà có con từ 2 đến 10 tuổi. Đây không phải bộ kỹ thuật xử lý cơn ăn vạ hay đặt giới hạn trong từng tình huống, mà là phần nền: những việc làm cho đức tính tốt có chỗ để lớn lên trong con.
Vì sao đánh mắng không làm con ngoan lâu
Khi bị đánh hoặc bị quát, phần lớn trẻ sẽ dừng hành vi ngay. Chính vì "có tác dụng" nên nhiều nhà giữ cách này qua nhiều đời. Nhưng cái dừng đó đến từ nỗi sợ, và nỗi sợ chỉ có mặt khi người cầm roi có mặt. Vắng ba mẹ, lý do để dừng biến mất. Đứa trẻ học được một bài khác: làm sao để không bị bắt, chứ không phải làm sao để không làm đau bạn.
Đánh mắng còn kéo theo ba hệ quả lặng lẽ. Một là con giấu lỗi, vì nói thật thì bị đòn, mà thật thà lại là đức tính ba mẹ mong nhất. Hai là con bắt chước: trẻ hay bị đánh dễ dùng tay chân với em, với bạn khi bực, vì đó là cách giải quyết mà con được thấy. Ba là khoảng cách: đến tuổi 9, 10, con ít kể chuyện với người mà con sợ, và ba mẹ mất kênh quan trọng nhất để dạy con khi con lớn.
Về pháp lý, Luật Trẻ em năm 2016 của Việt Nam nghiêm cấm các hành vi xâm hại trẻ em, trong đó có bạo lực; ba mẹ nên đọc văn bản hiện hành để biết phạm vi cụ thể. Nhưng lý do chính để bỏ roi không nằm ở luật. Nó nằm ở chỗ roi không dạy được thứ ba mẹ thật sự cần: một đứa trẻ tự làm điều đúng khi không ai nhìn.
Bước đầu tiên: thống nhất chữ "ngoan" trong nhà mình
Trước khi dạy con, ba mẹ cần biết mình đang dạy cái gì. Rất nhiều nhà nói "con phải ngoan" mỗi ngày mà chưa từng nói ra ngoan là gì. Một buổi tối ngồi với nhau, ba mẹ có thể làm theo các bước sau:
- Mỗi người viết ra năm điều mình mong con có khi con hai mươi tuổi. Không viết điểm số hay nghề nghiệp, chỉ viết tính cách: thật thà, biết thương người, tự lo được cho mình, giữ lời…
- Đặt hai danh sách cạnh nhau, khoanh những điều trùng. Thường sẽ có ba đến năm điều cả hai cùng muốn. Đó là "chữ ngoan" của nhà mình.
- Gạch những điều thật ra là sự tiện lợi của người lớn, như "không làm ồn", "không hỏi nhiều". Chúng có thể là quy tắc nhà, nhưng không phải đức tính.
- Với mỗi đức tính còn lại, viết một hành vi cụ thể ở tuổi hiện tại của con. Ví dụ "trách nhiệm" ở trẻ 4 tuổi là tự cất dép vào kệ; ở trẻ 9 tuổi là nhớ tưới chậu cây đã nhận chăm.
- Nói với con bằng lời của con: "Nhà mình mong ai cũng nói thật, giúp nhau và làm xong việc mình nhận." Ba mẹ cũng nằm trong chữ "ai cũng".
Danh sách này không cần dài. Ba đức tính được nhắc đi nhắc lại, được làm mẫu mỗi ngày có sức hơn mười đức tính dán trên tường. Mỗi năm ba mẹ xem lại một lần, khi con lớn hơn thì hành vi cụ thể cũng đổi theo.
Nền móng thứ hai: gắn bó trước, dạy dỗ sau
Trẻ muốn giống người mà con thương và tin. Khi quan hệ giữa ba mẹ và con ấm, một cái nhíu mày hay một câu nói nhỏ đủ làm con dừng lại suy nghĩ. Khi quan hệ căng, ba mẹ phải nói to hơn, doạ nặng hơn mà hiệu quả lại ít hơn. Vì vậy phần lớn công việc dạy đức tính thật ra diễn ra lúc con không làm gì sai: lúc chơi cùng, lúc ăn cơm, lúc nằm cạnh trước giờ ngủ.
Một cách làm cụ thể là dành cho mỗi đứa con một khoảng thời gian ngắn mỗi ngày, chừng mười lăm phút, trong đó con chọn trò chơi và ba mẹ chỉ đi theo, không sửa, không dạy, không cầm điện thoại. Với trẻ 8, 10 tuổi, khoảng thời gian đó có khi là đi bộ ra đầu ngõ mua đồ, hay ngồi nghe con kể chuyện lớp. Những phút đó là "tiền gửi" vào quan hệ, nhất là với đứa con đang hay bị nhắc nhở nhiều nhất nhà; đến lúc phải nói một điều khó, ba mẹ có cái để rút ra.
Gắn bó không có nghĩa là chiều. Ba mẹ vẫn nói "không", vẫn giữ quy tắc. Khác ở chỗ lời "không" đến từ người mà con biết chắc là đứng về phía mình, nên con dễ nhận hơn.
Nền móng thứ ba và thứ tư: làm gương và nói lý do
Con làm theo cái ba mẹ làm, không theo cái ba mẹ nói. Một đứa trẻ được dặn "phải thật thà" nhưng nghe mẹ bảo người gọi điện "nói mẹ đi vắng" sẽ học câu thứ hai. Không cần hoàn hảo, nhưng những đức tính đã chọn ở bước một thì người lớn trong nhà phải là người làm trước. Bài riêng về làm gương trong chuyên mục này đi sâu hơn phần này.
Lý do biến luật thành giá trị. Câu "không được giật đồ chơi" là luật. Câu "em đang chơi, con giật thì em buồn và đau tay, con hỏi mượn thì em được chọn" là lý do. Trẻ chỉ mang theo được những luật mà con hiểu vì sao. Với trẻ nhỏ, lý do nên ngắn và nói về cảm giác của người khác; với trẻ lớn, có thể trao đổi hai chiều.
Nói lý do lúc con bình tĩnh. Đang khóc, đang giận, trẻ không nghe được lời giải thích nào. Lúc đó chỉ cần dừng hành vi gây hại và ở cạnh con. Câu chuyện vì sao để dành cho lúc con đã dịu, có khi là tối hôm đó trên giường.
Lý do nên đổi theo tuổi. Trẻ 3 tuổi cần một câu, trẻ 6 tuổi cần hai ba câu kèm câu hỏi "con nghĩ bạn thấy sao", trẻ 9 tuổi cần được tranh luận. Cùng một quy tắc, cách nói lý do lớn lên cùng con; nếu ba mẹ vẫn dùng đúng một câu từ năm con 3 tuổi đến năm 10 tuổi, con sẽ nghe như nghe tiếng ồn.
Giữ lời của chính mình. Ba mẹ hứa chơi với con sau bữa cơm thì làm. Ba mẹ nói "lần sau như vậy thì cất đồ chơi" thì làm đúng như vậy, không hơn không kém. Con tin lời người lớn khi lời đó được giữ.
Nền móng thứ năm: những nếp nhỏ lặp lại mỗi ngày
Đức tính không lớn lên trong một bài giảng dài mà trong những việc nhỏ lặp lại đến mức thành nếp. Một số nếp nhiều nhà Việt đang giữ và dễ bắt đầu:
- Bữa cơm chung: con mời trước khi ăn, xới cơm cho người khác, để phần cho người về muộn. Ở đây không nhằm phép tắc mà nhằm thói quen nghĩ đến người khác.
- Một việc chung của cả nhà: dọn nhà sáng chủ nhật, mỗi người một phần. Con thấy mình là thành viên, không phải khách.
- Câu hỏi buổi tối: "Hôm nay con giúp ai? Ai giúp con?" Hỏi đều đặn, không chấm điểm, ba mẹ cũng tự trả lời.
- Truyện trước giờ ngủ: kể một chuyện, rồi hỏi con nghĩ gì về nhân vật, thay vì đọc to câu "bài học rút ra".
- Nhận lỗi và sửa: ai làm đổ, làm vỡ thì cùng dọn. Người lớn làm vỡ cũng nói "ba lỡ tay, ba dọn".
- Nghĩ đến người vắng mặt: gọi điện cho ông bà ở quê, gói phần quà cho hàng xóm khi có đồ ngon.
Ba mẹ không cần làm hết. Chọn hai nếp hợp nhịp nhà mình, giữ đều trong vài tháng có tác dụng hơn đổi liên tục.
Khi con làm sai: thay câu đánh mắng bằng câu dạy
Con vẫn sẽ làm sai, và đó là lúc dạy hiệu quả nhất nếu ba mẹ giữ được bình tĩnh. Nguyên tắc chung là dừng hành vi gây hại, nói ngắn điều đã xảy ra với người khác, rồi cho con một việc để sửa. Bảng dưới là vài cặp câu thường gặp:
| Tình huống | Câu quen miệng | Câu thay thế |
|---|---|---|
| Con đánh em | "Hư này! Đưa tay đây!" | "Ba không để con đánh em. Em đau rồi. Con lấy khăn lạnh cho em nhé." |
| Con nói dối đã rửa tay | "Lại nói dối, mai mốt ai tin!" | "Tay con còn mùi đất. Mình đi rửa cùng nhau, lần sau con nói thật là chưa rửa cũng được." |
| Con giành hết bánh | "Ích kỷ thế, không ai chơi với con đâu." | "Bánh này cho cả nhà. Con chia ra mấy phần để ai cũng có?" |
| Con hỗn với bà | "Mất dạy! Xin lỗi bà ngay!" | "Bà buồn khi con nói vậy. Lúc nào con bình tĩnh, mình nghĩ xem nói với bà thế nào." |
| Con bỏ dở việc đã nhận | "Lười chảy thây!" | "Con nhận tưới cây rồi. Cây đang khát. Con tưới xong rồi mình đi chơi." |
Các câu ở cột phải không phải câu thần. Chúng chỉ có tác dụng khi nói bằng giọng bình thường và khi ba mẹ thật sự làm tiếp phần sửa cùng con. Phần kỹ thuật giữ giới hạn, xử lý cơn giận dữ của trẻ thuộc về kỷ luật tích cực, có thể tìm đọc riêng.
Đức tính lớn chậm: kỳ vọng thời gian và khi nào cần hỗ trợ
Một đứa trẻ 3 tuổi giật đồ chơi không phải vì con xấu, mà vì phần não giúp kiềm chế và đặt mình vào chỗ người khác của trẻ còn đang lớn. Trẻ 5, 6 tuổi thường đã biết luân phiên, biết xin lỗi khi có người nhắc. Trẻ 8 đến 10 tuổi bắt đầu tự nghĩ "làm vậy có công bằng không". Đây là mốc thường gặp, mỗi trẻ một nhịp. Đòi một đứa 3 tuổi cư xử như đứa 10 tuổi là đặt con vào chỗ thất bại mỗi ngày.
Ba mẹ cũng sẽ có ngày lỡ quát. Điều quan trọng là quay lại nói với con: "Lúc nãy mẹ quát là không đúng. Mẹ xin lỗi. Mẹ vẫn muốn con không đánh em." Một lời xin lỗi như vậy dạy con cả thật thà lẫn trách nhiệm, mạnh hơn mọi bài giảng.
Nếu con thường xuyên làm đau người khác hoặc con vật, nói dối kéo dài kèm những hành vi đáng lo, hoặc ba mẹ thấy mình liên tục mất kiểm soát với con, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ nhi. Tìm hỗ trợ không có nghĩa là ba mẹ thất bại; đó là một việc làm có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Không đánh thì con không sợ, có hư hơn không?
Mục tiêu là con hiểu và tôn trọng ba mẹ, không phải sợ ba mẹ. Trẻ vẫn cần giới hạn rõ ràng, được nhắc lại nhất quán và có hệ quả hợp lý. Khi giới hạn được giữ đều mà không có roi, đa số trẻ không hư hơn; ngược lại, con ít giấu lỗi và dễ nói chuyện hơn khi lớn.
Con mấy tuổi thì bắt đầu dạy đức tính được?
Từ khi con biết quan sát, tức là rất sớm. Với trẻ 2 tuổi, dạy chủ yếu bằng làm mẫu và gọi tên việc tốt đơn giản như "con đưa bà ly nước". Từ 4, 5 tuổi có thể trò chuyện về lý do. Từ 8 tuổi trở lên có thể bàn cùng con về những tình huống khó.
Ba nghiêm, mẹ mềm có làm con rối không?
Hai người khác tính là bình thường, con hoàn toàn quen được. Con rối khi hai người khác nhau về giá trị cốt lõi hoặc phá lời nhau trước mặt con. Ba mẹ nên thống nhất ba đến năm đức tính chính và vài quy tắc an toàn, còn giọng nói, cách chơi thì mỗi người một kiểu.
Quát nhẹ thì có sao không?
Một lần lớn tiếng vì con sắp chạy ra đường là phản xạ bảo vệ, không ai trách. Điều cần tránh là quát thành cách nói chuyện thường ngày, kèm lời chê bai hay doạ dẫm. Khi lỡ quát vì bực, ba mẹ quay lại xin lỗi và nói lại điều mình muốn bằng giọng bình thường.
Dạy con ngoan có phải dạy con luôn vâng lời không?
Không. Vâng lời quy tắc an toàn là cần, nhưng ngoan theo nghĩa của chuyên mục này là có đức tính bên trong: thật thà, tử tế, có trách nhiệm và biết vì sao. Một đứa trẻ như vậy vẫn được hỏi lại, được nói "không" với điều làm hại mình và kể với người lớn tin cậy.
Thời gian ít, ba mẹ đi làm cả ngày thì làm sao?
Chọn ít mà đều. Mười lăm phút chơi cùng mỗi ngày, một bữa cơm chung, một câu hỏi trước giờ ngủ là đủ để bắt đầu. Ông bà hay người trông con cũng nên biết vài đức tính nhà mình đang nuôi để cùng nói một giọng.