Thay cho câu "con ngoan quá", ba mẹ nói rõ ba điều: con vừa làm gì, việc đó giúp ai hay làm ai vui, và đức tính đó tên là gì. Ví dụ: "Con lấy khăn lau chỗ em làm đổ, em đỡ sợ bị la. Con biết giúp em đấy." Câu như vậy cho con biết chính xác điều gì đáng làm lại, và giúp con nhìn thấy người khác chứ không chỉ nhìn ba mẹ để chờ khen.
Bài này nói riêng về việc ghi nhận những việc tốt có liên quan đến đức tính: nhường, giúp, nói thật, giữ lời, nghĩ đến người khác. Chuyện khen nỗ lực trong học tập, trong vẽ tranh hay tập thể thao là một mảng gần nhưng khác, ở đây chỉ nhắc khi cần. Mục tiêu của lời ghi nhận ở đây là để con hiểu vì sao việc mình làm có ý nghĩa, không phải để con làm nhiều hơn cho ba mẹ vui.
Vì sao câu "con ngoan quá" nói nhiều lại ít tác dụng
Câu "con ngoan quá" không sai. Nó ấm áp, nhanh, và trẻ nhỏ thích nghe. Vấn đề nằm ở chỗ nó dùng cho mọi thứ: ngồi im trên xe, ăn hết bát cơm, nhường đồ chơi cho em, chào khách. Khi một câu được dùng cho mười việc khác nhau, con không biết mình được khen vì cái gì. Con chỉ biết một điều chung chung: làm ba mẹ hài lòng thì được khen.
Điều đó dẫn đến hệ quả thứ hai: con bắt đầu làm việc tốt để được khen. Một đứa trẻ cứ nhường em xong lại quay sang nhìn mẹ chờ câu "ngoan quá" là đang hướng sự chú ý vào ba mẹ, không vào em. Khi vắng ba mẹ, động lực nhường em cũng nhạt đi. Lòng tốt mà ba mẹ muốn nuôi thì ngược lại, cần con nhìn vào người được giúp.
Hệ quả thứ ba là lời khen mất giá. Nghe một câu mười lần một ngày, đến lần thứ mười một con không còn để ý. Lúc con thật sự làm một việc tử tế đáng nhớ, ba mẹ lại không có lời nào khác để nói, và con không phân biệt được lúc nào ba mẹ thật sự xúc động.
Không cần bỏ hẳn chữ "ngoan". Chỉ cần dùng nó ít lại, và mỗi lần dùng thì kèm theo nội dung cụ thể.
Công thức ba phần: thấy gì, ảnh hưởng ra sao, đức tính tên gì
Lời ghi nhận tốt thường có ba phần. Không bắt buộc đủ cả ba mỗi lần, nhưng tập đủ ba sẽ giúp ba mẹ quen:
- Mô tả việc con vừa làm, càng cụ thể càng tốt. "Con đưa bà cái ghế" rõ hơn "con giúp bà". Mô tả giúp con biết ba mẹ đã thật sự nhìn thấy, không phải khen theo phản xạ.
- Nói ảnh hưởng đến người khác. "Bà đứng lâu mỏi chân, giờ bà được ngồi." Đây là phần quan trọng nhất với đức tính, vì nó hướng mắt con về phía người được giúp.
- Gọi tên đức tính, nếu hợp. "Con biết nghĩ cho bà đấy." Gọi tên giúp con có từ ngữ để hiểu mình, và nối việc nhỏ với một giá trị lớn hơn.
- Dừng lại ở đó. Không thêm "con giỏi hơn anh", không thêm "lần sau phải làm thế nữa nhé". Lời ghi nhận trọn vẹn là lời không kèm điều kiện hay so sánh.
Ví dụ ghép đủ: "Con chia cho bạn nửa gói bánh. Bạn quên mang đồ ăn, giờ bạn có cái ăn rồi. Con biết chia sẻ đấy." Ba câu ngắn, mỗi câu một việc. Với trẻ 2, 3 tuổi chỉ cần câu đầu và câu thứ hai; với trẻ lớn hơn có thể hỏi thêm "con thấy bạn thế nào lúc đó?" để con tự nhìn ra ảnh hưởng.
Ví dụ theo tình huống trong nhà
Bảng dưới đặt câu quen miệng cạnh câu ghi nhận cụ thể, trong những tình huống thường gặp ở nhà có trẻ 3 đến 10 tuổi:
| Tình huống | Câu quen miệng | Câu ghi nhận cụ thể |
|---|---|---|
| Con tự kể đã làm vỡ ly | "Ừ, ngoan, lần sau cẩn thận." | "Con kể thật dù biết mẹ có thể buồn. Như vậy mẹ dọn kịp, không ai giẫm phải mảnh vỡ." |
| Con chờ mẹ nghe điện thoại xong | "Ngoan quá." | "Con chờ mẹ nói xong mới kể. Mẹ nghe được trọn chuyện của cô, giờ mẹ nghe con được trọn." |
| Con đưa đồ chơi cho em đang khóc | "Chị ngoan nhất nhà." | "Con thấy em khóc nên đưa em con gấu. Em nín rồi kìa. Con để ý đến em đấy." |
| Con nhớ cho chó ăn | "Giỏi lắm." | "Con tự nhớ giờ cho Mực ăn mà không ai nhắc. Mực đang vẫy đuôi đấy." |
| Con nói với bạn bị trêu "kệ họ, chơi với tớ" | "Ngoan." | "Con đứng về phía bạn lúc bạn bị trêu. Việc đó cần can đảm." |
| Con dọn chỗ ngồi sau khi ăn ở nhà bà | "Cháu bà ngoan quá." | "Con dọn bát của mình, bà đỡ một việc. Bà nấu cả buổi rồi." |
Câu ở cột phải dài hơn, và ba mẹ không cần nói kiểu đó mọi lần. Mỗi ngày chỉ cần một hai lần ghi nhận cụ thể cho những việc thật sự đáng ghi nhận là đủ để con hiểu những điều nhà mình coi trọng.
Ghi nhận cả lúc con định làm điều tốt mà chưa thành
Trẻ nhỏ hay có ý tốt mà kết quả lộn xộn: định rót nước mời bà thì làm tràn ra bàn, định giúp mẹ nhặt rau thì nhặt cả phần ăn được bỏ đi. Phản xạ của người lớn là nhìn vào kết quả: "Đã bảo để mẹ làm!" Một lần như vậy con chưa sao, nhưng nhiều lần, con học được rằng chủ động giúp người khác là việc dễ bị la.
Ba mẹ có thể tách ý định khỏi kết quả: "Con muốn mời bà uống nước, bà vui lắm. Nước tràn rồi, mình lấy khăn lau cùng nhau." Ý tốt được ghi nhận, kết quả được sửa, không ai phải xấu hổ. Lần sau, ba mẹ có thể chuẩn bị sẵn để con làm thành công hơn, như rót sẵn nửa ly để con bưng.
Với trẻ lớn hơn, có những lần con làm điều đúng mà nhận lại kết quả không vui: nói thật với cô rằng nhóm mình chưa làm bài và cả nhóm bị nhắc, hay đứng ra bênh bạn rồi bị nhóm kia giận. Đây là những lúc lời ghi nhận của ba mẹ có giá trị nhất, vì thế giới bên ngoài không thưởng cho con. "Con đã làm điều con thấy đúng, dù biết sẽ khó. Ba tự hào về cách con chọn." Câu như vậy giúp con giữ được đức tính khi nó tốn kém.
Lúc nào nên im lặng thay vì khen
Khi con đang tự làm vì thích. Con đang say sưa xếp dép cho cả nhà vì thấy vui, ba mẹ không cần chen vào khen. Một ánh nhìn ấm là đủ. Khen lúc này có khi làm con dừng lại để nhìn ba mẹ, và việc con làm vì vui chuyển thành việc làm vì được khen.
Khi khen để so sánh. Câu "con biết nhường, không như anh" là khen một đứa bằng cách chê đứa kia. Đứa được khen cũng không thoải mái, và đứa bị so ghét luôn việc nhường.
Khi khen trước đông người làm con ngượng. Nhiều trẻ 7 đến 10 tuổi ngại được khen to trước họ hàng hay bạn bè. Với những trẻ này, nói riêng lúc tối hoặc viết một mẩu giấy nhỏ để trên bàn học thường đến được với con hơn.
Khi khen quá mức thật. "Con là đứa tốt bụng nhất thế giới" cho một lần đưa em cái bút làm lời khen mất trọng lượng. Trẻ biết khi người lớn phóng đại, và sẽ bớt tin những lời khen sau.
Khi việc đó là phần bình thường của con. Con đã quen tự cất cặp từ lâu thì không cần khen mỗi ngày. Lúc này cảm ơn đơn giản, như với một thành viên trong nhà, hợp hơn. Người lớn trong nhà cũng không khen nhau mỗi lần rửa bát; một tiếng cảm ơn là đủ để việc chung được thấy, và con hiểu đó là phần việc của mình chứ không phải thành tích.
Ghi nhận không cần lời
Lời nói chỉ là một cách. Có những cách ghi nhận khác mà trẻ cảm nhận rất rõ, nhất là những đứa ít thích được khen thẳng:
- Một lời cảm ơn thật: "Cảm ơn con" nói bằng giọng như nói với người lớn, nhìn vào mắt con.
- Kể lại cho người khác nghe, trước mặt con: buổi tối nói với ba "hôm nay con đỡ bà lên bậc thềm đấy". Không phóng đại, chỉ kể.
- Tin tưởng con thêm một việc: con đã cẩn thận với em, lần sau mẹ nhờ con trông em vài phút trong lúc mẹ phơi đồ.
- Cùng con nhìn lại kết quả: "Con nhìn chậu cây con tưới cả tuần kìa, ra nụ rồi."
- Để người được giúp tự cảm ơn: "Con nói với bà đi, bà muốn cảm ơn con đấy." Lời cảm ơn từ người được giúp nối con với người đó trực tiếp.
- Ghi vào sổ chuyện tốt của nhà: một cuốn sổ ai cũng được viết, kể cả ba mẹ, không chấm điểm, không đổi quà.
Những cách này có điểm chung: chúng đặt việc tốt của con trong quan hệ với người khác, thay vì đặt trong quan hệ giữa con và người chấm điểm.
Khi ba mẹ đã quen miệng "ngoan quá"
Đổi thói quen nói là việc khó, nhất là khi câu "ngoan quá" đã đi theo mình từ đời ông bà. Ba mẹ không cần cấm mình nói câu đó. Một cách nhẹ hơn là nói tiếp sau nó: "Ngoan quá… con chờ mẹ cả buổi mà không kêu." Câu đầu là phản xạ, câu sau là nội dung. Dần dần, câu sau sẽ đứng một mình.
Một cách nữa là chọn mỗi tuần một đức tính để chú ý. Tuần này để ý những lúc con thật thà; tuần sau để ý lúc con kiên nhẫn. Khi biết mình đang tìm cái gì, ba mẹ sẽ thấy nó nhiều hơn, và lời ghi nhận tự nhiên cụ thể hơn.
Ông bà và người trông trẻ thường khen theo cách quen. Ba mẹ không cần sửa họ. Chỉ cần lời của chính ba mẹ cụ thể và đều đặn, con sẽ có đủ điểm tựa để hiểu nhà mình coi trọng điều gì.
Cuối cùng, ba mẹ cũng cần được ghi nhận. Khi vợ hoặc chồng vừa kiên nhẫn dỗ con, nói với nhau một câu cụ thể như "anh giữ giọng bình tĩnh cả buổi, con dịu hẳn" trước mặt con. Trẻ học cách ghi nhận người khác nhiều nhất từ việc nghe người lớn ghi nhận nhau, và một gia đình quen nói lời ghi nhận cụ thể sẽ ít cần đến câu khen chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Khen cụ thể có làm trẻ lệ thuộc vào lời khen không?
Ít hơn khen chung chung, vì lời ghi nhận cụ thể hướng con nhìn vào việc mình làm và người được giúp. Dù vậy, không nên ghi nhận mọi việc nhỏ. Mỗi ngày một hai lần ghi nhận thật, xen với những lúc chỉ cảm ơn hoặc im lặng, là nhịp vừa phải.
Trẻ 2 tuổi có hiểu lời ghi nhận dài không?
Chưa hiểu hết, nên với trẻ 2 tuổi ba mẹ nói ngắn: "Con đưa bà quạt. Bà mát." Trẻ ở tuổi này hiểu qua giọng nói, nét mặt và việc lặp lại. Khi con lớn hơn, ba mẹ thêm dần phần gọi tên đức tính và câu hỏi.
Có nên thưởng kèm lời khen cho việc tốt không?
Với việc tốt hướng đến người khác như nhường, giúp, nói thật, nên tránh thưởng vật chất. Phần thưởng dễ biến việc tốt thành việc để đổi lấy cái gì đó. Lời ghi nhận, một cái ôm, sự tin tưởng thêm là phần thưởng hợp hơn.
Con không phản ứng gì khi được ghi nhận thì sao?
Nhiều trẻ, nhất là trẻ lớn, nghe mà không đáp lại. Điều đó không có nghĩa là lời ghi nhận vô ích. Ba mẹ tiếp tục nói ngắn, không đòi con phải cảm ơn hay cười. Có khi nhiều tháng sau con nhắc lại đúng câu ba mẹ đã nói.
Gọi tên đức tính có phải là gắn nhãn tốt không?
Khác ở chỗ gọi tên đi kèm một việc cụ thể vừa xảy ra, như "con nhường ghế cho bà, con biết nghĩ cho người khác". Gắn nhãn là gọi con là một loại người cố định, như "con là đứa ngoan nhất nhà", tách khỏi việc làm và dùng như danh hiệu.
Làm sao để không quên ghi nhận khi bận?
Chọn một thời điểm cố định, như bữa tối hoặc lúc đánh răng trước khi ngủ, để nhắc lại một việc tốt con đã làm trong ngày. Một câu thôi. Thói quen có giờ cố định dễ giữ hơn việc cố nhớ khen đúng lúc.