Gắn nhãn cho trẻ là dùng một từ để nói con là người thế nào, như "đứa hư", "thằng lì", "con bé nhát", hay cả "con ngoan nhất nhà", "đứa giỏi". Nhãn xấu làm trẻ tin mình như vậy và cư xử theo; nhãn tốt nghe dễ chịu nhưng làm trẻ sợ đánh mất nó, ngại thử điều mới và giấu lỗi. Cách thay thế là nói về việc con làm, không nói con là ai: "con vừa đánh em" thay cho "con hư", "con đã kiên trì làm xong" thay cho "con giỏi".
Ở nhiều nhà Việt, gắn nhãn đến tự nhiên như hơi thở, nhất là khi có họ hàng, hàng xóm góp lời. Bài này giải thích vì sao một chữ nhỏ lại có sức nặng, nêu những nhãn hay gặp, cách nói thay và cách gỡ một cái nhãn đã theo con nhiều năm.
Những cái nhãn hay nghe trong nhà
Nhiều nhãn được nói đùa, nói yêu, nói khi bực. Người nói quên ngay, nhưng trẻ nghe đi nghe lại thì nhớ. Một số nhãn thường gặp:
- Nhãn xấu trực tiếp: "đứa hư", "đồ lì", "đồ ích kỷ", "đồ ăn hại", "lười chảy thây", "nói dối như cuội".
- Nhãn về tính cách: "con bé nhát", "thằng này nóng tính", "đứa vụng về", "đầu óc để đâu".
- Nhãn so sánh: "chị thì ngoan, em thì quậy", "đứa lớn hiền, đứa nhỏ khó".
- Nhãn di truyền: "giống y bố nó", "cái tính này di truyền bên ngoại".
- Nhãn tốt: "con ngoan nhất nhà", "đứa hiểu chuyện", "cháu giỏi của bà", "đứa không bao giờ làm mẹ buồn".
- Nhãn vai trò: "anh cả phải gương mẫu", "con gái phải dịu dàng", "con út được chiều".
Không phải mọi câu trên đều do ba mẹ nói. Ông bà, cô chú, cô giáo, bạn của ba mẹ đều góp vào. Nhưng ba mẹ là người con nghe nhiều nhất và tin nhất, nên lời của ba mẹ có sức nặng nhất. Một cách để nhận ra thói quen của chính mình là thử nghe lại trong một ngày bình thường: mỗi lần định nói "con là…", ghi một vạch lên tờ giấy dán cửa tủ lạnh. Nhiều ba mẹ bất ngờ vì con số.
Nhãn xấu làm gì với con
Trẻ nhỏ xây hình ảnh về bản thân chủ yếu từ những gì người lớn thân thiết nói về mình. Khi nghe "con hư" nhiều lần, đứa trẻ không nghĩ "mình vừa làm một việc chưa đúng", mà nghĩ "mình là đứa hư". Khi đã tin như vậy, con ít lý do để cố: đằng nào mình cũng hư rồi. Có trẻ còn làm đúng như nhãn để được chú ý, vì bị chú ý theo kiểu đó vẫn hơn không được ai để ý.
Nhãn cũng thay đổi cách người lớn nhìn. Khi đã gọi con là "đứa vụng", ba mẹ để ý từng lần con làm đổ và bỏ qua những lần con cẩn thận. Mỗi lần con làm đổ lại "chứng minh" nhãn đúng. Vòng này tự quay mà không ai cố ý.
Nhãn nói trước mặt người khác còn kèm sự xấu hổ. Một đứa trẻ bị giới thiệu với khách "đây là thằng lì nhất nhà" vừa nhận nhãn vừa mất mặt. Trẻ 8 đến 10 tuổi đặc biệt nhạy với điều này, có khi phản ứng bằng cách cố tình lì hơn trước mặt mọi người.
Nhãn còn lan ra ngoài nhà. Ba mẹ kể với cô giáo "cháu nhà em lười lắm", cô nhìn con qua chữ lười ngay từ ngày đầu. Bạn bè nghe người lớn gọi con là "thằng phá" cũng gọi theo. Một chữ nói ở nhà có thể theo con qua nhiều năm học, ở những nơi ba mẹ không có mặt để sửa.
Vì sao cả nhãn tốt cũng thành gánh nặng
Nhãn "con ngoan", "con giỏi" nghe như món quà. Nhưng nhãn tốt cũng là một cái khuôn. Một đứa trẻ được gọi là "đứa không bao giờ làm mẹ buồn" sẽ làm gì khi lỡ làm vỡ bình hoa? Nhiều đứa chọn giấu, vì nhận lỗi đồng nghĩa với mất danh hiệu. Một đứa "giỏi nhất lớp" có thể né những việc khó, vì làm không được thì không còn giỏi.
Nhãn tốt còn mang theo một thông điệp ngầm: tình thương gắn với việc giữ nhãn. Câu "ngoan thì mẹ thương" hay "mẹ chỉ thương con ngoan" là phiên bản nói thẳng của thông điệp đó. Trẻ nghe ra rằng mình được yêu vì mình ngoan, chứ không phải vì mình là con. Đứa trẻ nào cũng có lúc không ngoan, và vào những lúc đó con sẽ lo mình mất tình thương.
Cuối cùng, nhãn tốt của một đứa thường là nhãn xấu của đứa kia. "Chị ngoan" đứng cạnh "em quậy" thì đứa em nghe rõ phần còn lại. Ba mẹ không cần bỏ hết lời khen; chỉ cần khen việc làm thay vì khen con người cố định, và nói rõ rằng tình thương không phụ thuộc vào việc con ngoan hay không.
Nhãn giữa anh chị em: đứa ngoan, đứa quậy
Vai được chia từ rất sớm. Trong nhà hai, ba con, người lớn hay vô tình chia vai: đứa lớn hiền, đứa nhỏ lém; đứa này học giỏi, đứa kia khéo tay. Trẻ thường giữ vai đó vì đó là chỗ của mình trong gia đình. Đứa "quậy" có khi thấy vai còn trống duy nhất chính là vai quậy.
So sánh dạy cạnh tranh, không dạy đức tính. "Sao không được như chị" không làm đứa em muốn giống chị, mà làm em ghét chị hoặc buông xuôi. Còn đứa chị nghe thì hiểu rằng mình được thương hơn vì giỏi hơn, và sợ một ngày em vượt mình.
Mỗi đứa được nhìn riêng. Ba mẹ để ý xem đứa "ngoan" có được phép sai, có được phép giận không; đứa "quậy" có được ghi nhận lúc làm tốt không. Nói chuyện với mỗi đứa một mình, khen mỗi đứa vì việc của chính nó, không đặt cạnh nhau.
Đừng giao vai cố định theo thứ tự sinh. "Anh cả phải nhường" là một nhãn vai trò. Anh lớn có thể giúp em nhiều hơn vì anh làm được nhiều hơn, nhưng anh vẫn là một đứa trẻ có quyền giữ đồ của mình và có quyền mệt.
Để ý lời người ngoài so sánh. Khách đến nhà hay hỏi "đứa nào ngoan hơn", "đứa nào giống mẹ". Ba mẹ trả lời bằng một câu chung cho cả hai, như "đứa nào cũng có cái hay riêng", rồi chuyển chuyện. Trẻ nghe ba mẹ từ chối xếp hạng mình sẽ yên tâm hơn nhiều lời khen.
Tách hành vi khỏi con người: câu nhãn và câu mô tả
Kỹ thuật cốt lõi là nói về việc con vừa làm, cụ thể, có thể thay đổi được, thay vì một từ chụp lên cả con người. Một số cặp câu để ba mẹ tập:
| Câu gắn nhãn | Câu mô tả hành vi | Điều con hiểu được |
|---|---|---|
| "Đồ ích kỷ!" | "Con ăn hết phần bánh, em không còn miếng nào." | Việc mình làm ảnh hưởng đến em |
| "Con hư quá!" | "Con vừa đẩy bạn ngã. Bạn đau." | Hành vi cụ thể cần sửa |
| "Nhát như thỏ đế." | "Con chưa sẵn sàng chào cô. Lúc nào con quen thì thử." | Mình có thời gian để can đảm hơn |
| "Lười thế!" | "Đồ chơi còn trên sàn. Con cất hộp xe trước nhé." | Việc cần làm ngay bây giờ |
| "Con ngoan nhất nhà." | "Con nhớ tưới cây cả tuần. Cây đang ra lá mới." | Việc tốt mình làm và kết quả của nó |
| "Giỏi quá!" | "Con thử ba lần mới buộc được dây giày." | Cố gắng mới là thứ đáng ghi nhận |
Ban đầu những câu mô tả nghe dài và gượng. Sau vài tuần, chúng tự nhiên hơn. Ba mẹ không cần sửa từng chữ; chỉ cần mỗi lần định nói "con là…", dừng lại một nhịp và nói "con vừa…".
Khi người khác gắn nhãn con trước mặt
Họ hàng nói "thằng này lì lắm", hàng xóm bảo "con bé nhát thế". Ba mẹ không cần cãi, nhưng cũng không nên im lặng gật đầu, vì con đang nghe. Một cách xử lý nhẹ nhàng:
- Đáp ngắn, giọng vui, sửa lại nhãn ngay lúc đó: "Con đang tập làm quen, lát nữa con chào." hay "Con có ý kiến riêng đấy ạ."
- Không bàn chuyện tính cách của con với người lớn khác khi con đứng cạnh, kể cả bàn để phân trần.
- Sau đó nói riêng với con: "Lúc nãy bác nói con nhát. Mẹ thấy con chỉ cần thời gian. Hôm trước con đã tự hỏi cô bán hàng đấy thôi."
- Nếu một người lặp lại nhiều lần, nói riêng với họ bằng giọng nhờ vả: "Con đang để ý lời người lớn lắm, cô đừng gọi cháu là đứa lì nữa giúp em."
- Với cô giáo, trao đổi riêng những điều con đang tập, để cô cùng dùng lời mô tả thay vì nhãn.
Mục tiêu không phải làm người khác mất lòng, mà là để con biết ba mẹ không đồng ý với cái nhãn đó. Trẻ không cần ba mẹ thắng cuộc tranh luận với người lớn khác; trẻ chỉ cần thấy ba mẹ đứng về phía mình một cách điềm tĩnh. Một câu đỡ lời ngắn, nói bằng giọng vui vẻ, thường đủ để con hiểu điều đó mà không ai phải ngượng.
Gỡ một cái nhãn đã dính lâu
Nếu con đã mang một cái nhãn nhiều năm, như "đứa nóng tính" hay "đứa vụng", nó không biến mất chỉ vì ba mẹ ngưng nói. Con có thể đã tự nói về mình như vậy. Việc gỡ nhãn cần chủ động hơn một chút.
Bước đầu là để ý và gọi tên những lần con làm khác nhãn. Đứa "nóng tính" vừa dừng lại thở trước khi trả lời em; đứa "vụng" vừa bê bát canh vào bàn không sánh. Nói ngắn, cụ thể, không thổi phồng. Bước thứ hai là cho con cơ hội đóng vai mới: giao cho đứa "vụng" một việc cần cẩn thận vừa sức, như rửa mấy cái ly nhựa. Bước thứ ba là kể lại những lần đó trước mặt con với người thân, để hình ảnh mới có người chứng kiến.
Với trẻ 8 đến 10 tuổi, ba mẹ nên nói thẳng: "Ngày trước mẹ hay gọi con là đứa nóng tính. Mẹ thấy như vậy không đúng, vì con đang tập bình tĩnh nhiều lắm. Mẹ sẽ bỏ cách gọi đó." Lời nhận lỗi của người lớn có sức gỡ nhãn mạnh hơn bất kỳ lời khen nào.
Gỡ nhãn cần thời gian tính bằng tháng. Sẽ có ngày con lại nóng, lại vụng, và ba mẹ buột miệng câu cũ. Không sao; điều quan trọng là tỉ lệ. Khi số lần con nghe mô tả công bằng nhiều hơn hẳn số lần nghe nhãn, hình ảnh con tự vẽ về mình sẽ dần đổi. Ba mẹ có thể ghi vào sổ tay mỗi tuần một hai lần con làm khác nhãn, vừa để nhớ kể lại với con, vừa để chính mình bớt nhìn con qua cái khuôn cũ.
Câu hỏi thường gặp
Nói "con thật tốt bụng" có phải là gắn nhãn không?
Câu này nằm giữa. Khi đi kèm việc cụ thể, như "con nhường ghế cho bà, con tốt bụng lắm", nó giúp con thấy mình có khả năng tử tế. Điều cần tránh là dùng nhãn tốt cố định như phần thưởng hoặc điều kiện, như "con phải là đứa tốt bụng nhất nhà".
Lỡ gọi con là đồ hư khi bực thì nên làm gì?
Khi bình tĩnh lại, nói với con: "Lúc nãy mẹ gọi con là đồ hư, mẹ nói sai. Con không hư. Việc con ném đồ chơi là việc mẹ không muốn." Xin lỗi về lời nói vẫn giữ được yêu cầu về hành vi.
Con tự gọi mình là "đứa ngốc" thì sao?
Đừng vội bác bỏ bằng "con không ngốc". Hỏi con chuyện gì làm con nghĩ vậy, nghe cho hết, rồi giúp con mô tả lại: "Con làm sai bài này, chứ con không ngốc. Mình xem lại chỗ nào." Nếu con hay tự chê kéo dài, nên trao đổi với cô giáo và chuyên gia.
So sánh để con có động lực có được không?
So với chính con hôm qua thì có ích: "Tuần trước con buộc dây giày mất lâu, hôm nay nhanh hơn rồi." So với anh chị hoặc bạn thì thường gây ganh tị, xấu hổ hoặc buông xuôi, ít khi tạo động lực lâu dài.
Ông bà quen gọi cháu là "thằng giặc" cho vui có sao không?
Gọi thân mật một hai lần thường không sao, trẻ hiểu đó là trêu yêu. Vấn đề là khi biệt danh gắn với hành vi xấu và được nhắc trước mặt mọi người mỗi ngày. Ba mẹ có thể nhờ ông bà dùng một biệt danh khác dễ thương hơn.