Con ngoan, hiểu cho đúng, là một đứa trẻ có những đức tính tốt và biết vì sao mình làm vậy: thật thà, tử tế, có trách nhiệm, biết nghĩ đến người khác, kể cả khi không có ai nhìn. Ngoan khác vâng lời mù quáng ở chỗ đứa trẻ vâng lời làm theo vì được bảo hoặc vì sợ, còn đứa trẻ ngoan làm theo vì hiểu và tự thấy đúng. Ngoan cũng không phải là im lặng cho người lớn yên: một đứa trẻ ngồi im cả buổi chưa chắc đã có đức tính nào.
Trong tiếng Việt, chữ "ngoan" được dùng rất rộng, từ "bé ngủ ngoan" đến "con ngoan trò giỏi". Vì dùng rộng nên dễ lẫn. Bài này tách những nghĩa đó ra, đặt cạnh nhau để ba mẹ thấy mình đang mong điều gì ở con và điều gì thật ra chỉ là sự tiện lợi của người lớn.
Ba nghĩa của chữ "ngoan" trong nhà Việt
Nghĩa thứ nhất: không làm phiền người lớn. Đây là chữ ngoan trong câu "bé ngoan quá, ngồi im cả buổi tiệc". Trẻ được khen vì không khóc, không chạy, không hỏi. Nghĩa này dễ hiểu khi người lớn bận, nhưng nó đo sự yên tĩnh, không đo tính cách. Một đứa trẻ nhút nhát hoặc đang mệt cũng "ngoan" theo nghĩa này.
Nghĩa thứ hai: làm theo lời người lớn. Câu "con phải ngoan, nghe lời cô" mang nghĩa này. Nghe lời có chỗ đứng của nó, nhất là với quy tắc an toàn. Nhưng nếu ngoan chỉ là nghe lời, thì đứa trẻ ngoan nhất cũng là đứa dễ bị dẫn dắt nhất, kể cả bởi người xấu.
Nghĩa thứ ba: có đức tính tốt và biết vì sao. Đây là nghĩa mà chuyên mục Ngoan Hiền dùng. Một đứa trẻ ngoan theo nghĩa này nói thật dù sợ bị la, chia bánh cho em vì thấy em thèm, nhận lỗi khi làm vỡ đồ, và cũng dám nói "không" khi ai đó bảo làm điều sai. Nghĩa này khó dạy hơn, chậm thấy kết quả hơn, nhưng ở lại với con khi con lớn.
Nghĩa nào đang chiếm phần lớn trong nhà mình. Một cách tự kiểm đơn giản là đếm trong một ngày cuối tuần: bao nhiêu lần mình nói "ngoan" khi con im lặng, bao nhiêu lần khi con làm theo ngay, bao nhiêu lần khi con làm một việc tốt cho người khác. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên vì nghĩa thứ ba chiếm phần rất nhỏ, dù đó lại là điều mình mong nhất.
Vì sao cần tách ra. Khi ba mẹ khen "con ngoan" cho cả ba nghĩa, con không biết mình được khen vì cái gì. Tách ra giúp ba mẹ khen đúng chỗ, và giúp mình bớt áp lực bắt con ngồi im ở những nơi mà trẻ con vốn không ngồi im được.
Vâng lời mù quáng và ngoan có giá trị bên trong khác nhau thế nào
Hai đứa trẻ có thể làm cùng một việc, như cất đồ chơi, nhưng vì hai lý do khác hẳn. Bảng dưới so sánh theo những tình huống ba mẹ dễ quan sát:
| Tiêu chí | Vâng lời mù quáng | Ngoan có giá trị bên trong |
|---|---|---|
| Vì sao làm | Vì người lớn bảo, vì sợ bị la, vì muốn được thưởng | Vì hiểu việc đó tốt cho mình và người khác |
| Khi vắng người lớn | Dễ bỏ, hoặc làm ngược lại | Vẫn làm, có thể không hoàn hảo |
| Khi người lớn bảo làm điều sai | Làm theo | Lưỡng lự, hỏi lại hoặc từ chối, kể với người tin cậy |
| Khi mắc lỗi | Giấu, đổ cho người khác | Thường nhận, dù có lúng túng |
| Cảm xúc thường gặp | Căng, lo bị phát hiện | Thoải mái hơn, tự hào vừa phải |
| Khi lớn lên | Dễ nghe theo nhóm bạn, theo người có quyền | Có la bàn riêng để tự quyết |
Không đứa trẻ nào nằm trọn một cột. Trẻ nhỏ 2 đến 4 tuổi phần lớn làm theo vì người lớn bảo, và điều đó bình thường. Điều ba mẹ cần để ý là xu hướng: năm tháng trôi qua, con có ngày càng hiểu lý do, hay vẫn chỉ làm khi bị nhìn.
Đức tính bên trong và hành vi bề ngoài
Một đứa trẻ chào to, khoanh tay đúng kiểu, cảm ơn đủ câu, nhưng xô bạn khi người lớn quay đi. Một đứa khác ngượng không dám chào khách, nhưng lặng lẽ nhường ghế cho bà. Đứa nào ngoan hơn? Câu hỏi này giúp ba mẹ thấy hành vi bề ngoài và đức tính bên trong là hai lớp khác nhau.
Hành vi bề ngoài như chào hỏi, thưa gửi, cảm ơn là phép lịch sự. Nó quan trọng, nó giúp con sống được với mọi người, và có thể dạy như dạy một kỹ năng. Phần phép tắc này là chủ đề của site Lễ Phép. Đức tính bên trong thì khác: nó là lý do đằng sau hành vi. Đứa trẻ cảm ơn vì nhận ra người khác đã bỏ công cho mình là có lòng biết ơn; đứa trẻ cảm ơn vì sợ bị nhắc thì mới có phép lịch sự.
Hai lớp này nên đi cùng nhau, nhưng khi phải chọn chỗ đầu tư thời gian, lớp bên trong bền hơn. Một đứa trẻ có lòng biết ơn sẽ học câu cảm ơn rất nhanh. Một đứa trẻ thuộc câu cảm ơn mà không hiểu vì sao thì nói mãi vẫn chưa biết ơn ai. Khi con chào chưa đúng kiểu, ba mẹ nhắc nhẹ; khi con vô tâm với người khác, đó mới là chỗ cần dừng lại trò chuyện lâu.
Vâng lời vẫn cần, nhưng ở đúng chỗ
Hiểu đúng chữ ngoan không có nghĩa là bỏ hết sự vâng lời. Có những quy tắc trẻ phải làm theo ngay, không mặc cả: nắm tay người lớn khi qua đường, không tự xuống nước, tránh xa bếp đang nóng, thắt dây an toàn, không đi theo người lạ. Ở những chỗ này, ba mẹ nói một lần rõ ràng, giải thích ngắn lúc bình tĩnh, rồi giữ nghiêm.
Ngoài vùng an toàn, phần lớn đời sống của trẻ là chỗ cho trao đổi: mặc áo màu gì, chơi gì trước, ăn rau gì, làm bài lúc nào trong khung giờ cho phép. Cho con chọn ở những chỗ này không làm con hư; nó tập cho con quyết định và chịu trách nhiệm với lựa chọn nhỏ.
Một cách phân biệt nhanh khi đang lúng túng: nếu không làm theo ngay mà có người bị thương, thì đó là vùng phải vâng lời; nếu không làm theo ngay chỉ làm người lớn mất thời gian hoặc mất mặt, thì đó là vùng có thể trao đổi. Ranh giới này giúp ba mẹ bớt biến mọi chuyện thành cuộc chiến, và giữ sức cho những lần thật sự cần nghiêm.
Còn một vùng thứ ba ba mẹ cần nói rõ với con: những lúc con không phải vâng lời, kể cả người lớn. Ai bảo con giữ bí mật về việc chạm vào cơ thể con, ai bảo con làm đau bạn, ai rủ con đi đâu mà không cho ba mẹ biết, con được quyền nói "không", chạy đi và kể với người con tin. Ngoan không bao giờ có nghĩa là im lặng trước điều làm hại mình. Khi cần, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là nơi người lớn và cả trẻ em gọi được.
Tám đức tính mà Ngoan Hiền gọi là "ngoan"
Để chữ ngoan không còn mơ hồ, chuyên mục chia nó thành tám đức tính, mỗi đức tính một chuyên mục riêng. Dưới đây là hình dung ngắn về mỗi đức tính ở một đứa trẻ chừng 5, 6 tuổi:
- Thật thà: kể lại việc mình làm đổ nước, dù biết có thể bị nhắc.
- Biết chia sẻ: tự đưa em một miếng bánh khi thấy em nhìn, không cần ai bảo.
- Tự lập: tự mặc áo, tự cất cặp, thử buộc quai dép trước khi nhờ.
- Kiên nhẫn: chờ mẹ nói xong điện thoại rồi mới kể chuyện.
- Biết ơn: nhận ra bà đã dậy sớm nấu xôi, và nói hoặc làm gì đó cho bà.
- Tử tế: dừng lại hỏi bạn ngã có đau không.
- Can đảm: thử món mới, giơ tay hỏi cô, hoặc nói "bạn ấy không thích bị trêu".
- Trách nhiệm: nhớ cho cá ăn vì đã nhận việc này.
Danh sách này không phải thang điểm để chấm con. Nó là bản đồ để ba mẹ biết mình đang nuôi gì và nhận ra những lúc con đã làm được, dù nhỏ.
Những lúc ngoan thật trông có vẻ "không ngoan"
Con cãi lại khi thấy bất công. "Sao anh được xem mà con không được?" Câu hỏi này có thể khó chịu, nhưng nó cho thấy con đang nghĩ về sự công bằng. Ba mẹ có thể giữ quyết định mà vẫn giải thích, và sửa nếu con đúng.
Con không chịu để người lạ ôm hôn. Ông chú lâu ngày mới gặp có thể phật lòng. Nhưng một đứa trẻ biết giữ ranh giới cơ thể mình là đang làm đúng điều ba mẹ cần nhất về an toàn. Ba mẹ đỡ lời cho con, gợi ý con vẫy tay hay đập tay thay vì ôm.
Con không chịu nhường đồ đang chơi dở. Người lớn hay bảo "lớn rồi phải nhường em". Nhưng một đứa trẻ nói "con chơi xong lượt này rồi đưa em" là đang tập giữ quyền của mình mà vẫn nghĩ đến em. Đó là chia sẻ có giới hạn lành mạnh, không phải ích kỷ.
Con nói thật làm người lớn ngượng. Trẻ 4 tuổi nói to "sao cô kia béo thế" là chưa biết tế nhị, không phải hư. Đây là cơ hội dạy nói thật mà vẫn tử tế, chứ không phải dạy con đừng nói thật.
Con hỏi "tại sao" mãi. Đó là dấu hiệu con muốn hiểu lý do, đúng thứ ba mẹ muốn con có. Ba mẹ trả lời được thì trả lời, chưa trả lời được thì hẹn lại, chỉ quy tắc an toàn là không mặc cả.
Dấu hiệu ba mẹ đang dạy vâng lời nhiều hơn dạy đức tính
Không ai cố ý dạy con vâng lời mù quáng. Nó thường đến từ thói quen và sự mệt mỏi. Ba mẹ có thể tự soi qua vài câu hỏi:
- Phần lớn lời khen trong ngày của mình là "con ngoan" khi con ngồi im hoặc làm theo nhanh.
- Mình thường trả lời "tại sao" bằng "vì mẹ bảo thế".
- Con hay hỏi "mẹ có giận không" trước khi kể một chuyện.
- Con cư xử khác hẳn khi có và khi vắng người lớn.
- Con ít khi nói "con không muốn" với bất kỳ ai.
- Mình thấy khó chịu mỗi khi con có ý kiến khác.
Nếu nhiều câu đúng, không có nghĩa là ba mẹ dạy sai cả. Đó chỉ là tín hiệu để bớt lại câu "ngoan nào", thêm câu "con nghĩ sao", và để ý xem con cần cảm thấy an toàn hơn ở nhà hay không. Bài về trẻ quá nghe lời trong chuyên mục này đi tiếp vấn đề đó.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2, 3 tuổi chưa hiểu lý do thì có nên đòi vâng lời không?
Ở tuổi này trẻ học phần lớn bằng làm theo và lặp lại, nên ba mẹ vẫn đặt quy tắc và giữ đều. Khác ở chỗ ba mẹ vẫn nói lý do bằng một câu ngắn, dù con chưa hiểu hết. Lý do được nghe nhiều lần sẽ dần trở thành của con.
Con có chính kiến quá thì có thành hỗn không?
Có chính kiến và hỗn là hai chuyện. Hỗn là nói lời làm tổn thương, coi thường người khác. Có chính kiến là nói ý mình một cách tôn trọng. Ba mẹ giữ ranh giới về cách nói, không cấm con có ý kiến. Dạy con "nói được nhưng nói cho tử tế" là đủ.
Khen "con ngoan" có sai không?
Không sai, chỉ là quá chung. Khi khen, ba mẹ nói thêm con đã làm gì và điều đó giúp ai, ví dụ "con đưa bà cái quạt, bà đỡ nóng". Như vậy con biết mình được ghi nhận vì việc gì và dễ làm lại.
Nhà có ông bà quen kiểu "trẻ con biết gì mà hỏi" thì sao?
Đó là cách nghĩ phổ biến của thế hệ trước, xuất phát từ hoàn cảnh nuôi con khác. Ba mẹ không cần tranh luận mỗi lần, có thể trả lời câu hỏi của con sau, lúc riêng. Chuyên mục có bài riêng về chuyện ông bà và ba mẹ hiểu chữ ngoan khác nhau.
Làm sao biết con làm việc tốt vì hiểu hay vì sợ?
Để ý con làm gì khi vắng người lớn, con có giấu lỗi không, và con có dám hỏi lại không. Một đứa trẻ hiểu lý do thường vẫn làm khi không ai nhìn và kể lỗi của mình mà không quá hoảng. Đây là quan sát dài hạn, không phải một lần thử.