Trẻ 3 đến 6 tuổi hay bịa chuyện phần lớn vì trí tưởng tượng đang nở rộ, không phải vì muốn lừa ai. Ở tuổi này ranh giới giữa điều con nghĩ ra và điều có thật còn mềm. Cách phân biệt đơn giản là xem câu chuyện có nhằm tránh một hậu quả hay đạt một lợi ích cụ thể không: nếu không, đó thường là tưởng tượng; nếu có, đó là lúc dạy con về sự thật.
Ba mẹ không cần dập tắt những câu chuyện về khủng long trong tủ hay người bạn vô hình ngồi cạnh con trong bữa cơm. Thứ ba mẹ cần dạy là một kỹ năng: biết lúc nào đang kể chuyện cho vui và lúc nào người khác cần nghe chuyện thật. Bài này giúp ba mẹ phân biệt hai loại, đáp lại từng loại, và giữ cho trí tưởng tượng của con không bị cắt cụt chỉ vì sợ con nói dối.
Vì sao trẻ mẫu giáo kể những chuyện không có thật
Trẻ từ khoảng 3 tuổi bắt đầu chơi giả vờ thường xuyên: cái gối thành con ngựa, cái muỗng thành micro, cái chăn thành hang động. Kể chuyện không có thật là phần nói của trò chơi giả vờ ấy. Khi con kể "hôm nay con bay lên mây với con chim", con đang luyện cách dùng từ, cách nối sự việc, cách tưởng tượng một thế giới khác. Đó là những năng lực ngôn ngữ và tư duy đáng quý.
Ngoài ra, trẻ nhỏ còn chưa phân biệt rõ điều mình mơ thấy, điều mình nghe kể và điều mình trải qua. Một giấc mơ đáng sợ có thể được con kể lại như chuyện đã xảy ra. Một chuyện bạn cùng lớp kể có thể được con nhận là chuyện của mình. Trí nhớ của trẻ mầm non còn dễ trộn lẫn, nên một câu chuyện sai lệch chưa chắc đã có chủ ý.
Có những câu chuyện mang theo cảm xúc con chưa nói được thành lời. Một đứa trẻ vừa có em bé kể rằng mình có một chú mèo biết nói luôn chơi với mình có thể đang nói rằng con thấy cô đơn. Lắng nghe câu chuyện như một cửa sổ nhìn vào lòng con giúp ba mẹ hiểu con hơn là lo con nói sai.
Tưởng tượng hay nói dối: bảng phân biệt nhanh
Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng vài câu hỏi dưới đây giúp ba mẹ nhận ra con đang chơi hay đang tránh một điều gì:
| Câu hỏi | Nghiêng về tưởng tượng | Nghiêng về nói dối |
|---|---|---|
| Câu chuyện có giúp con tránh bị la không? | Không liên quan đến lỗi nào | Xuất hiện ngay sau khi có chuyện hỏng, đổ, mất |
| Con có được lợi gì cụ thể không? | Không, con kể cho vui | Có: được ăn kẹo, được xem thêm, khỏi làm việc |
| Con kể bằng giọng thế nào? | Hào hứng, thêm thắt, sẵn sàng đổi chi tiết | Ngắn, né mắt, lặp lại một câu chối |
| Khi ba mẹ hỏi "chuyện thật hay chuyện tưởng tượng?" | Con thường cười, thừa nhận hoặc tiếp tục chơi | Con khăng khăng, lo lắng, đổi chủ đề |
| Câu chuyện có nhân vật kỳ ảo không? | Có: khủng long, siêu nhân, con vật biết nói | Thường là người thật: em, bạn, con mèo nhà |
Bảng chỉ là gợi ý. Một câu chuyện có thể vừa là tưởng tượng vừa là cách né lỗi, ví dụ "con khủng long làm đổ sữa". Gặp trường hợp này ba mẹ có thể cười với phần khủng long và vẫn mời con cùng lau sữa. Con hiểu rằng câu chuyện được đón nhận nhưng việc vẫn phải làm.
Đáp lại câu chuyện tưởng tượng mà không dập tắt nó
Bước vào câu chuyện cùng con. Khi con kể có con rồng sống dưới gầm giường, ba mẹ có thể hỏi "con rồng màu gì, nó ăn gì?". Cách hỏi này cho con biết ba mẹ quý trí tưởng tượng của con và mở ra cuộc trò chuyện dài hơn.
Đặt một cái khung nhẹ nhàng. Dùng các cụm như "trong chuyện của con", "ở thế giới tưởng tượng" giúp con dần tách hai loại. Ví dụ: "Trong chuyện của con thì con rồng biết bay, còn ở nhà mình thật thì gầm giường có cái hộp đồ chơi."
Không vội gọi là nói dối. Gắn chữ "nói dối" vào một câu chuyện tưởng tượng làm trẻ bối rối và xấu hổ vì một điều không xấu. Lâu dần con có thể ngại kể chuyện với ba mẹ, và mất đi một kênh để ba mẹ hiểu con.
Rủ con viết lại thành truyện. Với trẻ 5 đến 6 tuổi, ba mẹ có thể đề nghị "mình làm thành một cuốn truyện nhé", con vẽ, ba mẹ ghi lời. Câu chuyện có chỗ đứng chính thức, và con hiểu rằng truyện là một loại chuyện khác với tin tức về cuộc sống thật.
Khi câu chuyện bịa trở thành cách né lỗi
Có lúc trí tưởng tượng được con dùng như tấm khiên. Con làm vỡ bình hoa rồi kể rằng con mèo nhảy lên kệ, dù nhà không nuôi mèo. Con không làm bài tô màu cô giao rồi kể là cô bảo không cần làm. Đây là lúc ba mẹ cần nhẹ nhàng đưa con về phía sự thật, vì một hậu quả thật đang bị che đi.
Ba mẹ có thể bắt đầu bằng sự thật ba mẹ đã biết, không gài bẫy: "Bình hoa vỡ rồi. Nhà mình không có mèo con ạ. Mẹ nghĩ có thể con lỡ tay và sợ mẹ buồn." Sau đó tập trung vào việc sửa: cùng nhặt mảnh vỡ ở chỗ an toàn, cùng nghĩ xem chỗ để bình hoa thế nào cho chắc. Cuối cùng mới nói về câu chuyện: "Lần sau con cứ nói con lỡ tay, mẹ không giận đâu."
Cách làm này tách rõ hai việc. Trí tưởng tượng vẫn được quý, nhưng khi có việc thật cần giải quyết thì người ta cần chuyện thật. Trẻ 5 đến 6 tuổi thường hiểu được sự phân chia này nếu ba mẹ nói đi nói lại một cách bình tĩnh qua nhiều tình huống.
Bạn tưởng tượng: bình thường hay đáng lo?
Nhiều trẻ mẫu giáo có một người bạn vô hình, một con thú bông được coi như có cảm xúc, hoặc một nhân vật đi theo con khắp nơi. Vài điều ba mẹ nên biết:
- Bạn tưởng tượng khá phổ biến ở tuổi mẫu giáo và thường tự nhạt dần khi trẻ vào tiểu học.
- Trẻ có bạn tưởng tượng thường vẫn biết rõ người bạn đó không có thật nếu được hỏi lúc bình thường.
- Bạn tưởng tượng có khi giúp trẻ tập nói chuyện, tập làm người lớn chăm sóc, hoặc tự trấn an khi sợ.
- Ba mẹ có thể chào hỏi người bạn ấy cho vui, nhưng không cần dọn thêm chỗ ăn hay đổi lịch sinh hoạt vì người bạn.
- Nếu con đổ lỗi cho bạn tưởng tượng, ba mẹ đáp vui "bạn ấy và con cùng dọn nhé" để việc vẫn được làm.
- Nên hỏi ý kiến chuyên gia nếu con có vẻ không phân biệt được tưởng tượng với thật ở hầu hết mọi lúc, hoặc câu chuyện luôn chứa nỗi sợ hãi dữ dội khiến con mất ngủ, bỏ ăn kéo dài.
Phần lớn bạn tưởng tượng là một phần dễ thương của tuổi thơ. Ba mẹ đón nhận nó như đón một trò chơi, và vẫn giữ những nếp sinh hoạt thật của gia đình.
Trò chơi giúp con phân biệt chuyện thật và chuyện tưởng tượng
Thay vì giảng giải, ba mẹ có thể biến việc phân biệt thành trò chơi ngắn trong bữa tối hay trước giờ ngủ:
- Trò "thật hay tưởng tượng": ba mẹ nói một câu, con giơ tay trái nếu là thật, tay phải nếu là tưởng tượng. Ví dụ "hôm nay trời mưa", "con chó nhà bên biết lái xe".
- Trò "hai thật một tưởng tượng" cho trẻ 5 đến 6 tuổi: mỗi người kể ba chuyện về ngày hôm nay, hai thật một bịa, người kia đoán.
- Trò "kể tiếp chuyện": ba mẹ bắt đầu một câu chuyện kỳ ảo, con kể tiếp. Cuối trò, cả nhà nói "đây là truyện tưởng tượng của nhà mình".
- Giờ "chuyện thật trong ngày": mỗi tối mỗi người kể một điều thật đã xảy ra, dù nhỏ. Con quen với việc có một lúc dành riêng cho sự thật.
- Khen đúng lúc: khi con tự nói "cái này con tưởng tượng thôi", ba mẹ ghi nhận rằng con đã biết phân biệt.
Những trò này không biến con thành người kém mơ mộng. Ngược lại, khi biết rõ đâu là thế giới tưởng tượng, con được tự do bay bổng trong đó mà không sợ bị hiểu nhầm là nói dối.
Câu nên nói và câu nên tránh khi con kể chuyện không có thật
Nên: "Ồ, chuyện hay quá, rồi sao nữa?" Câu này cho con biết ba mẹ đang nghe. Với chuyện tưởng tượng, nó mở rộng trò chơi; với chuyện đáng ngờ, nó giúp ba mẹ nghe được nhiều chi tiết hơn trước khi kết luận.
Nên: "Đây là chuyện con nghĩ ra hay chuyện đã xảy ra thật?" Câu hỏi trung tính, không buộc tội. Lặp lại nhiều lần trong nhiều tình huống, nó trở thành thói quen tự hỏi của chính con.
Nên: "Mẹ thích chuyện tưởng tượng của con. Còn bây giờ mẹ cần chuyện thật nhé." Câu này dùng khi có việc thật cần giải quyết. Nó giữ cho trí tưởng tượng không bị chê, đồng thời đặt rõ nhu cầu lúc đó.
Tránh: "Lại bịa rồi, nói dối như thế là hư." Câu này gộp tưởng tượng và nói dối làm một, gắn nhãn hư cho con, và khiến con ngại kể chuyện với ba mẹ về sau.
Tránh: chê con trước mặt người khác. Ông bà, họ hàng có khi vui miệng bảo "thằng bé này bịa giỏi lắm". Ba mẹ nhẹ nhàng đổi hướng: "Con có nhiều chuyện tưởng tượng hay, con kể truyện con rồng cho bà nghe đi." Con không phải mang tiếng xấu chỉ vì một trí tưởng tượng phong phú.
Giữ trí tưởng tượng trong khi dạy thật thà
Nhiều ba mẹ lo rằng nếu khuyến khích con tưởng tượng, con sẽ quen bịa đặt. Thực tế hai việc này không đối nghịch. Một đứa trẻ thật thà vẫn có thể là người kể chuyện giàu tưởng tượng nhất lớp, vì con biết khi nào mình đang kể truyện và khi nào mình đang trả lời một câu hỏi thật.
Thứ ba mẹ dạy là sự trung thực về loại câu chuyện, không phải việc cấm tưởng tượng. "Con đang kể chuyện thật hay chuyện tưởng tượng?" là câu hỏi ba mẹ dùng được hàng nghìn lần mà không làm con tổn thương. Trẻ quen với câu hỏi này sẽ tự gắn nhãn câu chuyện của mình từ sớm.
Đến khoảng 6 đến 7 tuổi, phần lớn trẻ đã phân biệt khá rõ. Lúc ấy những câu chuyện bịa thuần tuý thường chuyển thành truyện con tự viết, tự vẽ hoặc trò chơi đóng vai với bạn. Đó là lúc ba mẹ nhìn lại và thấy những câu chuyện về khủng long trong tủ năm nào là bước đầu của khả năng sáng tạo, không phải của thói gian dối.
Câu hỏi thường gặp
Con 4 tuổi kể ở lớp rằng nhà mình đi máy bay ra biển dù không có chuyện đó, có nên đính chính với cô không?
Thường không cần làm lớn chuyện. Ba mẹ nhắn nhẹ với cô rằng con đang ở tuổi hay kể chuyện tưởng tượng. Ở nhà, ba mẹ hỏi con "chuyện đi máy bay là chuyện con ước hay chuyện thật?" rồi trò chuyện về mong ước ấy. Con không cần bị sửa sai trước lớp.
Trẻ mấy tuổi thì phân biệt được thật và tưởng tượng?
Trẻ từ khoảng 3 tuổi đã có thể trả lời đúng khi được hỏi một chuyện cụ thể là thật hay giả vờ, nhưng trong lúc chơi con vẫn dễ chìm vào câu chuyện. Đến khoảng 6 đến 7 tuổi, phần lớn trẻ tách hai loại khá rõ. Mỗi trẻ có nhịp riêng nên ba mẹ chỉ nên coi đây là khoảng tham khảo.
Con kể chuyện đáng sợ như có người lạ vào nhà, làm sao biết thật hay tưởng tượng?
Với chuyện liên quan đến an toàn, ba mẹ luôn nghe nghiêm túc trước, hỏi bình tĩnh bằng câu mở như "rồi sao nữa con", không gợi ý câu trả lời. Nếu có điều đáng ngờ, ba mẹ kiểm tra lại và hỏi người lớn liên quan. Khi lo con có thể bị làm hại, ba mẹ gọi Tổng đài 111 để được tư vấn.
Có nên đọc truyện cổ tích nhiều cho trẻ hay bịa chuyện không?
Có. Truyện cổ tích cho con một khung để hiểu rằng có những câu chuyện được kể ra để nghe, để học, khác với chuyện xảy ra hằng ngày. Sau khi đọc, ba mẹ có thể hỏi "chuyện này có thật không con?" để con luyện phân biệt một cách tự nhiên.
Con đã 8 tuổi mà vẫn hay bịa chuyện với bạn để được chú ý thì sao?
Ở tuổi này bịa chuyện thường gắn với mong muốn được bạn bè coi trọng. Ba mẹ trò chuyện về cảm giác của con với nhóm bạn, giúp con tìm những điều thật về mình đáng để kể, và nói rõ rằng bạn bè tin nhau nhờ chuyện thật. Nếu kéo dài và làm con mất bạn, ba mẹ có thể hỏi thêm chuyên gia tâm lý trẻ em.