Dạy con thật thà mà vẫn tế nhị không có nghĩa là dạy con nói dối cho người lớn vui, mà là dạy con chọn điều thật nào để nói, nói lúc nào và nói thế nào. Trẻ 3 đến 6 tuổi nói thẳng vì con quan sát rất giỏi nhưng chưa hiểu hết cảm xúc của người nghe. Đó là chỗ ba mẹ dạy thêm, không phải chỗ để dập sự thật thà của con.
Ai làm cha mẹ cũng từng đỏ mặt vì một câu nói của con: "Sao chú ấy không có tóc?", "Món này dở", "Con không thích quà này". Phản xạ đầu tiên thường là mắng hoặc bắt con nói lại cho đẹp lòng. Bài này đi theo hướng khác: hiểu vì sao con nói thẳng, phản ứng thế nào ngay lúc ấy, và dạy con ba câu hỏi lọc giúp lời nói vừa thật vừa tử tế. Phần phép lịch sự như cách chào, cách cảm ơn thuộc về phép tắc; ở đây bàn về sự thật thà bên trong lời nói.
Vì sao trẻ nhỏ nói thẳng đến vậy
Trẻ mầm non là những người quan sát không biết mệt. Con thấy ngay ai cao, ai thấp, ai có nốt ruồi, nhà ai có mùi lạ. Với con, nói ra những điều mình thấy cũng tự nhiên như gọi tên màu sắc. Con chưa biết rằng có những điều người lớn ngầm hiểu là không nói ra, vì những quy ước đó chưa ai dạy con, hoặc mới dạy qua một lần.
Bên cạnh đó, khả năng đặt mình vào vị trí người khác của trẻ còn đang hình thành. Một đứa trẻ 4 tuổi có thể hiểu rằng bạn buồn khi bị giật đồ chơi, nhưng khó hình dung rằng một người lớn sẽ buồn khi nghe nhận xét về cân nặng của mình. Con không có ý làm ai tổn thương, con chỉ chưa nhìn thấy nỗi buồn ấy.
Hiểu điều này giúp ba mẹ bớt xấu hổ thay con và bớt nghĩ con hỗn. Câu nói thẳng của con là dấu hiệu con đang thật thà với những gì mình thấy. Việc của ba mẹ là thêm vào đó một lớp hiểu biết về cảm xúc người khác, từng chút một, qua nhiều năm. Đến khoảng 7 đến 8 tuổi, phần lớn trẻ đã biết tự kìm những nhận xét dễ làm người khác buồn, nếu được dạy nhẹ nhàng từ trước.
Phản ứng ngay lúc con nói một câu làm người khác ngượng
Giả sử ở chợ, con chỉ vào một người và nói to "mẹ ơi, sao cô ấy béo thế". Điều tệ nhất là quát con giữa chợ, vì con sẽ chỉ nhớ cảm giác bị mắng mà không hiểu vì sao. Điều thứ hai nên tránh là cười theo, vì con sẽ nghĩ câu nói ấy hay. Cách làm nhẹ nhàng hơn là hạ giọng, nói ngắn với con: "Mình nói chuyện này lúc về nhà nhé", rồi nếu người kia đã nghe thấy thì ba mẹ nói một câu xin lỗi đơn giản.
Về đến nhà, khi mọi người đã thoải mái, ba mẹ quay lại chuyện ấy: "Lúc nãy con thấy cô có thân hình to hơn mẹ, con thấy lạ nên hỏi. Mẹ hiểu. Nhưng cô nghe thấy có thể sẽ buồn, vì nhiều người không thích người lạ nói về cơ thể mình. Lần sau con thấy lạ thì thì thầm hỏi mẹ, hoặc đợi về nhà hỏi." Câu này không chê con, công nhận điều con thấy là thật, giải thích cảm xúc của người kia, và chỉ cho con một lối khác.
Ba mẹ cũng đừng để buổi nói chuyện thành bài giảng dài. Trẻ nhỏ nhớ tốt nhất khi thông điệp ngắn và được lặp lại nhiều lần qua nhiều tình huống. Mỗi lần con nói thẳng là một lần ba mẹ dạy lại, kiên nhẫn như dạy con buộc dây giày.
Ba câu hỏi lọc trước khi nói
Điều này có thật không? Câu hỏi đầu tiên giữ cho con luôn đứng về phía sự thật. Tế nhị không bao giờ bắt đầu bằng việc bịa ra điều không có. Nếu con nói một điều không đúng để làm người khác vui, đó vẫn là nói dối, dù là nói dối có thiện ý.
Điều này có cần nói ra không? Không phải điều thật nào cũng cần nói. Nhận xét về cân nặng, mùi cơ thể, khuôn mặt của người lạ thường không giúp được ai. Ngược lại, nói với bạn rằng áo bạn dính mực trước giờ chào cờ là điều thật và cần thiết, vì nó giúp bạn.
Mình có nói được một cách tử tế không? Nếu cần nói, hãy chọn lời nhẹ, chọn lúc riêng, và nghĩ xem người nghe sẽ thấy thế nào. "Bức tranh của cậu nhiều màu quá, mình thích con mèo" tử tế hơn "tranh cậu xấu", dù cả hai đều là cảm nhận thật.
Cách dạy ba câu hỏi theo tuổi. Với trẻ 4 đến 5 tuổi, ba mẹ chỉ cần dạy câu thứ hai qua tình huống: "Chuyện này mình hỏi riêng mẹ nhé." Với trẻ 6 tuổi trở lên, ba mẹ nói cả ba câu, rồi cùng con tập trên những tình huống tưởng tượng trước khi con gặp ngoài đời.
Nói thẳng, nói dối và nói thật tế nhị: so sánh qua tình huống
Bảng dưới cho thấy giữa nói thẳng làm người khác buồn và nói dối cho xong luôn có một lối thứ ba, vừa thật vừa tử tế:
| Tình huống | Nói thẳng gây tổn thương | Nói dối cho êm | Nói thật tế nhị |
|---|---|---|---|
| Nhận quà không thích | "Con không thích cái này." | "Con thích lắm!" (dù không thích) | "Con cảm ơn bà đã nhớ con, bà tự đan ạ?" |
| Món bà nấu con không hợp | "Món này dở." | "Ngon lắm ạ." (rồi bỏ mứa) | "Con ăn ít thôi ạ, con thích món rau của bà hơn." |
| Bạn khoe tranh vẽ | "Xấu quá." | "Đẹp nhất lớp." | "Mình thích màu trời của cậu." |
| Gặp người có ngoại hình khác | "Sao chú ấy lạ thế?" (nói to) | Giả vờ không thấy, nhìn chằm chằm | Hỏi riêng ba mẹ sau, chào chú như mọi người |
| Bạn hát lạc giọng trong buổi tập văn nghệ | "Cậu hát dở lắm." | "Cậu hát hay nhất." | "Đoạn cuối mình thấy hơi cao, mình tập lại cùng nhé?" |
Điểm chung của cột cuối là luôn tìm ra một điều thật để nói: tấm lòng của người tặng, một món mình thích, một chi tiết đẹp trong bức tranh. Kỹ năng này cần luyện nhiều năm, và người lớn cũng không phải lúc nào cũng làm được. Ba mẹ dạy con bằng cách nói to suy nghĩ của mình trong những tình huống tương tự để con nghe thấy cách người lớn chọn lời.
Có nên dạy con nói dối trắng cho người khác vui?
Đây là câu hỏi nhiều ba mẹ băn khoăn. Ở nhiều gia đình, trẻ được dặn phải khen món ăn dù không hợp miệng, khen bức tranh của em họ là đẹp nhất, nói "con thích lắm" với món đồ không thích. Người lớn gọi đó là lời nói dối trắng, nói dối vô hại để giữ hoà khí. Nhưng với trẻ đang học về sự thật, thông điệp ấy dễ gây rối: lúc thì ba mẹ dặn tuyệt đối không nói dối, lúc lại bảo phải nói dối cho bà vui.
Cách gỡ là dạy con tìm một điều thật đáng để nói. Gần như tình huống nào cũng có một điều thật như vậy: món canh không hợp nhưng con thích món rau, bức tranh chưa đẹp nhưng em đã tô rất kỹ, người tặng đã nhớ đến con. Câu nói thật ấy thường chạm đúng điều người kia mong được nghe nhất, là công sức và tấm lòng của họ được nhìn thấy. Con giữ được sự thật thà, người nghe vẫn vui.
Ba mẹ có thể tập trước với con trước dịp Tết hay khi đi thăm họ hàng: đóng vai người nấu món lạ, người khoe tranh, người hỏi con có thích không, để con tập tìm một điều thật đáng nói. Sau mỗi dịp, ba mẹ hỏi lại con xem con đã nói gì, cảm thấy thế nào. Khi con lỡ nói thẳng, ba mẹ không mắng trước mặt người tặng mà nói chuyện riêng sau.
Những điều con không cần nói ra, và nơi con được hỏi thoải mái
Trẻ cần biết rằng thắc mắc của mình không xấu, chỉ là có chỗ phù hợp để hỏi. Ba mẹ có thể giúp con nhận ra vài nhóm điều nên giữ lại để hỏi riêng:
- Nhận xét về cơ thể người khác: cân nặng, chiều cao, da, tóc, mùi.
- Thắc mắc về khuyết tật, bệnh tật, dụng cụ hỗ trợ như xe lăn, nạng, máy trợ thính.
- So sánh nhà cửa, đồ dùng, quần áo của nhà bạn với nhà mình.
- Những điều con nghe được trong nhà về người khác, như chuyện tiền bạc hay chuyện người lớn cãi nhau.
- Nhận xét về tuổi tác của người lớn như "sao bà già thế".
- Chỗ được hỏi thoải mái: hỏi ba mẹ ở nhà, hỏi thầm vào tai ba mẹ, hoặc đợi lúc chỉ có hai mẹ con.
Khi con hỏi riêng, ba mẹ trả lời thật và vừa sức con. Con hỏi vì sao chú ngồi xe lăn, ba mẹ giải thích đơn giản rằng chân chú không đi được như mình nên chú dùng xe, và chú vẫn làm được nhiều việc. Câu trả lời thật giúp con bớt tò mò và hiểu rằng khác biệt là bình thường, từ đó con tự nhiên hơn khi gặp lại.
Trẻ lớn 8 đến 10 tuổi: góp ý thật cho bạn
Lên tiểu học, con bắt đầu làm việc nhóm, tập văn nghệ, góp ý bài cho bạn theo yêu cầu của cô. Lúc này thật thà mà tế nhị trở thành kỹ năng dùng hằng ngày. Có những trẻ sợ làm mất lòng nên chỉ khen chung chung, có những trẻ lại chê thẳng làm bạn giận. Cả hai đều chưa giúp được bạn.
Ba mẹ có thể dạy con một khung đơn giản gồm ba phần: nói một điều cụ thể con thấy bạn làm tốt, nói một điều con nghĩ bạn làm được tốt hơn, và gợi ý cách làm. Ví dụ: "Phần mở đầu của cậu rất vui. Đoạn giữa mình thấy hơi dài. Hay cậu bớt một ví dụ?" Góp ý này thật, cụ thể và hướng tới việc giúp bạn chứ không phải để chê.
Ba mẹ cũng nhắc con rằng góp ý nên nói riêng nếu được, và người nhận góp ý có quyền không làm theo. Khi chính con nhận góp ý, ba mẹ dạy con nói "cảm ơn cậu, để mình nghĩ thêm" thay vì cãi ngay. Hai chiều này giúp con hiểu sự thật thà trong lời nói luôn đi cùng sự tôn trọng.
Tế nhị không có nghĩa là im lặng trước điều sai
Có một ranh giới ba mẹ cần nói rõ với con: tế nhị là chọn lời khi nói về cảm nhận, không phải là giấu đi những điều quan trọng. Nếu con thấy bạn bị bắt nạt, thấy ai đó làm điều nguy hiểm, hoặc chính con bị người khác làm cho khó chịu, con cần nói thẳng và nói ngay với người lớn tin cậy.
Tương tự, khi con muốn từ chối một điều làm mình không thoải mái, như bị ôm, bị trêu quá đà, con được nói "không" một cách rõ ràng. Con không cần vòng vo hay cười cho qua chỉ vì sợ người lớn mất lòng. Thật thà với cảm xúc của chính mình cũng là một phần của thật thà.
Ba mẹ có thể tóm cho con một câu dễ nhớ: "Chuyện làm người khác buồn thì nói nhẹ, nói riêng. Chuyện làm ai đó bị đau, bị nguy hiểm thì nói ngay, nói rõ." Hai vế này giúp con không nhầm lẫn giữa tế nhị và im lặng.
Câu hỏi thường gặp
Con 4 tuổi hỏi to về một người lạ ngay trước mặt họ, ba mẹ nên làm gì lúc đó?
Ba mẹ giữ giọng bình thường, nói ngắn với con rằng mình sẽ nói chuyện này lúc về nhà, và nếu người kia đã nghe thấy thì nói một câu xin lỗi đơn giản. Về nhà, ba mẹ trả lời thật câu hỏi của con và chỉ cho con cách hỏi thầm lần sau.
Dạy con tế nhị có làm con thành người hay giấu cảm xúc không?
Không, nếu ba mẹ luôn cho con một nơi an toàn để nói thật mọi cảm xúc, thường là với chính ba mẹ ở nhà. Tế nhị chỉ là chọn lời và chọn lúc khi nói với người khác. Con vẫn được nói rằng con không thích, chỉ là nói riêng và nói nhẹ.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được khái niệm tế nhị?
Trẻ khoảng 4 đến 5 tuổi đã bắt đầu hiểu rằng lời nói có thể làm người khác buồn nếu được giải thích qua tình huống cụ thể. Đến khoảng 7 đến 8 tuổi, nhiều trẻ đã tự kìm được những nhận xét dễ gây tổn thương. Mỗi trẻ có nhịp riêng nên ba mẹ kiên nhẫn dạy lại nhiều lần.
Ba mẹ cũng hay nói thẳng, con học theo thì làm sao?
Trẻ học cách nói từ người lớn gần nhất. Nếu ba mẹ quen nhận xét thẳng về ngoại hình, món ăn hay cách làm của người khác, con sẽ làm theo. Ba mẹ thử để ý lời mình trong vài tuần, và khi lỡ nói thẳng thì sửa lại trước mặt con, để con thấy người lớn cũng đang tập.
Ba mẹ có nên khen con thật thà khi con nói một câu thẳng làm người khác buồn không?
Ba mẹ có thể ghi nhận rằng con đã nói điều con thấy là thật, đồng thời nói rõ cách nói lần này làm người khác buồn và gợi ý cách khác. Như vậy con không hiểu nhầm rằng thật thà là sai, mà hiểu rằng thật thà cần đi cùng sự tử tế.