Ông bà và ba mẹ hiểu chữ ngoan khác nhau chủ yếu vì hoàn cảnh nuôi con của hai thế hệ khác nhau: thế hệ trước nuôi nhiều con trong điều kiện thiếu thốn, cần con vâng lời để cả nhà vận hành; thế hệ nay ít con hơn, mong con có đức tính bên trong và biết nói ý mình. Cách giữ hoà khí là thống nhất vài giá trị chung mà cả nhà cùng giữ, chọn ít điều thật sự không nhân nhượng, và nhường phần còn lại.
Không gia đình nào ba thế hệ hoàn toàn đồng ý về cách dạy trẻ. Bài này không bàn chuyện ai đúng ai sai, mà giúp ba mẹ hiểu vì sao có khác biệt, nhận ra những điểm hay vênh, và trò chuyện với ông bà sao cho con không bị kéo về hai phía. Chuyện vợ chồng bất đồng với nhau là một chủ đề khác; ở đây bàn khoảng cách giữa hai thế hệ.
Vì sao hai thế hệ hiểu chữ ngoan khác nhau
Nhiều ông bà ngày nay lớn lên và nuôi con trong những năm khó khăn: nhà đông con, cha mẹ đi làm đồng, làm ca từ sáng đến tối, anh chị lớn trông em nhỏ. Trong hoàn cảnh đó, một đứa trẻ ngoan là đứa không gây thêm việc: nghe lời, không đòi hỏi, không làm phiền người lớn. Vâng lời không chỉ là đức tính mà còn là điều kiện để cả nhà sống qua ngày.
Câu tục ngữ "thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi" phản ánh niềm tin phổ biến thời đó: nghiêm khắc, kể cả đánh, là cách thương con. Nhiều ông bà được nuôi như vậy và tin rằng mình nên người nhờ vậy. Đó là trải nghiệm thật của họ, và cần được tôn trọng như một trải nghiệm, kể cả khi ba mẹ chọn cách khác.
Thế hệ ba mẹ hiện nay ít con hơn, có nhiều thông tin về tâm lý trẻ hơn, và nuôi con cho một thế giới khác: nơi con cần tự quyết, tự bảo vệ mình, làm việc với nhiều người khác mình. Vì vậy ba mẹ mong con có chính kiến, biết hỏi "tại sao", biết nói "không" khi cần. Cả hai thế hệ đều muốn cháu nên người; chỉ là hình dung về "nên người" khác nhau.
Cũng đừng nghĩ ông bà nào cũng giữ nguyên cách cũ. Nhiều ông bà ngày nay đọc báo, xem chương trình nuôi dạy con, và chính họ cũng từng tiếc vì đã quá nghiêm với con mình. Có ông bà nhẹ nhàng với cháu hơn hẳn ngày xưa với con. Ba mẹ nên hỏi trước ông bà nghĩ gì, thay vì mặc định rằng ông bà sẽ phản đối. Không ít cuộc nói chuyện tưởng khó lại kết thúc rất nhanh, vì hai bên vốn đã gần nhau hơn mình nghĩ.
Những điểm hay vênh và điểm chung có thể giữ
Phần lớn bất đồng không nằm ở giá trị lớn mà ở những tình huống nhỏ hằng ngày. Bảng dưới gợi cách tìm điểm chung trong từng chuyện:
| Chuyện | Ông bà thường | Ba mẹ thường muốn | Điểm chung có thể giữ |
|---|---|---|---|
| Cháu hỏi "tại sao" | "Trẻ con biết gì mà hỏi" | Trả lời để cháu hiểu | Trả lời ngắn được thì trả lời, chưa được thì hẹn |
| Cháu khóc đòi đồ | Cho ngay để nín | Giữ giới hạn, dỗ bằng lời | Ôm dỗ trước, rồi cùng tìm cách khác |
| Cháu không chào khách | "Hư, chào ngay!" | Không ép khi cháu ngượng | Gợi ý cách chào khác như vẫy tay |
| Cháu làm sai | Doạ ông kẹ, doạ đánh | Nói lý do, cùng sửa | Không doạ những điều không có thật |
| Cháu ăn chậm, không hết | Ép ăn hết bát | Để cháu tự biết no | Đồ ăn không bỏ phí, nhưng múc vừa phần |
| Cháu được khen | "Cháu bà ngoan nhất" | Khen việc làm cụ thể | Cảm ơn và kể lại việc tốt của cháu |
Cột cuối không phải để ép ông bà đổi cách. Nó là chỗ hai bên gặp nhau, đủ gần với điều ông bà quen và đủ gần với điều ba mẹ muốn. Trong nhiều tình huống, chỉ cần dịch một bước nhỏ là hai thế hệ đã đứng chung một chỗ.
Những điều ông bà làm rất tốt mà ba mẹ nên giữ
Khi nói về khác biệt, dễ quên rằng ông bà mang đến cho cháu nhiều thứ ba mẹ bận rộn khó có. Những điều đáng giữ:
- Chuyện ngày xưa: chuyện về làng quê, về thời ông bà còn nhỏ, về cách cả nhà vượt qua khó khăn. Đây là bài học biết ơn và kiên nhẫn sống động nhất.
- Nếp kính trên nhường dưới: mời ông bà ăn trước, phần ngon để cho người già và trẻ nhỏ. Hiểu đúng thì đây là nếp nghĩ đến người khác.
- Sự kiên nhẫn: ông bà thường có thời gian ngồi bên cháu lâu hơn, nghe cháu kể chuyện, chờ cháu làm chậm.
- Việc nhà làm cùng: nhặt rau, gấp quần áo, tưới cây với bà là những giờ học trách nhiệm tự nhiên.
- Ngày giỗ, ngày Tết: ông bà giữ nếp nhớ tổ tiên, thăm họ hàng. Cháu học được mình thuộc về một dòng họ, một cộng đồng.
- Tình thương không điều kiện: với nhiều cháu, ông bà là người thương mình cả khi mình sai. Đó là chỗ dựa quý.
Khi ba mẹ nói ra những điều này với ông bà, cuộc trò chuyện về khác biệt sẽ dễ hơn nhiều, vì ông bà thấy mình được ghi nhận chứ không bị chê.
Nói chuyện với ông bà thế nào cho êm
Cuộc nói chuyện về cách dạy cháu nên được chuẩn bị như một cuộc trò chuyện giữa người lớn với nhau, không phải một lần "phổ biến quy định". Các bước gợi ý:
- Chọn lúc bình thường, không chọn ngay sau một lần bất đồng trước mặt cháu. Lúc ăn cơm xong, uống trà là hợp.
- Người nói nên là con ruột của ông bà. Con gái nói với ba mẹ mình, con trai nói với ba mẹ mình. Dâu, rể nói thì dễ bị hiểu là chê.
- Mở đầu bằng điều ông bà làm tốt và lòng biết ơn: "Từ ngày mẹ trông cháu, cháu biết thương người hơn hẳn."
- Nói điều mình mong bằng ngôi "nhà mình", không bằng "mẹ đừng": "Nhà con đang tập cho cháu không sợ ông kẹ, vì cháu sợ quá đêm không ngủ được."
- Nêu lý do cụ thể từ chính đứa cháu, không trích sách vở hay "chuyên gia nói". Ông bà tin vào cháu hơn tin vào lý thuyết.
- Chỉ đề nghị một hai thay đổi mỗi lần, không đưa cả danh sách.
- Hỏi ý ông bà: "Mẹ thấy nên làm thế nào?" Nhiều khi ông bà nghĩ ra cách hay hơn.
- Cảm ơn khi thấy ông bà thử làm khác, dù chỉ một lần.
Có những ông bà đổi rất nhanh khi thấy cháu vui hơn. Có những ông bà cần nhiều tháng. Nói chuyện là việc làm nhiều lần, không phải một lần xong.
Chọn vài điều không nhân nhượng, buông phần còn lại
Nếu ba mẹ muốn ông bà làm đúng mọi điều như mình, cả nhà sẽ căng thẳng và cháu là người chịu thiệt. Cách bền hơn là chọn ra rất ít điều thật sự không nhân nhượng, nói rõ lý do, và để ông bà theo cách của mình ở phần còn lại.
Những điều thường đáng giữ chặt là an toàn và phẩm giá của trẻ: không đánh cháu, không doạ những điều đáng sợ như bỏ cháu đi hay gọi công an bắt, không gắn nhãn cháu là đứa hư trước mặt người khác, không ép cháu giữ bí mật với ba mẹ, và quy tắc an toàn như ngồi ghế ô tô, không tự ra đường. Những điều này liên quan trực tiếp đến sức khoẻ, sự an toàn và cảm giác an toàn của cháu.
Những điều nên buông là phần lớn chuyện còn lại: bà cho cháu ăn bánh ngọt nhiều hơn một chút, ông cho cháu thức muộn hơn vào cuối tuần, ông bà khen theo kiểu cũ, ông bà có quy tắc riêng ở nhà ông bà. Trẻ hiểu được rằng mỗi nhà có luật riêng, và việc có nhiều người lớn thương mình theo những cách khác nhau là một điều may.
Khi con bị kẹt giữa hai cách dạy
Trẻ rất nhạy với căng thẳng giữa người lớn. Khi ba mẹ và ông bà tranh cãi ngay trước mặt về chuyện của con, con thấy mình là nguyên nhân, và đôi khi học cách dùng người này chống người kia: "Bà cho con xem mà!" Cả hai điều này đều không tốt cho đức tính của con.
Một vài nguyên tắc giúp con không bị kẹt. Không phản bác ông bà trước mặt cháu, trừ khi có nguy hiểm; điều gì cần nói thì nói riêng sau đó. Không nói xấu ông bà với con, kể cả khi bực. Giải thích cho con một cách đơn giản rằng nhà ông bà và nhà mình có luật khác nhau, giống như ở lớp có luật khác ở nhà. Nếu con dùng ông bà để mặc cả, ba mẹ bình tĩnh: "Ở nhà bà thì theo luật của bà. Ở nhà mình thì theo luật nhà mình."
Quan trọng nhất là con thấy người lớn trong nhà tôn trọng nhau dù khác ý. Đó chính là bài học tử tế và tôn trọng người khác biệt rõ ràng nhất mà con được chứng kiến mỗi ngày.
Biến ông bà thành đồng minh nuôi đức tính
Giao cho ông bà một vai riêng. Ông bà kể chuyện ngày xưa mỗi tối cuối tuần, hoặc dạy cháu một việc của nhà như gói bánh chưng, làm mứt Tết. Vai riêng giúp ông bà thấy mình có chỗ đứng trong việc dạy cháu, ít cần tranh phần quyết định với ba mẹ.
Kể cho ông bà nghe việc tốt của cháu. Khi cháu làm được điều tốt, ba mẹ gọi điện kể với ông bà. Ông bà vui, cháu thấy việc tốt của mình được nhiều người trân trọng.
Nhờ ông bà ghi nhận cụ thể. Thay vì đề nghị ông bà bỏ câu "cháu ngoan", nhờ ông bà nói thêm: "Bà cảm ơn cháu đã quạt cho bà." Một lời nhờ nhỏ dễ được nhận hơn một lời sửa.
Cho cháu chăm sóc ông bà. Đấm lưng, rót nước, đọc truyện cho ông nghe khi mắt ông kém. Biết ơn và tử tế lớn lên tự nhiên từ những việc này.
Cùng ông bà nhìn lại. Mỗi dịp cuối năm hay sinh nhật cháu, cả nhà ngồi kể lại những thay đổi của cháu trong năm, ông bà kể phần ông bà thấy. Ông bà nghe ba mẹ ghi nhận công mình, cháu nghe người lớn nhắc lại những việc tốt của mình, và cả nhà có dịp nhìn về cùng một hướng thay vì chỉ nhớ những lần bất đồng.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà đánh cháu khi ba mẹ đi vắng thì làm sao?
Đây là điều nên giữ chặt. Ba mẹ nói rõ với ông bà, qua người con ruột, rằng nhà mình không đánh cháu, kèm lý do cụ thể. Nếu tình trạng tiếp diễn, cần cân nhắc lại việc ông bà trông cháu một mình. Hỏi chuyện con nhẹ nhàng để biết con có an toàn không.
Ông bà chiều cháu quá thì có làm cháu hư không?
Được chiều một chút ở nhà ông bà ít khi làm trẻ hư, nhất là khi ở nhà mình có nếp rõ ràng. Trẻ phân biệt được hai nơi. Điều đáng để ý là khi ông bà chiều bằng cách bỏ qua quy tắc an toàn, hoặc phá lời ba mẹ trước mặt cháu.
Ông bà nói "ngày xưa ba mẹ bị đánh mà vẫn nên người" thì đáp sao?
Đừng cãi về quá khứ. Có thể đáp: "Ba mẹ biết ơn ông bà đã nuôi ba mẹ nên người. Giờ ba mẹ muốn thử cách khác hợp với cháu bây giờ." Ghi nhận công ông bà trước giúp câu chuyện không thành cuộc so tài ai đúng.
Nhà ba thế hệ ở chung thì giữ nếp riêng của ba mẹ thế nào?
Ở chung thì cần nhiều điểm chung hơn. Ba mẹ nên ngồi với ông bà thống nhất vài nếp chính, như không đánh, không doạ, giờ ngủ, giờ ăn, và nhận phần lớn trách nhiệm dạy cháu vào buổi tối, cuối tuần. Những lúc ông bà trông, ba mẹ tin ông bà nhiều hơn.
Cháu hỗn với ông bà vì nghĩ ông bà không có quyền như ba mẹ thì sao?
Ba mẹ cần nói rõ với con rằng ông bà là người lớn trong nhà, xứng đáng được tôn trọng, dù luật có khác. Ba mẹ làm mẫu bằng cách đối xử với ông bà tôn trọng, và nói chuyện riêng với con về việc con đã làm ông bà buồn.
Ông bà ở xa, ít gặp thì có cần thống nhất không?
Ít cần hơn. Vài ngày về quê hay vài tuần ông bà lên chơi, con có thể theo luật của ông bà mà không ảnh hưởng gì nhiều. Chỉ cần giữ những điều an toàn và nhắc con trước chuyến đi rằng ở nhà ông bà sẽ có những thói quen khác.