Khi biết con bắt nạt bạn, việc đầu tiên ba mẹ cần làm là giữ bình tĩnh, nghe đủ thông tin từ cô giáo và từ con, rồi nói rõ với con rằng hành vi đó phải dừng, trong khi vẫn tìm hiểu lý do phía sau. Chối bỏ ("con mình không thể như thế") hay phạt thật nặng ngay lập tức đều khiến con học sai bài học. Điều con cần là người lớn nghiêm túc, nhất quán và phối hợp với nhà trường.
Không ba mẹ nào muốn nghe tin con mình làm tổn thương đứa trẻ khác. Cảm giác xấu hổ, giận dữ, lo lắng đều là phản ứng tự nhiên. Nhưng con đang cần ba mẹ hơn bao giờ hết, không phải để được bao che, mà để được giúp thay đổi. Bài này đi qua cách nhận diện, những cuộc nói chuyện cần có, cách làm việc với trường và theo dõi trong những tuần tiếp theo.
Bắt nạt khác xung đột thông thường thế nào
Không phải mọi lần con đánh bạn, cãi nhau với bạn đều là bắt nạt. Phân biệt đúng giúp ba mẹ phản ứng tương xứng, không làm quá cũng không xem nhẹ.
| Đặc điểm | Xung đột thông thường | Bắt nạt |
|---|---|---|
| Tần suất | Thỉnh thoảng, theo tình huống | Lặp đi lặp lại, nhắm vào cùng một bạn hoặc nhóm bạn |
| Cân bằng sức | Hai bên ngang nhau, cùng tranh luận | Một bên mạnh hơn: to con hơn, đông hơn, được nhóm ủng hộ |
| Ý định | Muốn đạt điều mình muốn (đồ chơi, lượt chơi) | Muốn làm bạn sợ, xấu hổ, bị cô lập |
| Sau sự việc | Hai bên thường làm lành, chơi lại với nhau | Bên bị bắt nạt sợ hãi, né tránh, không dám kể |
| Hình thức | Cãi nhau, giành đồ, xô đẩy lúc nóng giận | Đánh, doạ, đặt biệt danh, loại khỏi nhóm, lấy đồ, nói xấu, trêu trên mạng |
Bắt nạt không chỉ là đánh nhau. Cô lập một bạn, rủ cả nhóm không chơi với bạn, lan truyền chuyện xấu về bạn cũng là bắt nạt, và thường khó nhận ra hơn. Trẻ gái và trẻ trai đều có thể bắt nạt, chỉ là đôi khi theo những cách khác nhau. Ba mẹ cũng cần nhớ rằng một đứa trẻ có thể vừa là người bắt nạt ở chỗ này, vừa là người bị bắt nạt ở chỗ khác.
Phản ứng đầu tiên của ba mẹ quyết định rất nhiều
Khi cô giáo gọi điện hay nhắn tin báo chuyện, phản xạ của nhiều ba mẹ là bảo vệ con: "Chắc bạn kia trêu con trước", "Trẻ con chơi với nhau thôi mà". Phản xạ còn lại là giận dữ: về nhà mắng, đánh, cắt hết đồ chơi. Cả hai cách đều có vấn đề. Bao che dạy con rằng hành vi của mình không có hậu quả. Phạt nặng dạy con rằng người mạnh có quyền làm đau người yếu, đúng điều mà con đang làm với bạn.
Cách tốt hơn là lắng nghe cô giáo trọn vẹn, cảm ơn cô đã báo, hỏi rõ những gì đã xảy ra, bao lâu rồi, có những ai tham gia. Ba mẹ không cần đồng ý hay phản bác ngay, chỉ cần nói: "Cảm ơn cô. Gia đình sẽ nói chuyện với con và liên lạc lại với cô." Câu này giữ được quan hệ hợp tác với trường và cho ba mẹ thời gian bình tĩnh.
Trước khi nói chuyện với con, ba mẹ nên dành vài phút tự hỏi mình đang cảm thấy gì. Nếu còn đang giận đến mức muốn quát, hãy chờ. Một cuộc nói chuyện lúc giận dữ thường kết thúc bằng việc con chối hoặc khóc, mà không ai hiểu thêm điều gì. Nếu nhà có hai người lớn, nên thống nhất với nhau trước một thái độ chung, để con không nhận được hai thông điệp trái ngược, một người bênh, một người mắng.
Nghe con kể và tìm lý do phía sau
Bắt đầu bằng câu hỏi mở. "Cô kể với mẹ hôm nay có chuyện với bạn Minh. Con kể cho mẹ nghe đã xảy ra chuyện gì?" Tránh câu hỏi kiểu buộc tội như "sao con lại bắt nạt bạn?", vì con sẽ phòng thủ ngay.
Muốn được nhóm bạn công nhận. Nhiều trẻ bắt nạt để được làm "thủ lĩnh", để nhóm bạn cười, để không bị chính nhóm đó gạt ra. Nếu đây là lý do, ba mẹ cần giúp con tìm cách khác để được bạn bè quý.
Chính con đang bị tổn thương ở đâu đó. Trẻ bị anh chị lớn bắt nạt, bị một nhóm khác trêu, hay chứng kiến bạo lực trong nhà có thể mang cách đối xử đó sang người yếu hơn mình. Ba mẹ cần hỏi nhẹ nhàng về những gì con đang trải qua.
Chưa biết cách khác để chơi, để giải quyết. Có trẻ chưa có kỹ năng xin vào nhóm chơi, chưa biết nói khi giận, nên dùng tay chân hoặc lời doạ. Đây là chỗ cần dạy, không chỉ cần cấm.
Học từ môi trường xung quanh. Phim ảnh, trò chơi điện tử bạo lực, hay cách người lớn trong nhà giải quyết bất đồng đều để lại dấu vết. Ba mẹ thật lòng nhìn lại những gì con đang thấy hằng ngày.
Làm việc với cô giáo và nhà trường
Bắt nạt xảy ra ở trường thì cần giải quyết cùng trường. Ba mẹ chủ động hẹn gặp, đừng chờ nhà trường gọi lần hai.
- Hẹn gặp cô chủ nhiệm, nói rõ gia đình muốn phối hợp để giúp con thay đổi, không phải để tranh luận ai đúng ai sai.
- Chia sẻ những gì con kể và những gì ba mẹ đoán là lý do phía sau, kể cả những điều khó nói như chuyện trong nhà nếu liên quan.
- Hỏi cô về những lúc con dễ có hành vi đó: giờ ra chơi, giờ ăn, khi chơi với nhóm nào, để cùng có kế hoạch giám sát.
- Thống nhất một cách phản ứng chung ở trường và ở nhà: cô nói gì khi thấy hành vi, ba mẹ hỏi gì khi con về.
- Hẹn thời gian trao đổi lại, thường sau một đến hai tuần, để xem tiến triển.
Các trường ở Việt Nam có quy định về phòng, chống bạo lực học đường và xây dựng môi trường giáo dục an toàn, ba mẹ có thể hỏi nhà trường về quy trình họ đang áp dụng; văn bản cụ thể nên kiểm theo bản hiện hành. Thái độ hợp tác của gia đình thường giúp nhà trường xử lý nhẹ nhàng, tập trung vào giáo dục thay vì kỷ luật nặng.
Sửa chữa với bạn bị bắt nạt
Khi con đã hiểu hành vi của mình làm bạn đau, bước tiếp theo là sửa chữa. Sửa chữa không phải là một lời xin lỗi bị ép đọc trước lớp, mà là những việc làm cho thấy con thật sự muốn thay đổi cách đối xử với bạn. Ba mẹ cùng con nghĩ: bạn ấy đã mất gì, đã sợ gì, con có thể làm gì để bạn thấy an toàn trở lại?
Có thể là trả lại món đồ đã lấy, nói với nhóm bạn rằng mình sẽ không trêu bạn nữa, rủ bạn chơi chung một trò. Với trẻ nhỏ, có thể là một bức tranh tặng bạn kèm lời xin lỗi con tự nói. Việc gặp mặt trực tiếp nên được cô giáo sắp xếp và có người lớn bên cạnh, vì bạn bị bắt nạt cần cảm thấy an toàn, không bị ép phải tha thứ ngay.
Ba mẹ cũng nên cân nhắc liên lạc với gia đình bạn kia, qua cô giáo nếu cần, để bày tỏ sự áy náy và cho biết gia đình đang làm gì. Nhiều ba mẹ ngại bước này vì sợ bị trách, nhưng một lời xin lỗi chân thành từ người lớn thường làm dịu căng thẳng giữa hai gia đình và cho con thấy cách người trưởng thành nhận trách nhiệm.
Dạy con những kỹ năng thay thế
Cấm bắt nạt mà không dạy con làm gì khác sẽ khó bền. Tuỳ lý do phía sau, ba mẹ chọn những kỹ năng cần tập:
- Nói ra cơn giận bằng lời: "Mình đang bực vì bạn lấy chỗ của mình", thay vì xô đẩy. Tập ở nhà qua đóng vai.
- Xin vào nhóm chơi: "Cho mình chơi với được không?", và chấp nhận khi bạn chưa đồng ý.
- Rời khỏi chỗ đông khi thấy mình sắp không kiềm được: đi uống nước, đến chỗ cô.
- Dẫn dắt nhóm bằng cách tích cực: nghĩ ra trò chơi mới, rủ cả bạn bị bỏ rơi vào, để con vẫn có vị trí trong nhóm mà không phải hạ ai xuống.
- Từ chối khi nhóm bạn rủ trêu ai đó: "Thôi, mình không chơi trò đó đâu."
Những kỹ năng này cần nhiều lần tập. Ba mẹ khen ngợi cụ thể mỗi khi thấy con dùng được, kể cả khi chưa trọn vẹn, và kể lại cho cô giáo để ở trường cô cũng nhận ra.
Song song với việc dạy kỹ năng, ba mẹ nên tăng những dịp con được làm người có ích trong một nhóm: tham gia một câu lạc bộ thể thao, giúp các em nhỏ trong họ hàng, nhận một việc chung ở lớp. Một đứa trẻ tìm được chỗ đứng bằng việc tốt sẽ ít cần đến việc hạ người khác xuống để thấy mình quan trọng.
Theo dõi trong những tuần sau và khi nào cần chuyên gia
Thay đổi hành vi không xảy ra sau một cuộc nói chuyện. Trong vài tuần đầu, ba mẹ hỏi con hằng ngày một cách nhẹ nhàng về giờ ra chơi, về bạn bè, và giữ liên lạc đều với cô giáo. Nếu con tái phạm, phản ứng vẫn bình tĩnh và nhất quán như lần đầu, kèm hệ quả hợp lý đã thống nhất từ trước, như mất quyền chơi với nhóm đó một thời gian, chứ không phải những hình phạt làm nhục.
Ba mẹ nên nhờ thêm chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc chuyên viên tư vấn học đường khi: hành vi bắt nạt tiếp diễn dù gia đình và trường đã phối hợp; con có vẻ không quan tâm đến nỗi đau của bạn; con hung hăng ở nhiều nơi; hoặc ba mẹ phát hiện con đang chịu một tổn thương nào đó mà gia đình chưa xử lý được. Nhờ chuyên gia không có nghĩa con có bệnh, mà là gia đình đang dùng đúng nguồn lực.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng con không phải là "đứa bắt nạt". Con là một đứa trẻ đã có hành vi bắt nạt và đang học cách cư xử khác. Giữ phân biệt này trong lời nói, trước mặt con và trước mặt người khác, giúp con có đường để đổi thay. Một cái nhãn dán lên con hôm nay rất dễ trở thành điều con tin về mình ngày mai.
Câu hỏi thường gặp
Con chối không bắt nạt bạn dù cô giáo đã thấy, ba mẹ nên làm gì?
Trẻ chối thường vì sợ bị phạt hoặc xấu hổ. Ba mẹ không cần ép con nhận ngay, chỉ cần nói: "Cô đã thấy chuyện đó, mẹ tin cô. Mẹ không định đánh con, mẹ muốn hiểu chuyện gì đã xảy ra." Khi con thấy an toàn, con thường dễ kể thật hơn. Điều quan trọng là hành vi phải dừng, kể cả khi con chưa nhận.
Có nên chuyển trường cho con sau khi con bắt nạt bạn không?
Thường không cần và không nên vội. Chuyển trường không giải quyết lý do phía sau, con có thể lặp lại hành vi ở môi trường mới. Ưu tiên là phối hợp với trường hiện tại để giúp con thay đổi. Chỉ cân nhắc chuyển khi môi trường đó thật sự không còn phù hợp cho cả con và bạn bè.
Con bắt nạt bạn qua nhóm chat của lớp, xử lý có khác không?
Nguyên tắc vẫn giống, nhưng ba mẹ cần thêm việc cùng con xoá những tin nhắn, hình ảnh gây tổn thương, và xem lại cách con dùng thiết bị. Bắt nạt trên mạng có thể lan nhanh và lưu lâu, nên cần báo cô giáo sớm. Ba mẹ cũng nên đặt lại luật dùng điện thoại, máy tính bảng trong nhà.
Ba mẹ bên kia đòi gặp và rất giận, nên ứng xử thế nào?
Ba mẹ nên lắng nghe, ghi nhận nỗi lo của họ là có lý, xin lỗi về hành vi của con, và nói rõ gia đình đang làm gì để sửa. Nên gặp ở trường, có cô giáo hoặc ban giám hiệu tham gia, để cuộc gặp tập trung vào giải pháp. Tránh tranh cãi ai sai nhiều hơn trước mặt trẻ.
Làm sao biết con thật sự đã thay đổi?
Dấu hiệu tốt là cô giáo báo hành vi giảm dần, con kể chuyện bạn bè một cách thoải mái hơn, con biết dừng khi nhóm rủ trêu ai đó, và quan hệ với bạn bị bắt nạt dịu đi. Thay đổi thường có lúc lên lúc xuống. Ba mẹ tiếp tục theo dõi ít nhất vài tháng và ghi nhận từng bước tiến.