Dạy con tử tế bắt đầu từ chính cách con được đối xử mỗi ngày: một đứa trẻ được lắng nghe, được an ủi khi buồn và được xin lỗi khi người lớn sai sẽ học được lòng tốt nhanh hơn mọi lời giảng. Sau nền đó mới đến hai việc ba mẹ chủ động làm: gọi tên những việc tử tế cụ thể con vừa làm, và trao cho con cơ hội giúp đỡ thật trong nhà, ngoài xóm.
Trẻ từ 2 tuổi đã có những cử chỉ quan tâm đơn giản như đưa đồ chơi cho bạn đang khóc. Đến 10 tuổi, nhiều em đã biết nghĩ cho người vắng mặt, biết bênh một bạn bị trêu. Khoảng cách giữa hai mốc ấy được lấp bằng hàng nghìn tình huống nhỏ. Bài này đi qua từng chặng tuổi, những việc nên làm, những lối tắt dễ phản tác dụng, và dấu hiệu nào nên hỏi thêm người có chuyên môn.
Tử tế ở trẻ nhỏ là gì, khác gì "ngoan" và "lễ phép"
Trong nhiều gia đình, chữ "ngoan" vẫn được hiểu là nghe lời, ít đòi hỏi, không làm phiền người lớn. Một đứa trẻ như vậy có thể rất dễ chịu nhưng chưa chắc đã tử tế. Tử tế là khi con để ý đến người khác và muốn làm điều tốt cho họ, kể cả khi không ai nhìn, không ai bảo. Đứa trẻ hay cãi lại nhưng chạy đi lấy khăn khi em bị đổ nước là đang có lòng tốt; đứa trẻ im lặng ngồi yên nhưng cười khi bạn ngã thì chưa.
Lễ phép là một chuyện khác nữa. Chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi đúng lúc là phép lịch sự, là "hình thức" giúp người với người dễ sống với nhau. Phần phép tắc này có một chuyên mục riêng ở trang lễ phép. Ở đây, câu hỏi là phần bên trong: con có thật sự để tâm không, có thấy người kia đang khó chịu không, có muốn làm gì đó không.
Ba thành phần của tử tế ở trẻ thường đi theo thứ tự: nhận ra (bạn đang buồn, bà đang mỏi), cảm thấy (con thấy thương, thấy không vui theo), và làm (hỏi han, giúp, nhường, ngồi cạnh). Trẻ nhỏ có thể làm được bước thứ ba trước cả khi hiểu bước một, vì bắt chước người lớn. Không sao cả, hành động lặp lại nhiều lần sẽ kéo theo cảm xúc và hiểu biết.
Lòng tốt lớn lên theo tuổi: con thường làm được gì
Mốc dưới đây là những gì trẻ phát triển điển hình thường làm được, không phải thước đo để chấm con. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng; quan trọng là con đi tới, không phải con đúng mốc.
| Tuổi | Con thường làm được | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Đưa đồ cho người đang khóc, vỗ về theo kiểu của mình; vẫn giành đồ, chưa chờ được | Làm mẫu bằng tay: "mình xoa lưng em nhé", gọi tên cảm xúc ngắn gọn |
| 4–5 tuổi | Hiểu bạn buồn vì bị lấy đồ; muốn giúp nhưng hay giúp theo ý mình | Hỏi "con nghĩ bạn cần gì?", cho con giúp việc thật trong nhà |
| 6–7 tuổi | Nhận ra công bằng, bất công; bắt đầu biết bênh bạn; nhạy cảm với lời chê | Trò chuyện về tình huống ở lớp, kể chuyện có hai phía |
| 8–10 tuổi | Nghĩ được cho người vắng mặt, cho người lạ; chịu áp lực nhóm bạn | Bàn về lựa chọn khó, giao việc tử tế có trách nhiệm hơn |
Một điều ba mẹ hay quên: lòng tốt của trẻ không đi lên đều đặn. Con 6 tuổi rất biết thương em có thể trở nên khó chịu, ích kỷ trong vài tuần khi mệt, khi đổi trường, khi nhà có biến động. Đó là thời tiết, không phải tính cách. Đừng vội kết luận "con hư rồi"; hãy nhìn vào điều đang xảy ra quanh con.
Ba việc mỗi ngày quan trọng hơn mọi bài giảng
Con được đối xử tử tế trước. Trẻ học cách đối xử với người khác từ cách người lớn đối xử với mình. Khi con khóc vì chuyện "nhỏ xíu" và ba mẹ ngồi xuống hỏi han thay vì gạt đi, con đang học rằng nỗi buồn của người khác đáng được để tâm. Khi ba mẹ lỡ to tiếng rồi quay lại xin lỗi con, con học rằng người lớn cũng sửa sai. Không bài học nào về lòng tốt dạy được điều ngược với những gì con sống hằng ngày.
Gọi tên điều tử tế cụ thể. Thay vì "con ngoan quá", hãy tả lại việc con làm và tác động của nó: "Con thấy bà xách nặng nên chạy ra đỡ, bà đỡ mỏi tay hẳn." Câu tả giúp con hiểu chính xác điều gì là tốt và vì sao, đồng thời không biến con thành "đứa ngoan" phải giữ hình ảnh. Gọi tên cũng giúp ba mẹ tập nhìn thấy điều tốt thay vì chỉ thấy điều sai.
Trao cơ hội giúp thật. Trẻ nhỏ rất muốn giúp nhưng thường bị gạt ra vì "làm chậm, làm đổ". Một đứa trẻ 3 tuổi mang đôi dép cho ông, một đứa 7 tuổi rót nước mời cô thợ sửa điện đang làm việc trong nhà là đang tập tử tế bằng tay chân. Ba mẹ chấp nhận chậm hơn một chút, bẩn hơn một chút để đổi lấy thói quen để ý đến người khác.
Tử tế với chính mình: con được sai và được sửa
Một mặt của lòng tốt ít được nói tới là cách con đối xử với chính mình. Trẻ hay tự trách nặng nề khi làm sai, như "con ngu quá", "con hư lắm", thường là trẻ đã nghe những lời đó từ đâu đó. Một đứa trẻ khắc nghiệt với bản thân dễ khắc nghiệt với người khác, vì con dùng cùng một thước đo cho cả hai.
Ba mẹ giúp con bằng cách nói về lỗi lầm một cách bình thường: "Ai cũng có lúc làm đổ, làm vỡ. Mình dọn rồi lần sau cầm chắc hơn." Khi con tự chê mình, ba mẹ không vội phủ nhận ("không, con giỏi lắm") mà gọi tên cảm xúc và chỉ ra việc làm được: "Con đang bực vì vẽ chưa đẹp. Con muốn thử lại hay nghỉ một chút?"
Khi trẻ biết tha thứ cho mình sau một lỗi nhỏ, con cũng dễ tha thứ cho bạn làm hỏng đồ của con, cho em lỡ xé tranh của con. Tử tế với người khác và tử tế với chính mình lớn lên cùng nhau. Ba mẹ cũng làm mẫu điều này: khi mình sai, nói ra, sửa, rồi đi tiếp, không tự hành mình trước mặt con.
Những lối tắt dễ phản tác dụng
Những cách dưới đây cho kết quả nhanh trước mặt người lớn nhưng thường làm lòng tốt của con mỏng đi về lâu dài.
- Ép xin lỗi ngay lập tức. Con nói "con xin lỗi" lí nhí cho xong, trong lòng vẫn giận. Tốt hơn là chờ con bình tĩnh, giúp con thấy bạn đau thế nào, rồi cùng nghĩ cách làm lành, có khi là một việc làm chứ không chỉ một câu nói.
- Bắt nhường vì "con lớn hơn". Trẻ thấy bất công và chuyển cơn ấm ức sang em. Lòng tốt mọc lên từ sự tự nguyện, không từ một luật áp xuống theo thứ bậc.
- So sánh với "con nhà người ta". So sánh dạy con nhìn người khác như đối thủ, đúng điều ngược lại với tử tế.
- Phạt làm nhục. Đánh, mắng trước mặt bạn bè, bắt đứng góc nhà cho mọi người nhìn khiến con biết sợ nhưng không biết thương. Con còn học được rằng người mạnh được quyền làm người yếu xấu hổ.
- Giảng dài sau mỗi sự cố. Trẻ nhỏ chỉ giữ được một hai câu. Một câu ngắn, rõ, đúng lúc có sức nặng hơn mười phút thuyết giáo.
Một tuần bắt đầu: năm việc nhỏ ba mẹ thử ngay
Không cần một chương trình lớn. Năm việc dưới đây làm được trong một tuần bình thường, với trẻ từ 3 đến 10 tuổi, chỉ cần điều chỉnh mức độ.
- Mỗi tối, trong bữa cơm hoặc trước khi ngủ, kể cho nhau nghe một việc tử tế mình thấy hoặc làm trong ngày. Ba mẹ kể trước để làm mẫu, kể cả việc rất nhỏ.
- Chọn một người trong nhà hoặc trong xóm đang vất vả (bà mới ốm, cô lao công trong ngõ) và cùng con nghĩ một việc nhỏ cho người đó.
- Khi xem phim hoạt hình, đọc truyện cùng con, dừng một lần để hỏi: "Nhân vật này đang thấy thế nào? Nếu là con, con làm gì?"
- Ghi nhận một lần mỗi ngày bằng câu tả cụ thể, không thưởng quà.
- Cuối tuần, ba mẹ tự hỏi: tuần này mình đã đối xử với con, với người giúp việc, với người bán hàng ra sao trước mặt con?
Sau một tuần, đừng đo bằng chuyện con "tốt lên bao nhiêu". Ba mẹ nhìn xem cả nhà có nói về lòng tốt nhiều hơn không, có nhìn thấy nhau hơn không. Thay đổi ở trẻ thường đến chậm hơn và lặng lẽ hơn ba mẹ mong.
Khi nào nên hỏi thêm người có chuyên môn
Phần lớn những lúc con vô tâm, giành giật, nói lời khó nghe đều nằm trong phát triển bình thường. Nhưng có vài dấu hiệu ba mẹ nên chú ý và trao đổi với giáo viên, bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em: con cố ý làm đau con vật hoặc trẻ nhỏ hơn nhiều lần và có vẻ thích thú; con hoàn toàn không phản ứng trước nỗi đau rõ ràng của người khác trong thời gian dài; hoặc con đột ngột thay đổi tính nết, trở nên hung hăng sau một biến cố.
Những dấu hiệu này không phải để dán nhãn hay chẩn đoán ở nhà. Chúng chỉ là lý do để có thêm một đôi mắt chuyên môn nhìn vào. Đôi khi nguyên nhân nằm ở chỗ khác hẳn: con đang bị bắt nạt, đang thiếu ngủ, đang có khó khăn trong giao tiếp mà người lớn chưa nhận ra. Hỏi sớm luôn tốt hơn chờ đợi.
Ngược lại, nếu con đang tử tế theo cách vụng về của trẻ, như ôm em quá chặt, cho bạn cả hộp bút rồi tiếc, thì không cần lo. Đó chính là quá trình tập, và ba mẹ chỉ cần đi bên cạnh, gỡ rối từng lần.
Một điều nữa đáng nói rõ: tử tế không bao giờ có nghĩa là con phải chịu đựng mọi thứ để người khác vui. Nếu con kể có người lớn hay bạn lớn hơn làm con khó chịu, đụng chạm cơ thể con, bắt con giữ bí mật, ba mẹ nghe con trước, cảm ơn con đã kể, rồi tìm người hỗ trợ; Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là một nơi để hỏi khi ba mẹ chưa biết bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì có thể bắt đầu dạy con tử tế?
Ngay từ khi con còn rất nhỏ, qua cách ba mẹ đáp lại tiếng khóc và nhu cầu của con. Từ khoảng 2 tuổi, khi con bắt đầu chơi gần trẻ khác, ba mẹ có thể làm mẫu những cử chỉ quan tâm đơn giản và gọi tên cảm xúc. Việc trò chuyện về lý do sâu hơn hợp với trẻ từ 4–5 tuổi trở lên.
Con tử tế với người ngoài nhưng hay gắt gỏng với ba mẹ, như vậy có bình thường không?
Khá phổ biến. Nhiều trẻ giữ mình cả ngày ở trường rồi xả mệt mỏi với người thân vì đó là nơi an toàn nhất. Ba mẹ vẫn đặt giới hạn về lời nói trong nhà, nhưng nên nhìn thêm xem con có đang quá tải, thiếu ngủ hay có chuyện gì ở lớp không, thay vì kết luận con giả vờ ngoan ở ngoài.
Có nên cho con tham gia quyên góp, làm từ thiện cùng ba mẹ không?
Có thể, nếu việc đó gần gũi và con hiểu được mình đang giúp ai, vì sao. Với trẻ nhỏ, việc cụ thể như cùng gói một túi quần áo cho bé ở xóm bên có ý nghĩa hơn những khoản quyên góp trừu tượng. Tránh chụp ảnh khoe việc giúp đỡ, vì con sẽ hiểu tử tế là để người khác nhìn thấy.
Ông bà hay thưởng tiền khi cháu làm việc tốt, ba mẹ nên nói thế nào?
Ba mẹ nên trò chuyện riêng với ông bà, ghi nhận tình thương của ông bà rồi đề nghị chuyển từ thưởng tiền sang những thứ khác như ông bà kể chuyện, ôm cháu, nói lời cảm ơn cụ thể. Không cần tranh luận trước mặt trẻ; một thay đổi nhỏ và đều đặn từ người lớn đã đủ.
Trẻ hay mềm lòng, dễ khóc khi thấy người khác khổ, có cần làm con cứng rắn hơn không?
Không cần làm con cứng rắn đi. Điều nên làm là giúp con biến cảm xúc thành việc làm vừa sức, chẳng hạn một tấm thiệp, một lời hỏi han, và biết rằng mình không phải giải quyết mọi nỗi buồn trên đời. Nếu con lo lắng kéo dài, mất ngủ vì những chuyện như vậy, ba mẹ nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em.