Dạy trẻ trách nhiệm với môi trường quanh nhà: rác, nước, cây và con ngõ chung

Dạy trẻ trách nhiệm với môi trường hiệu quả nhất khi bắt đầu từ những thứ con chạm vào hằng ngày quanh nhà: túi rác của gia đình, vòi nước trong phòng tắm, chậu cây trước cửa, con ngõ chung và góc công viên con hay chơi. Trẻ nhỏ khó hiểu chuyện biến đổi khí hậu hay rác thải đại dương, nhưng hiểu rất rõ rằng vỏ kẹo vứt ở ngõ thì sáng mai bác quét đường phải nhặt, vòi nước để chảy thì bể nhà cạn sớm.

Bài này đi theo hướng ấy: từ việc cụ thể ở nhà ra tới khu phố, theo từng tuổi, với cách nói không doạ dẫm và không biến trẻ thành người đi bắt lỗi người khác. Trách nhiệm ở đây là trách nhiệm của một người sống chung với hàng xóm, chứ không phải những bài giảng lớn về hành tinh mà trẻ nghe xong không biết làm gì.

Vì sao bắt đầu từ bậc cửa, không từ hành tinh

Nhiều ba mẹ muốn con có ý thức môi trường nên cho con xem phim tài liệu về băng tan, rùa biển mắc lưới, rác ngập bãi biển. Những hình ảnh ấy có giá trị, nhưng với trẻ nhỏ, chúng xa và có khi gây sợ hãi. Một bé sáu tuổi xem xong có thể lo lắng mà không biết mình làm được gì, và cảm giác bất lực ấy không nuôi được trách nhiệm.

Trách nhiệm cần một việc nằm trong tầm tay. Khi con tự tay bỏ vỏ chai vào túi riêng, thấy túi đầy dần trong tuần rồi cùng ba mang đi, con hiểu mình đang góp vào một việc thật. Khi con khoá vòi nước lúc đánh răng và nhìn mực nước trong xô hứng còn nhiều, con thấy hành động của mình có kết quả. Chính những kết quả nhìn thấy được này nuôi cảm giác “mình có phần”.

Khi trẻ lớn hơn, từ khoảng tám chín tuổi, ba mẹ nối dần những việc ở bậc cửa với bức tranh rộng: rác mình bỏ đi đâu sau khi xe thu gom chở đi, nước máy từ đâu tới nhà mình, vì sao kênh rạch gần nhà có lúc bốc mùi. Lúc này con đã có nền là những việc mình làm được, nên bức tranh lớn không làm con bất lực mà làm con hiểu vì sao việc nhỏ của mình có ý nghĩa.

Việc cụ thể theo tuổi, từ trong nhà ra ngoài ngõ

Bảng gợi ý những việc trẻ làm được, xếp từ trong nhà ra ngoài. Mốc tuổi là thường gặp; ba mẹ chỉnh theo con và theo nơi mình ở:

Ba mẹ nên đọc bảng theo hàng ngang để thấy việc lớn dần, và theo cột để không giao quá nhiều cùng lúc. Một bé bảy tuổi giữ chắc một việc trong mỗi hàng đã là nhiều. Quan trọng hơn số việc là con hiểu vì sao làm: túi rác riêng giúp người thu gom làm việc dễ hơn, nước rửa rau tưới cây là dùng một lần nước cho hai việc.

Phân loại rác ở nhà: làm sao cho con giữ được

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có quy định về việc hộ gia đình phân loại chất thải rắn sinh hoạt, nhưng cách chia nhóm, lịch thu và điểm tập kết khác nhau theo từng địa phương và còn đang được triển khai dần. Ba mẹ hỏi tổ dân phố hoặc ban quản lý chung cư để biết nơi mình ở đang thu theo cách nào, và kiểm văn bản hiện hành khi cần. Phần dạy con thì không phụ thuộc vào chi tiết ấy: nhà mình chia theo cách nào thì con làm theo cách ấy.

Với trẻ nhỏ, đừng bắt đầu bằng năm sáu thùng. Hai nhóm là đủ: đồ còn dùng lại được như giấy, hộp, chai, lon, và phần còn lại. Mỗi nhóm một túi hay một thùng có màu khác nhau, đặt ở độ cao con với tới. Khi con đã quen, mới tách thêm nhóm rác hữu cơ như vỏ rau, vỏ trái cây, nếu nhà có chỗ ủ hoặc địa phương có thu riêng.

Phần dễ bị bỏ qua là rửa sơ. Hộp sữa, hộp sữa chua còn dính đồ ăn để trong túi tái chế sẽ bốc mùi và làm hỏng cả túi. Giao con phần tráng nước hộp và úp cho ráo trước khi bỏ vào túi; đây là việc nhỏ nhưng dạy con rằng làm cho tròn là làm luôn phần chuẩn bị, không chỉ phần bỏ vào. Khi túi đầy, con là người mang ra điểm thu cùng ba mẹ, và nếu có người thu gom ve chai trong xóm, con có thể tự tay đưa cho cô chú và nói lời cảm ơn.

Con ngõ, sân chơi và góc công viên là của chung

Rác của mình thì mình mang về. Ra công viên, đi chơi bãi cỏ, ăn quà ở sân chơi chung: rác của con thì con cầm theo tới thùng rác hoặc mang về nhà. Ba mẹ chuẩn bị sẵn một túi nhỏ trong ba lô để con có chỗ bỏ. Đây là luật đơn giản nhất và cũng là luật trẻ thấy người lớn vi phạm nhiều nhất, nên ba mẹ giữ trước mặt con.

Thấy người khác xả rác thì làm gì. Trẻ có cảm giác công bằng rất mạnh và hay muốn nhắc người khác. Ba mẹ hướng con vào việc mình làm được: nhặt nếu an toàn, kể với người lớn, chứ không mắng người lạ. Với hàng xóm quen, ba mẹ là người nói chuyện, không để con đứng ra.

Không nhặt thứ nguy hiểm. Kim tiêm, mảnh kính, pin, bóng đèn vỡ, xác con vật: dạy con không chạm vào mà báo người lớn. Trách nhiệm với môi trường không bao giờ đổi lấy an toàn của con.

Giữ yên tĩnh và chỗ đi chung cũng là môi trường. Không la hét trong hành lang chung cư buổi trưa, không để xe đạp chắn lối đi chung, không bẻ cây hoa trong khuôn viên. Môi trường với trẻ không chỉ là rác, mà là mọi thứ mình dùng chung với người khác.

Tham gia việc chung của khu phố. Nhiều tổ dân phố có buổi dọn vệ sinh, trồng cây. Cho con đi cùng, giao con phần nhẹ như gom lá, phát túi. Trẻ thấy người lớn trong xóm cùng làm sẽ hiểu khu phố là nơi mọi người cùng giữ.

Nước, điện và đồ dùng: tiết kiệm là trách nhiệm

Tiết kiệm trong nhà là cách trẻ chạm vào chuyện tài nguyên hằng ngày. Một vài thói quen dễ dạy và dễ thấy kết quả:

• Khoá vòi khi không dùng. Đánh răng thì hứng nước vào cốc, xoa xà phòng thì khoá vòi. Với trẻ nhỏ, đặt một chiếc cốc riêng cạnh bồn rửa làm dấu hiệu.
• Báo khi thấy rò rỉ. Vòi nhỏ giọt, bồn cầu chảy liên tục, ống nước rịn ướt. Con là người phát hiện thì con là người báo; ba mẹ cảm ơn và sửa sớm để con thấy tin báo của mình có tác dụng.
• Dùng lại nước khi có thể. Nước vo gạo, nước rửa rau để tưới cây. Việc này hợp với trẻ năm sáu tuổi vì vừa có ích vừa thấy được.
• Tắt điện, quạt khi ra khỏi phòng. Trẻ lớn có thể nhận làm người kiểm tra cuối cùng trước khi cả nhà đi ra ngoài.
• Dùng đồ lâu bền. Mang bình nước riêng thay vì mua chai, dùng túi vải khi đi chợ cùng mẹ, giữ hộp bút từ năm này sang năm khác. Con hiểu mỗi món dùng lâu là bớt một món phải bỏ đi.

Ba mẹ nói lý do bằng những gì con hình dung được: nước trong bể nhà mình, tiền điện của nhà mình, cây ngoài ban công. Tránh dùng tiết kiệm như một cách doạ (“lãng phí là sau này không còn gì”) vì trẻ nhỏ dễ lo âu với những lời như vậy.

Ba mẹ làm gương và không biến con thành người kiểm soát

Trẻ học trách nhiệm với môi trường chủ yếu qua thói quen của người lớn trong nhà. Một người cha mang theo túi đựng rác khi đi dã ngoại và mang về tới nhà, một người mẹ khoá vòi khi rửa chén, ông bà ủ vỏ rau cho chậu cây: những hình ảnh ấy dạy nhiều hơn mọi bài học trên lớp. Ngược lại, nếu con được dạy không vứt rác nhưng thấy người lớn ném vỏ hạt dưa ra ngõ, con học được rằng luật chỉ dành cho trẻ con.

Cũng cần cẩn thận để con không trở thành người đi bắt lỗi cả nhà. Có những trẻ khi đã hiểu chuyện tiết kiệm thì nhắc ông bà, nhắc khách, nhắc người lạ một cách gay gắt. Ba mẹ ghi nhận sự để tâm của con, rồi giúp con phân biệt: việc của mình thì mình làm, góp ý với người trong nhà thì nói nhẹ, còn với người lạ thì để người lớn nói.

Cuối cùng, nếu ba mẹ cũng còn nhiều thói quen chưa tốt, có thể cùng con đổi một thói quen mỗi tháng. Con làm người nhắc ba mang túi vải, ba làm người nhắc con khoá vòi. Trách nhiệm với môi trường lúc ấy trở thành việc chung của cả nhà, nơi người lớn và trẻ con cùng học, chứ không phải một bài người lớn giảng cho trẻ.

Từ khu phố tới lớp học: trách nhiệm với nơi mình sinh hoạt chung

Lớp học là môi trường chung thứ hai của trẻ sau ngôi nhà. Ở đó con dùng chung bàn ghế, tủ sách, nhà vệ sinh, sân chơi với hàng chục bạn khác. Trường đã có cách tổ chức trực nhật, giữ lớp của riêng mình; phần ba mẹ làm được ở nhà là nối những gì con học ở lớp với những gì con làm ở nhà, để con thấy đó là cùng một thói quen chứ không phải luật riêng của cô giáo.

Khi con kể hôm nay tới lượt trực nhật, ba mẹ hỏi con làm những gì, có gì khó, bạn cùng nhóm làm thế nào. Câu hỏi cho con thấy việc chung của lớp cũng được người nhà quan tâm. Khi con mang sách của thư viện lớp về đọc, ba mẹ nhắc con giữ sách khô, sạch, trả đúng hạn vì các bạn khác đang chờ.

Nếu con kể chuyện lớp bừa bộn hay nhà vệ sinh bẩn, ba mẹ tránh chê trường trước mặt con. Hỏi con nghĩ mình góp được gì, như bỏ giấy đúng chỗ, xả nước sau khi dùng, nhắc bạn nhẹ nhàng. Những góp ý cần người lớn giải quyết thì ba mẹ trao đổi riêng với giáo viên. Con thấy cách người lớn xử lý chuyện chung một cách xây dựng sẽ học cách ấy cho mình.

Câu hỏi thường gặp

Bé mấy tuổi thì dạy phân loại rác được?

Từ khoảng ba bốn tuổi trẻ đã bỏ đồ vào đúng thùng nếu nhà chỉ chia hai nhóm và có màu dễ nhận. Bắt đầu đơn giản, làm cùng con, rồi tăng dần khi con quen. Cách chia nhóm cụ thể theo quy định nơi gia đình đang ở.

Con thấy bạn vứt rác ở sân trường và về kể với ba mẹ thì nên nói gì?

Ghi nhận con đã để ý, rồi hỏi con nghĩ mình có thể làm gì. Con có thể nhặt nếu an toàn, rủ bạn bỏ vào thùng một cách nhẹ nhàng, hoặc kể với cô. Tránh khuyến khích con chê bạn, vì trách nhiệm không đi cùng việc làm người khác xấu hổ.

Có nên cho trẻ xem phim tài liệu về ô nhiễm môi trường không?

Với trẻ lớn tiểu học, xem cùng ba mẹ và trò chuyện sau đó có thể hữu ích. Với trẻ nhỏ, hình ảnh nặng nề dễ gây sợ hãi mà không chỉ ra việc con làm được. Nên chọn nội dung nhẹ, gắn với việc gần nhà, và luôn kết thúc bằng câu hỏi nhà mình làm được gì.

Nhà ở chung cư, không có ngõ hay cây chung thì dạy con thế nào?

Hành lang, sảnh, khu sinh hoạt chung, phòng rác của tầng là môi trường chung của chung cư. Con giữ yên tĩnh ở hành lang, bỏ rác đúng phòng rác, không để đồ chắn lối. Ban công nhà mình có thể trồng vài chậu cây cho con chăm.

Con quá lo lắng về chuyện ô nhiễm và trái đất thì sao?

Lắng nghe nỗi lo của con, không gạt đi. Nói với con rằng có rất nhiều người lớn đang làm việc để giải quyết, và nhà mình cũng góp phần bằng những việc cụ thể. Hướng con vào việc làm được giúp giảm cảm giác bất lực. Nếu lo âu kéo dài ảnh hưởng giấc ngủ, nên hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.

Ông bà quen đốt rác, đổ rác ra kênh thì ba mẹ dạy con thế nào cho khỏi mâu thuẫn?

Nói chuyện riêng với ông bà về cách làm mới, không để con chứng kiến tranh cãi hay nghe ba mẹ chê ông bà. Với con, giải thích rằng ngày trước người ta làm khác vì chưa có xe thu gom, giờ nhà mình đổi cách. Mời ông bà cùng làm, như cùng cháu ủ vỏ rau cho vườn.