Khi ba mẹ nói “con giúp mẹ rửa chén”, việc rửa chén vẫn là việc của mẹ, còn con chỉ làm hộ; khi nói “đến phần rửa chén của con”, việc ấy trở thành phần đóng góp của một thành viên. Khác biệt nghe nhỏ, nhưng lặp lại hằng ngày qua nhiều năm, nó quyết định con lớn lên với ý nghĩ “nhà là chỗ mẹ lo, mình phụ khi rảnh” hay “nhà là chỗ mọi người cùng giữ”. Trách nhiệm với gia đình lớn lên từ ý nghĩ thứ hai.
Bài này không đưa ra bảng việc nhà theo từng tuổi, vì chuyện đó nhiều nơi đã viết. Phần ở đây là cách ba mẹ đặt việc nhà vào đúng chỗ: là phần của người sống trong nhà, không phải ân huệ, không phải món hàng đổi quà. Từ đó đi tới cách chia việc, chọn việc có ích thật, đón nhận khi con làm chưa khéo và giữ nếp khi ông bà muốn làm thay.
“Giúp mẹ” và “phần của con” khác nhau ở đâu
Trong nhiều gia đình Việt, câu “con giúp mẹ” là cách nói tự nhiên và trìu mến. Không có gì sai trong sự trìu mến ấy. Vấn đề nằm ở thông điệp ngầm: việc nhà mặc định thuộc về một người, thường là mẹ, và người khác góp tay là làm ơn. Trẻ nhỏ nhận thông điệp này rất sớm. Con thấy mẹ nấu, mẹ dọn, mẹ giặt, và khi con xếp chén vào kệ thì được khen như vừa làm việc tốt cho người khác.
Khi lớn lên với cách nhìn ấy, trẻ có xu hướng chỉ làm khi được nhờ và cảm thấy có quyền từ chối khi bận. Điều này không phải vì con lười, mà vì con chưa từng được trao phần. Cũng chính vì thế, nhiều người trưởng thành vẫn nói “anh phụ em việc nhà” khi đã có gia đình riêng.
Đổi cách nói không đòi hỏi ba mẹ bỏ đi sự dịu dàng. Ba mẹ vẫn nói được nhẹ nhàng: “phần lau bàn hôm nay của con nhé”, “nhà mình chưa ai lo chậu rau, con nhận không”, “cả nhà mỗi người một phần, phần con là tưới cây”. Những câu này vẫn mềm, nhưng đặt con vào vị trí người có phần. Và khi con làm xong, lời cảm ơn vẫn nên có, chỉ là cảm ơn như cảm ơn một người cùng nhà đã làm tròn phần mình, chứ không như cảm ơn một người ngoài vừa làm giúp.
Vì sao việc nhà không nên là ân huệ hay món đổi quà
Ân huệ thì có thể rút lại. Nếu việc nhà là con làm giúp, con có quyền không giúp nữa khi giận hay mệt. Nếu việc nhà là phần của thành viên, giận vẫn phải làm, giống như người lớn mệt vẫn nấu cơm. Trẻ học được rằng có những việc không phụ thuộc vào tâm trạng.
Đổi quà thì chỉ đến khi quà còn hấp dẫn. Một hai tuần đầu, phần thưởng làm việc nhà trôi chảy. Sau đó trẻ bắt đầu mặc cả, hoặc hỏi “làm cái này được mấy điểm”. Việc nhà thành giao dịch, và trẻ có thể chọn không giao dịch.
Ghi nhận khác với trả công. Không trả công không có nghĩa là im lặng. Ba mẹ vẫn nói ra kết quả con tạo được: “Có con xếp dép, nhà gọn hẳn.” Lời ghi nhận này nói về đóng góp, nên nuôi được cảm giác mình có ích, thứ động lực bền hơn phần quà.
Việc nhà là nơi trẻ thấy mình cần thiết. Trẻ em, cũng như người lớn, cần cảm giác có chỗ đứng trong nhóm của mình. Một đứa trẻ biết nếu mình không cho cá ăn thì cá đói, biết nhờ mình mà bàn ăn được dọn, sẽ cảm thấy mình quan trọng theo cách lành mạnh, không cần được khen là giỏi nhất.
Ngồi lại chia việc cả nhà một lần cho rõ
Thay vì giao việc lẻ tẻ mỗi khi cần, cả nhà ngồi với nhau một buổi tối để liệt kê và chia. Cách làm gợi ý:
- Liệt kê việc nhà cùng con. Hỏi con: “Mỗi ngày nhà mình phải làm những việc gì?” Trẻ thường bất ngờ khi thấy danh sách dài, và đó là lúc con hiểu ba mẹ đang gánh bao nhiêu.
- Chia theo khả năng, không theo vai. Người lớn nhận việc nặng, việc nguy hiểm như đun nấu, điện nước. Trẻ nhận việc vừa sức mà có ích thật.
- Cho con chọn trong vài việc. Ba mẹ đưa ra hai ba việc phù hợp, con chọn một. Được chọn, trẻ giữ việc tốt hơn bị giao thẳng.
- Nói rõ “xong” là thế nào. Lau bàn là lau cả mặt bàn và gom vụn vào khăn, không chỉ quẹt một đường.
- Thống nhất lúc nào làm. Gắn vào một mốc trong ngày để không ai phải nhắc nhiều.
- Hẹn ngày xem lại. Sau một hai tháng, cả nhà ngồi lại xem ai muốn đổi việc, việc nào nặng quá hay nhẹ quá.
Buổi chia việc không cần trang trọng, có thể diễn ra ngay sau bữa tối. Điều quan trọng là con thấy cả ba mẹ cũng nhận phần, cũng bị nhắc khi quên, cũng xin đổi khi bận. Một bảng chia việc mà chỉ trẻ con có tên thì vẫn là bảng giao việc từ trên xuống, không phải bảng của một gia đình.
Chọn việc có ích thật thay vì việc bày ra cho có
Trẻ rất nhạy với việc “làm cho vui”. Việc bày ra để con bận tay không dạy được trách nhiệm. Dưới đây là vài nhóm việc có ích thật trong một nhà bình thường, để ba mẹ tham khảo:
| Nhóm việc | Có ích cho cả nhà ở chỗ | Ví dụ trẻ nhỏ làm được | Ví dụ trẻ lớn hơn làm được |
|---|---|---|---|
| Bữa ăn | Bữa cơm dọn nhanh, người nấu đỡ mệt | Đặt đũa muỗng, mang khăn lau tay | Nhặt rau, dọn và lau bàn sau bữa |
| Quần áo | Đồ sạch đến tay mọi người đúng lúc | Bỏ đồ bẩn vào giỏ, ghép đôi tất | Gấp đồ cả nhà, cất đúng ngăn từng người |
| Cây và con vật | Sinh vật trong nhà sống khoẻ | Đổ nước theo vạch cho chậu cây | Lo trọn việc cho cá, cho mèo ăn mỗi ngày |
| Ra vào nhà | Nhà gọn, không ai mất công tìm | Xếp dép ở bậc cửa | Mang rác ra điểm tập kết, tắt đèn sân buổi tối |
| Chuẩn bị cho ngày mai | Buổi sáng bớt vội | Để sẵn bình nước của mình | Kiểm tra bình nước, khăn của cả nhà |
Điểm chung của các việc trên là nếu không ai làm thì có hậu quả thấy được. Chính hậu quả đó giúp con hiểu phần của mình quan trọng. Ba mẹ tránh giao con việc mà mình sẽ âm thầm làm lại, vì trẻ phát hiện rất nhanh và kết luận rằng việc của mình là giả.
Khi con làm chưa khéo, chưa sạch, chưa nhanh
Trẻ lau bàn để lại vệt nước, gấp áo nhăn, xếp chén lệch. Phản xạ của người lớn là sửa lại, hoặc nói “thôi để mẹ”. Mỗi lần như vậy, việc lặng lẽ trở về tay mẹ, và lần sau con làm hời hợt hơn. Nếu kết quả chấp nhận được, ba mẹ nên để nguyên. Một chồng áo hơi nhăn không làm hại ai, còn cảm giác việc của mình bị gạt đi thì làm hại trách nhiệm lâu dài.
Khi kết quả thật sự chưa đạt, chẳng hạn chén còn dầu, ba mẹ chỉ một điểm cụ thể và để con tự làm lại: “Cái chén này còn trơn, con rửa lại bằng nước ấm thử.” Không nên liệt kê mọi lỗi cùng lúc. Trẻ sửa được một điều mỗi lần; năm điều cùng lúc chỉ làm con nản.
Về tốc độ, chấp nhận rằng những tuần đầu, để con làm sẽ chậm hơn ba mẹ tự làm. Đây là khoản đầu tư thời gian. Vào những buổi sáng vội, có thể tạm nhận lại một việc, nhưng nói rõ là tạm thời: “Sáng nay mẹ xếp dép thay con vì nhà mình trễ, tối con làm lại phần của con.” Như vậy việc vẫn thuộc về con, chỉ là hôm nay có người làm hộ một lần.
Con trai, con gái làm việc nhà như nhau
Chia việc theo sức, không theo giới. Nếu con gái luôn rửa chén còn con trai chỉ đổ rác, trẻ sẽ học rằng có việc của con gái và việc của con trai. Cách chia công bằng là luân phiên, ai cũng biết nấu cơm, gấp đồ, lau nhà, sửa vặt.
Ba làm việc nhà trước mặt con. Lời nói “con trai cũng phải làm việc nhà” sẽ nhẹ đi nếu con thấy ba không bao giờ vào bếp. Khi ba rửa chén, phơi đồ, trẻ hiểu việc nhà là việc của người lớn trong nhà, không phải của riêng ai.
Tránh câu nói so sánh giới. Những câu như “con gái phải biết nữ công gia chánh” hay “con trai ai lại đi rửa chén” gắn việc nhà với giới tính và lấy đi trách nhiệm của một nửa số trẻ. Thay vào đó nói: “Ai sống trong nhà cũng biết lo cho nhà.”
Trẻ học kỹ năng sống, không học vai. Biết nấu một bữa đơn giản, biết giặt đồ của mình là kỹ năng con mang theo khi đi học xa, đi làm, lập gia đình. Mọi đứa trẻ đều cần, bất kể giới.
Anh chị em luân phiên, không cố định. Trong nhà có hai ba con, việc dễ bị chia theo thói quen: đứa lớn luôn nhận việc nặng, đứa nhỏ luôn được miễn, hoặc đứa khéo tay luôn bị giao việc khó. Đổi việc theo tháng giúp mỗi con đều thử qua các phần, không ai mang cảm giác mình gánh nhiều hơn, và cũng không ai mặc định mình chỉ hợp với một loại việc. Khi đổi, người cũ chỉ cho người mới cách làm, đó cũng là một bài học trách nhiệm.
Khi ông bà muốn “để bà làm cho cháu”
Trong nhà ba thế hệ, ông bà thường thương cháu theo cách làm hộ. Bà dọn bàn cho cháu đi chơi, ông cất cặp cho cháu đỡ mệt. Đó là tình thương thật, và cãi nhau với ông bà về chuyện này hiếm khi đem lại kết quả. Cách êm hơn là ba mẹ nói riêng với ông bà, chọn một hai việc thật sự muốn con giữ, giải thích bằng chuyện lớn lên của cháu: “Con muốn cháu tự xếp dép để sau này đi học bán trú cháu tự lo được.”
Khi trẻ làm việc của mình trước mặt ông bà, ba mẹ nhờ ông bà ghi nhận: “Bà xem, cháu dọn bàn sạch chưa.” Nhiều ông bà sẽ vui khi được làm người khen hơn là người làm hộ. Dần dần, cả nhà chuyển từ chỗ thương bằng cách làm thay sang thương bằng cách tin cháu làm được.
Có những việc ông bà không muốn buông, và ba mẹ có thể nhường. Con vẫn học được nhiều từ các việc còn lại. Điều cần tránh là để con nghe ba mẹ và ông bà tranh luận về chuyện ai làm, vì khi đó trẻ chỉ học được rằng việc nhà là nguồn gây cãi vã, không phải phần đóng góp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tiếp tục dùng chữ giúp mẹ không?
Không cần cấm chữ này, nhưng nên dùng thêm những câu như phần của con, việc của con, con nhận việc này nhé. Khi phần lớn câu nói trong nhà coi việc nhà là của chung, một vài câu giúp mẹ không làm lệch thông điệp. Điều cần tránh là để mọi việc nhà đều được gọi là giúp.
Con nói con bận học không có thời gian làm việc nhà thì sao?
Có thể giảm việc vào mùa thi, nhưng không nên bỏ hẳn. Chọn việc ngắn, mất năm mười phút, như dọn bàn sau bữa. Giữ một phần nhỏ giúp con hiểu học là quan trọng nhưng không miễn trừ trách nhiệm với nhà, và việc tay chân ngắn cũng là quãng nghỉ cho đầu óc.
Con hỏi vì sao bạn không phải làm việc nhà mà con phải làm?
Trả lời bình thản rằng mỗi nhà có cách sống riêng, nhà mình chọn để mọi người cùng lo cho nhà vì ai sống ở đây cũng có phần. Không nên chê nhà bạn. Có thể hỏi thêm con thấy việc nào nặng quá để cả nhà cân lại, cho con thấy ý kiến của con được nghe.
Con làm việc nhà xong có nên khen không?
Nên ghi nhận, nhưng ghi nhận đóng góp thay vì khen con người. Câu nhờ con mà cả nhà có bữa tối gọn gàng cho con thấy ý nghĩa của việc. Câu con ngoan quá thì dễ biến việc nhà thành cách lấy lời khen, và trẻ sẽ chờ lời khen mới làm.
Con trẻ quá, làm vỡ chén thì có nên cho làm tiếp không?
Nên, nhưng chọn đồ phù hợp, như chén nhựa hoặc chén sứ dày cho bé nhỏ tập trước. Khi vỡ, ba mẹ dọn mảnh vỡ trước vì an toàn, rồi để con làm tiếp phần còn lại. Thôi không cho làm sau một lần vỡ dạy con rằng sai một lần là mất việc.
Nhà có người giúp việc thì con có cần làm việc nhà không?
Vẫn cần, vì mục đích không chỉ là việc được làm xong mà là con hiểu mình có phần trong nhà. Ba mẹ nói rõ với người giúp việc những việc dành cho con, như dọn bàn của con, cho cá ăn, để người giúp việc không làm thay. Con cũng học được cách tôn trọng công sức người khác.