Giao trẻ chăm một con vật trong nhà là cách dạy trách nhiệm rất rõ, vì con vật cần được cho ăn, uống, dọn chỗ ở đều đặn bất kể con có hứng hay không. Nhưng trách nhiệm cuối cùng về sự sống của con vật luôn thuộc về người lớn. Trẻ giữ một phần việc vừa sức, như rắc thức ăn cho cá, thay nước cho mèo, lùa gà vào chuồng buổi chiều, còn ba mẹ giữ phần chăm sóc sức khoẻ, tiêm phòng và theo dõi để con vật không phải chịu thiệt khi con lỡ quên.
Bài này dành cho gia đình đã có sẵn vật nuôi hoặc đang cân nhắc. Nội dung không bàn chuyện chọn mua con gì, mà đi vào cách chia việc giữa người lớn và trẻ, các mốc tuổi, cách giữ an toàn, xử lý khi con quên, và cả lúc con vật ốm hay mất, vốn cũng là một phần của bài học trách nhiệm.
Vì sao vật nuôi dạy trách nhiệm rõ hơn nhiều việc khác
Phần lớn việc nhà có thể dời lại. Bàn chưa lau thì để tối lau, đồ chưa gấp thì mai gấp. Con vật thì không chờ. Con cá chưa được ăn vẫn đói, con mèo chưa có nước vẫn khát. Chính tính không chờ được ấy làm cho bài học trách nhiệm hiện ra rất cụ thể với trẻ: có một sinh vật đang trông vào mình.
Vật nuôi cũng phản hồi lại. Con mèo quấn chân khi thấy con cầm bát, đàn gà chạy ra khi nghe tiếng con gọi. Trẻ thấy việc mình làm có người nhận, có kết quả sống động, khác hẳn cảm giác lau một cái bàn không ai để ý. Từ đó, trẻ dễ hiểu rằng chăm sóc là một mối quan hệ, không chỉ là một nhiệm vụ.
Điều cần nhớ là vật nuôi không nên là công cụ dạy dỗ. Con vật có nhu cầu riêng và quyền được chăm tử tế. Nếu gia đình chưa đủ thời gian, chỗ ở hay sức để lo cho con vật suốt đời của nó, việc nuôi chỉ để dạy con trách nhiệm là đặt gánh nặng lên một sinh vật khác. Có những cách khác để học điều này: một chậu cây, một bể cá nhỏ, hoặc nhận phần chăm gà của ông bà mỗi lần về quê.
Chia phần việc giữa trẻ và người lớn
Cách chia rõ giúp con biết đâu là phần của mình, và giúp ba mẹ không lơ là phần quan trọng vì tưởng con đã lo. Bảng gợi ý cho vài con vật hay gặp trong nhà Việt:
| Vật nuôi | Phần trẻ nhỏ làm được | Phần trẻ lớn hơn làm được | Phần người lớn luôn giữ |
|---|---|---|---|
| Cá cảnh | Rắc thức ăn đúng lượng đã đong sẵn | Theo dõi cá ăn hết chưa, báo khi nước đục, phụ thay nước | Thay nước, vệ sinh bể, xử lý khi cá bệnh |
| Mèo | Đổ nước sạch vào bát, gọi mèo ăn | Xúc thức ăn đúng phần, phụ dọn chỗ đi vệ sinh có đeo găng | Tiêm phòng, tẩy giun, đưa đi khám, cắt móng |
| Chó | Mang bát nước, chải lông khi chó nằm yên | Cho ăn đúng giờ, đi dạo cùng người lớn | Tiêm phòng dại, xích hoặc rọ mõm khi ra ngoài theo quy định, huấn luyện |
| Gà vườn | Rắc thóc, nhặt trứng khi có người lớn | Lùa gà vào chuồng buổi chiều, thay nước máng | Phòng bệnh, xử lý gà ốm, dọn chuồng kỹ |
Phần “người lớn luôn giữ” không thể giao xuống, kể cả khi con đã lớn và rất chăm. Đây là những việc liên quan đến sức khoẻ con vật và an toàn của cả nhà, như phòng dại cho chó mèo. Trẻ có thể đi cùng khi ba mẹ đưa con vật đi khám để hiểu thêm, nhưng không chịu trách nhiệm về quyết định.
An toàn trước tiên: cho con vật và cho con
Rửa tay sau khi chạm vào vật nuôi và đồ của chúng. Đây là thói quen đầu tiên cần đi kèm mọi phần việc. Đặc biệt sau khi nhặt trứng gà, dọn chỗ đi vệ sinh của mèo, thay nước bể cá. Con vật khoẻ vẫn mang vi khuẩn trên lông, chân, phân.
Không để trẻ nhỏ ở một mình với chó, kể cả chó hiền. Trẻ nhỏ chưa đọc được dấu hiệu con vật khó chịu, và có thể kéo đuôi, ôm chặt, chọc vào mắt. Ba mẹ dạy con để yên con vật khi nó ăn, ngủ hay đang nuôi con.
Bị cắn, cào thì báo ngay. Dặn con dù vết nhỏ cũng phải nói với người lớn. Vết cắn, cào của chó mèo cần được rửa sạch và đưa đi cơ sở y tế để được tư vấn phòng dại; đây là việc của người lớn, không chờ xem.
Thức ăn và thuốc của vật nuôi để xa tầm tay trẻ nhỏ. Trẻ hai ba tuổi có thể nếm thử thức ăn hạt, thuốc tẩy giun của vật nuôi. Để trên cao hoặc trong tủ có chốt.
Đong sẵn lượng thức ăn. Trẻ hay nghĩ cho nhiều là thương. Với cá, cho quá nhiều làm bẩn nước và hại cá. Một chiếc nắp hay muỗng nhỏ làm đơn vị đong giúp con làm đúng mà không cần ước lượng.
Khi con quên cho ăn: xử lý thế nào
Con quên là chuyện sẽ xảy ra, nhất là sau vài tuần đầu hào hứng. Cách xử lý quyết định con học được trách nhiệm hay chỉ học được cảm giác có lỗi:
- Lo cho con vật trước. Nếu ba mẹ phát hiện cá chưa ăn, mèo hết nước, thì cho ăn uống ngay, không để con vật chịu đói nhằm “cho con nhớ”. Đó là đặt bài học lên lưng một sinh vật không có lỗi.
- Báo cho con biết, giọng bình thường. “Sáng nay mèo hết nước, ba đổ rồi. Phần đó của con mà.”
- Hỏi con chuyện gì đã xảy ra. Sáng vội, đi chơi về muộn hay việc rơi vào giờ khó nhớ? Câu trả lời giúp tìm cách sửa.
- Cùng con tìm cách nhớ. Đặt bát mèo cạnh chỗ để cặp, gắn việc cho cá ăn vào lúc con đánh răng buổi sáng.
- Để con bù bằng một việc chăm sóc thêm. Chải lông cho mèo, lau thành bể cá cùng ba. Không phải phạt, mà là con dành thêm thời gian cho con vật đã thiệt.
- Theo dõi vài ngày rồi lùi ra. Khi cách nhớ mới đã chạy ổn, ba mẹ thôi kiểm tra từng bữa nhưng vẫn để ý con vật có khoẻ không.
Nếu con quên lặp đi lặp lại trong nhiều tuần, có thể phần việc đang vượt sức hoặc không hợp giờ giấc của con. Đổi phần việc khác, nhẹ hơn hoặc vào giờ con luôn có mặt, tốt hơn là giữ nguyên rồi trách mãi. Mục tiêu là con vật được chăm và con lớn lên trong việc chăm, không phải thắng một cuộc kiểm tra trí nhớ.
Ba mẹ cũng nên nhìn lại chính mình: nếu người lớn cũng hay quên phần của mình, như quên thay nước bể hay quên lịch tiêm phòng, con sẽ thấy việc quên là chuyện bình thường trong nhà. Một lịch chăm chung dán ở chỗ dễ thấy, vẽ bằng hình cho trẻ chưa biết đọc, giúp cả nhà cùng nhìn vào một chỗ thay vì đổ lỗi cho nhau.
Khi vật nuôi ốm, già hoặc mất
Một phần của trách nhiệm với sinh vật sống là đi cùng nó qua cả lúc khó. Khi con vật ốm, ba mẹ cho con tham gia những việc nhẹ như ngồi cạnh, thay nước, theo dõi xem con vật ăn được không, đi cùng tới phòng khám nếu phù hợp. Trẻ học rằng chăm sóc không chỉ là lúc vui chơi với con vật khoẻ mạnh.
Khi con vật mất, dù là con cá nhỏ, trẻ có thể buồn thật. Ba mẹ đừng vội thay con mới ngay để con quên. Nói thật với con theo mức hiểu của tuổi, rằng con vật đã chết và sẽ không trở lại. Tránh nói “nó đi xa” với trẻ nhỏ vì con có thể chờ đợi hoặc sợ người khác cũng đi xa. Cùng con làm một việc nhỏ để nói lời tạm biệt, như chôn cá dưới gốc cây trong vườn, nếu nhà có chỗ và việc chôn phù hợp với quy định vệ sinh nơi mình ở.
Có trẻ sẽ tự trách: “Tại con quên cho ăn.” Nếu đúng là có sơ suất, ba mẹ không chối giúp con nhưng cũng không để con ôm hết lỗi: “Con quên mấy lần, và ba mẹ cũng không để ý kịp. Cả nhà mình đều có phần. Lần sau mình chăm kỹ hơn.” Nếu con vật mất vì tuổi già hay bệnh, nói rõ đó không phải do con. Nỗi buồn mất vật nuôi là lần đầu nhiều trẻ chạm tới sự mất mát, và được người lớn đi cùng thì trẻ học cách mang nỗi buồn ấy một cách lành mạnh.
Nhà chưa nuôi được con vật thì học gì thay
Không phải nhà nào cũng có điều kiện nuôi vật nuôi: nhà thuê, chung cư cấm, người dị ứng, ba mẹ đi làm cả ngày. Vẫn có nhiều cách để con học trách nhiệm với sinh vật sống:
- Một chậu cây của riêng con. Cây cũng cần nước, nắng, đất, và héo đi khi bị bỏ quên, chỉ chậm hơn con vật. Đây là bước tập tốt trước khi nhận một con vật.
- Phần việc ở nhà ông bà. Mỗi lần về quê, con nhận lùa gà, cho cá ao ăn, tưới rau cùng ông. Việc đều đặn mỗi chuyến cũng tạo nếp.
- Chăm chim, cá, mèo của khu phố cùng người lớn. Một số khu có bể cá chung, mèo của bảo vệ. Con có thể góp phần nhỏ khi được người phụ trách đồng ý.
- Quan sát và giữ an toàn cho sinh vật ngoài trời. Đặt lại con ốc sên lên lá cho khỏi bị giẫm, không bẻ cành có tổ chim. Đây là trách nhiệm với thiên nhiên quanh nhà.
- Đọc và trò chuyện về vật nuôi trước khi nuôi. Con tìm hiểu một con vật cần gì mỗi ngày, rồi cả nhà bàn xem có đáp ứng được không. Quyết định không nuôi vì chưa lo được cũng là một quyết định có trách nhiệm.
Cách nói chuyện quan trọng hơn con vật cụ thể. Một bé tưới chậu húng quế đều đặn suốt mùa và biết mình đang giữ cho cây sống đã học được điều mà một bé có chó nhưng để người giúp việc lo hết chưa chắc đã học.
Khi cả nhà đi vắng: con lo việc gửi gắm vật nuôi
Một dịp tốt để trẻ lớn học trách nhiệm trọn vẹn là những lần cả nhà đi xa vài ngày. Con vật vẫn cần ăn uống, và ai đó phải lo. Thay vì ba mẹ tự sắp xếp hết, mời con cùng lên kế hoạch: nhờ ai, cần chuẩn bị gì, dặn người ấy những điều gì.
Trẻ từ tám chín tuổi có thể tự chuẩn bị phần thức ăn đong sẵn theo từng ngày cho cá, viết hoặc vẽ một tờ dặn ngắn để lại cho người trông giúp, và cùng ba mẹ mang chìa khoá sang nhờ hàng xóm hoặc người thân. Khi về, con là người sang cảm ơn và hỏi con vật có ổn không. Chuỗi việc ấy cho con thấy trách nhiệm không dừng lại khi mình vắng mặt; mình vẫn có phần lo cho việc được tiếp tục.
Với trẻ nhỏ hơn, ba mẹ làm và nói to cho con nghe: “Mình đi ba ngày, cá sẽ đói, nên mẹ nhờ bác bên cạnh. Con giúp mẹ chia thức ăn vào ba túi nhỏ nhé.” Những lần như vậy lặp lại qua nhiều năm, con dần hình thành phản xạ của người chăm sóc: trước khi đi đâu, nghĩ tới ai đang trông vào mình.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì giao trẻ chăm vật nuôi được?
Từ khoảng hai ba tuổi trẻ đã làm cùng người lớn được việc rất nhỏ như rắc thức ăn đã đong sẵn cho cá. Từ năm sáu tuổi con có thể giữ một phần việc mỗi ngày với người lớn kiểm lại. Dù tuổi nào, phần sức khoẻ và an toàn của con vật vẫn là việc của người lớn.
Con đòi nuôi chó mèo, hứa sẽ tự chăm hết, có nên tin?
Lời hứa của trẻ là thật lòng nhưng chưa đủ để thay người lớn. Trước khi đồng ý, cả nhà nên hỏi ai sẽ lo khi con đi học, đi du lịch, khi con hết hứng. Nếu người lớn sẵn sàng gánh phần chính suốt đời con vật thì mới nên nuôi, và giao con phần vừa sức.
Con bỏ đói con vật để thử xem nó thế nào thì xử lý ra sao?
Cho con vật ăn ngay, rồi nói chuyện bình tĩnh nhưng rõ ràng rằng con vật cảm thấy đói và đau như người. Hỏi con vì sao làm vậy. Nếu con có xu hướng làm đau con vật lặp lại, ba mẹ nên gặp chuyên gia tâm lý trẻ em để được tư vấn sớm.
Nhà có trẻ dưới hai tuổi có nên giao anh chị lớn chăm chó mèo không?
Có thể giao anh chị lớn phần cho ăn uống, nhưng người lớn vẫn phải giám sát lúc em bé ở gần con vật. Không để trẻ nhỏ và chó mèo ở riêng, và không giao anh chị trông cả em lẫn con vật cùng lúc vì quá sức.
Con vật mất có nên nói thật với trẻ 4 tuổi không?
Nên nói thật bằng lời đơn giản, rằng con vật đã chết, cơ thể nó không hoạt động nữa và sẽ không quay lại. Tránh nói nó đi ngủ hay đi xa vì trẻ có thể sợ ngủ hoặc chờ đợi. Cho con buồn, cho con hỏi, và cùng con tạm biệt bằng một việc nhỏ.
Có nên thưởng khi con chăm vật nuôi đều đặn không?
Không cần thưởng vật chất vì phần thưởng tự nhiên đã có, là con vật khoẻ, quấn quýt với con. Ba mẹ ghi nhận bằng lời cụ thể, như nhờ con mà bể cá trong và cá bơi khoẻ, để con thấy công sức mình có kết quả.