Dạy trẻ giữ đồ dùng chung là dạy ba việc: dùng xong trả đúng chỗ, dùng vừa đủ để người sau còn dùng, và báo ngay khi đồ hỏng hay sắp hết. Đồ chung trong nhà như cây kéo, điều khiển tivi, cuộn băng dính, xà phòng trong phòng tắm, đèn pin, bút trên bàn điện thoại, là nơi trẻ học được rằng hành động của mình ảnh hưởng đến người khác, vì người sau sẽ là người phải tìm, phải chờ hoặc phải dọn.
Đồ của riêng con, như quần áo, cặp sách, đồ chơi, thuộc về chuyện tự lập và có mục riêng trên site. Bài này chỉ bàn đồ chung, nơi trách nhiệm hướng ra người khác. Nội dung đi qua cách sắp chỗ cho đồ chung, cách dạy theo tuổi, chuyện đồ hết đồ hỏng, phòng tắm và bếp, và cách cả nhà cùng giữ nếp mà không ai thành “cảnh sát đồ đạc”.
Vì sao đồ chung là bài học trách nhiệm riêng
Với đồ của mình, hậu quả khi bỏ bừa rơi vào chính mình: mất bút thì không có bút viết. Với đồ chung, hậu quả rơi vào người khác, và thường đến muộn. Con dùng kéo xong để trên ghế sofa, hai ngày sau mẹ cần kéo mở thùng hàng và mất mười phút đi tìm. Con không có mặt lúc đó, nên không thấy được hậu quả, và không học được gì nếu không ai nối hai chuyện lại cho con.
Chính vì hậu quả đến muộn và rơi vào người khác, trách nhiệm với đồ chung là thứ trẻ cần được dạy có chủ đích. Không giống việc cất đồ chơi của mình, nơi con có lý do riêng để giữ, ở đây con cần hiểu rằng người khác cũng dùng, cũng cần, và đang tin rằng đồ sẽ ở đúng chỗ.
Những gia đình giữ đồ chung tốt thường không phải nhà có nhiều tủ kệ đẹp, mà là nhà ai cũng biết đồ nằm ở đâu và tin rằng người dùng trước đã trả lại. Niềm tin ấy là một thứ trẻ có thể góp phần xây hoặc phá. Khi con hiểu được điều này, con bắt đầu thấy mình là một mắt xích trong nếp nhà, không chỉ là người được hưởng.
Sắp chỗ cho đồ chung trước khi đòi hỏi trẻ
Trẻ không trả đồ đúng chỗ được nếu đồ chưa có chỗ cố định. Trước khi dạy con, ba mẹ làm phần sắp xếp:
- Liệt kê đồ chung hay bị thất lạc. Thường là kéo, băng dính, bút, điều khiển, sạc điện thoại, đèn pin, thước dây, kìm, búa nhỏ.
- Chọn một chỗ cố định cho từng món, ở nơi dùng nhiều nhất và trong tầm với của trẻ nếu đó là đồ an toàn cho con dùng.
- Đánh dấu chỗ bằng hình hoặc màu. Một khay có ô vẽ hình cây kéo, một móc treo dán sticker màu. Trẻ chưa biết đọc vẫn trả đúng được.
- Tách rõ đồ con được dùng và đồ chỉ người lớn dùng. Dao, búa, thuốc, hoá chất tẩy rửa để nơi khác, có chốt nếu nhà có trẻ nhỏ.
- Dẫn con đi một vòng chỉ từng chỗ, để con tự đặt thử đồ vào chỗ của nó.
- Giữ chỗ ổn định. Đổi chỗ liên tục thì người lớn còn nhầm, nói gì trẻ.
Phần sắp xếp này cũng giúp ba mẹ thấy mình đang đòi hỏi gì. Nếu nhà có ba cây kéo mà không cây nào có chỗ, thất lạc không phải lỗi của con. Đặt hệ thống trước, dạy thói quen sau, và người lớn tự giữ hệ thống ấy trước mắt con.
Khi đồ đã có chỗ, những tuần đầu ba mẹ nhắc theo kiểu chỉ đường thay vì ra lệnh: “Kéo ở khay đầu tủ, con dùng xong để lại khay nhé.” Lặp lại vài lần, con tự đi tới khay mà không cần hỏi, và khi thấy kéo nằm sai chỗ, con có thể là người đầu tiên mang nó về.
Giữ đồ chung theo tuổi: con làm được gì
Mỗi tuổi giữ được một phần khác nhau. Mốc dưới đây là thường gặp, không phải chuẩn để chấm con:
| Tuổi | Con làm được | Cách ba mẹ đỡ |
|---|---|---|
| 2–4 | Trả đồ về chỗ ngay sau khi dùng nếu được nhắc; đưa đồ cho người lớn khi thấy rơi | Làm cùng, nói “điều khiển về nhà nó nào”, chỗ để thấp và rõ |
| 5–7 | Tự trả đồ chung mình vừa dùng; xin phép trước khi lấy đồ người lớn hay dùng | Hỏi “kéo về chỗ chưa con?” thay vì đi tìm hộ; khen cụ thể khi con tự trả |
| 8–10 | Báo khi đồ hỏng, hết; nhận phần trả đồ của em; giữ đồ chung khi có khách | Giao một khu đồ chung cho con trông, như khay bút, tủ thuốc vệ sinh của phòng tắm |
Ở mức trẻ lớn, việc “trông” một khu đồ chung giúp con chuyển từ người làm theo sang người giữ nếp. Con nhắc em trả bút, kiểm tra khay có đủ không, báo mẹ khi băng dính sắp hết. Ba mẹ để ý đừng biến con thành người bị cả nhà đổ lỗi khi đồ thất lạc; việc của con là trông, không phải gánh lỗi thay người khác.
Đồ hết, đồ hỏng: dạy con báo, không giấu
Người dùng cuối có phần báo. Con dùng tờ giấy vệ sinh cuối cùng, lấy miếng xà phòng cuối, dùng hết kem đánh răng. Nếp nhà nên có câu “ai dùng hết thì báo hoặc thay”. Trẻ nhỏ báo; trẻ lớn biết chỗ để đồ dự trữ thì tự thay.
Có một chỗ để ghi đồ cần mua. Một tờ giấy dán tủ lạnh hoặc một chiếc bảng nhỏ trong bếp, nơi ai cũng ghi được. Trẻ chưa biết viết thì vẽ hoặc nói với người lớn để ghi hộ. Đây là việc nhỏ nhưng cho con cảm giác mình góp vào việc vận hành của nhà.
Đồ hỏng thì báo ngay, kể cả khi do mình. Cây bút hết mực mà vẫn để lại khay, người sau cầm lên lại phải vứt. Cái quạt kêu lạ mà không ai nói, đến lúc hỏng hẳn. Ba mẹ khuyến khích con báo, và đón tin báo bằng cảm ơn, không truy hỏi ai làm hỏng. Nếu do con làm hỏng, cách xử lý có ở bài về sửa hậu quả trong cùng mục.
Dùng vừa đủ để người sau còn dùng. Đổ dầu gội vừa một lần, xé băng dính vừa đoạn cần, không bật quạt phòng không có ai. Ba mẹ nói lý do cụ thể thay vì chỉ cấm: “Mình dùng vừa thì cuối tuần chị còn dầu gội.”
Phòng tắm và bếp: hai nơi đồ chung dày nhất
Phòng tắm là nơi trẻ học trách nhiệm với người dùng sau rõ nhất. Sau khi con tắm, sàn có ướt nhoẹt không, nắp tuýp kem có đóng không, khăn có treo lên không, vòi có khoá chặt không. Ba mẹ không cần kiểm từng lần; chỉ cần vài tuần đầu cùng con nhìn lại phòng tắm trước khi ra: “Người sau vào thấy thế nào?” Câu hỏi này đặt con vào vị trí người khác, thay vì nghe một danh sách điều cấm.
Bếp có nhiều đồ chung nhưng cũng nhiều đồ nguy hiểm. Trẻ có thể giữ phần đồ an toàn: bình nước chung trong tủ lạnh, rổ rá, khăn lau bàn, hũ đường muối. Luật dễ nhớ là bình nước uống hết thì rót đầy lại và cất vào tủ, lấy rổ ra dùng thì rửa và úp lại. Một bình nước chung để trống trong tủ lạnh vào ngày nắng là một bài học thực tế: người sau mở ra không có nước mát.
Với trẻ lớn, có thể giao con lo một khu nhỏ trong bếp hoặc phòng tắm theo tuần, như kiểm tra khăn tắm của cả nhà đã khô và thay khi cần. Việc này không phải để con làm thay người lớn, mà để con thấy những thứ tưởng như tự nhiên có sẵn thực ra là nhờ có người để ý.
Giữ nếp mà không biến ai thành “cảnh sát đồ đạc”
Một nguy cơ của việc dạy đồ chung là cả nhà quay sang bắt lỗi nhau, nhất là anh chị em. Vài cách giữ nếp nhẹ nhàng:
- Người lớn làm trước. Ba dùng kéo xong trả ngay, mẹ hết xà phòng thì thay. Trẻ bắt chước nếp nhà nhiều hơn nghe nhắc.
- Nói về đồ, không nói về người. “Điều khiển chưa về chỗ” thay vì “lại ai lấy điều khiển không trả”.
- Không thưởng cho việc mách lỗi. Khi em mách “anh lấy kéo không trả”, ba mẹ cảm ơn em đã để ý rồi hỏi anh, không biến chuyện thành cuộc thi ai bắt được lỗi nhiều hơn.
- Có một lúc dọn chung trong ngày. Năm phút trước giờ ngủ, cả nhà cùng trả đồ chung về chỗ. Không cần tìm ai bày ra; ai thấy đồ lệch chỗ thì trả.
- Nhận lỗi khi người lớn quên. “Hôm qua mẹ cầm bút đi mất, để con tìm mãi.” Câu này cho con thấy luật đồ chung áp dụng cho mọi người.
- Xem lại hệ thống khi thất lạc nhiều. Đồ nào hay mất nhất có thể đang đặt sai chỗ, xa nơi dùng, hoặc cả nhà cần hai món thay vì một.
Mục tiêu không phải một ngôi nhà không bao giờ có món đồ lệch chỗ, mà là một ngôi nhà ai cũng thấy mình có phần giữ. Khi có khách đến, một đứa trẻ tự đi lấy kéo ở đúng chỗ cho khách mượn, rồi nhớ lấy lại và trả về khay, là đứa trẻ đã mang nếp nhà ra ngoài cánh cửa.
Đồ mượn của người khác: trả đúng hẹn, đúng tình trạng
Đồ mượn là một dạng đồ chung kéo dài ra ngoài nhà: quyển truyện mượn của bạn, chiếc xe đạp mượn của anh họ, cái nồi mẹ mượn của bà hàng xóm. Trẻ học cách giữ đồ mượn chủ yếu qua việc nhìn người lớn mượn và trả. Khi con thấy mẹ rửa sạch cái nồi trước khi mang trả, kèm vài quả chuối cảm ơn, con học được rằng trả đồ mượn là trả trong tình trạng tốt và kèm sự biết ơn.
Với đồ con tự mượn, ba mẹ giúp con nhớ ba điều: mượn của ai, hẹn trả khi nào, và giữ đồ thế nào trong lúc mượn. Trẻ nhỏ có thể để đồ mượn ở một chỗ riêng trong nhà, như góc “đồ của bạn” trên kệ, để không lẫn với đồ của mình và không bị em lấy chơi. Trẻ lớn có thể tự ghi lại trong sổ tay.
Nếu đồ mượn bị hỏng hay mất, cách xử lý giống như với đồ chung trong nhà: con báo với chủ đồ, xin lỗi và cùng ba mẹ bàn cách bù. Đây là lúc trách nhiệm ra khỏi phạm vi gia đình, và cũng là lúc con học được rằng giữ lời hứa trả đồ là một cách giữ lòng tin của bạn bè.
Câu hỏi thường gặp
Con hay lấy đồ của ba mẹ dùng rồi không trả thì làm sao?
Trước hết xem đồ đó có chỗ cố định chưa và con có biết chỗ không. Sau đó dạy con xin phép khi lấy và trả về đúng chỗ khi xong. Khi con quên, nhắc con đi trả ngay thay vì ba mẹ tự đi tìm, để con nối được việc mình làm với hậu quả.
Bé 3 tuổi có nên được dùng kéo chung không?
Bé ba tuổi có thể tập dùng loại kéo nhỏ đầu tròn dành cho trẻ khi có người lớn ngồi cạnh. Kéo nhọn của người lớn thì nên để chỗ khác. Dạy bé dùng xong đưa lại cho người lớn hoặc để vào khay riêng là bước đầu của thói quen trả đồ.
Anh chị em tranh nhau đồ chung như điều khiển tivi thì sao?
Thoả thuận lượt dùng trước, như theo ngày hoặc theo chương trình, và người dùng xong trả về chỗ chung chứ không giữ trong phòng mình. Chuyện tranh giành cảm xúc giữa anh chị em là đề tài rộng hơn, ở đây chỉ nói phần đồ chung có chỗ và có luật.
Có nên phạt khi con làm mất đồ chung không?
Không cần phạt. Cách hiệu quả hơn là để con góp phần tìm lại, và nếu mất hẳn thì cùng bàn cách thay, có thể con góp một phần nhỏ từ tiền tiết kiệm nếu đã lớn. Phạt chỉ làm con sợ nói khi làm mất, khiến đồ càng khó tìm.
Nhà nhỏ, không có chỗ để từng món đồ chung thì làm thế nào?
Một hộp hoặc một ngăn kéo chung cho tất cả đồ lặt vặt vẫn tốt hơn không có chỗ nào. Quan trọng là cả nhà biết đồ chung về đâu. Có thể dùng hộp chia ngăn đơn giản tự làm từ hộp giấy để đồ không lẫn vào nhau.
Trẻ lớn hay mượn sạc, tai nghe của nhau không trả thì sao?
Đồ điện tử nên có chỗ sạc chung ở phòng khách thay vì để trong phòng riêng. Ai mượn thì trả về chỗ sạc chung, không đưa thẳng vào phòng mình. Luật này cũng giúp gia đình giữ được nếp không dùng thiết bị trong phòng ngủ buổi tối.