Dạy con tôn trọng bạn khác mình bắt đầu từ việc trả lời thật, ngắn gọn và bình thản mỗi khi con thắc mắc về sự khác biệt, rồi tạo cho con những dịp chơi, làm việc cùng những bạn không giống mình. Trẻ không sinh ra với định kiến; con học định kiến từ sự im lặng ngượng ngùng, ánh mắt né tránh và những câu nói vô tình của người lớn.
Từ 3 tuổi, trẻ đã nhận ra khác biệt về màu da, vóc dáng, cách đi lại, cách nói. Đến 6–7 tuổi, con bắt đầu chia nhóm "giống mình" và "khác mình", và đây là lúc những lời trêu chọc dễ xuất hiện. Bài này đi qua từng kiểu khác biệt con hay gặp, cách ba mẹ đáp lời, và những điều người lớn cần tự soi lại.
Trẻ nhận ra khác biệt rất sớm, và câu hỏi to giữa chợ là bình thường
Cảnh quen thuộc: đang đi chợ, con chỉ tay hỏi to "mẹ ơi sao cô kia chỉ có một tay?". Ba mẹ đỏ mặt, kéo con đi, nói nhỏ "suỵt, không được hỏi". Phản ứng ấy rất dễ hiểu, nhưng thông điệp con nhận được là: có điều gì đó ở người kia đáng xấu hổ đến mức không được nhắc tới. Lần sau gặp người tương tự, con sẽ thấy ngại, tránh xa, hoặc tò mò theo kiểu nhìn chằm chằm.
Trẻ hỏi vì não của con đang làm đúng việc của nó: phân loại thế giới, tìm hiểu điều mới. Câu hỏi không mang ác ý. Thứ biến câu hỏi thành định kiến là cách người lớn phản ứng. Vì vậy, điều đầu tiên ba mẹ tập là giữ bình tĩnh, nhìn câu hỏi như một cơ hội.
Nếu người được nhắc đến ở gần và nghe thấy, ba mẹ có thể mỉm cười chào họ, rồi trả lời con bằng giọng bình thường. Nhiều người sống với khác biệt đã quen với câu hỏi của trẻ, và họ thường dễ chịu với một câu trả lời đàng hoàng hơn là với sự lúng túng né tránh. Sau đó, trên đường về, ba mẹ giải thích thêm với con về chuyện hỏi riêng và hỏi to.
Con hỏi gì, ba mẹ đáp thế nào
Nguyên tắc chung: thật, ngắn, đúng mức hiểu của con, và nhấn vào điểm giống nhau sau khi nói điểm khác. Bảng dưới là gợi ý, ba mẹ đổi lời cho tự nhiên với cách nói trong nhà.
| Con hỏi | Câu đáp gợi ý |
|---|---|
| "Sao bạn ấy phải ngồi xe lăn?" | "Chân bạn ấy không đi được như chân con, nên bạn dùng xe lăn để đi. Bạn vẫn thích chơi, thích bạn bè giống con." |
| "Sao da bạn ấy đen thế?" | "Mỗi người có một màu da, như mỗi người có một màu tóc, dáng mũi khác nhau. Da của ai cũng đẹp theo cách của người đó." |
| "Sao bạn ấy nói chuyện lạ thế?" | "Bạn ở vùng khác nên giọng nói khác nhà mình. Con thử nghe kỹ xem bạn gọi cái này là gì nhé." |
| "Sao áo bạn ấy rách?" | "Mỗi nhà có lúc dư dả, có lúc khó khăn. Cái áo không nói lên bạn là người thế nào đâu con." |
| "Sao anh kia lớn rồi mà vẫn nói như em bé?" | "Có người học nói, học suy nghĩ chậm hơn hoặc theo cách khác. Anh ấy vẫn hiểu khi mình nói chuyện tử tế với anh." |
Nếu ba mẹ không biết câu trả lời, nói thật "mẹ cũng không biết, mẹ con mình tìm hiểu sau nhé" tốt hơn đoán bừa. Tránh những câu trả lời gây sợ như "vì không nghe lời nên bị vậy", vì con sẽ nối sự khác biệt với hình phạt.
Ngoại hình: vóc dáng, màu da, vết bớt, đeo kính
Ngoại hình là thứ trẻ nhận xét nhiều nhất, vì nó hiện ra ngay trước mắt. Một bạn mập hơn, gầy hơn, thấp hơn, có vết bớt trên mặt, đeo kính dày, mọc răng khểnh, đều có thể thành chủ đề trêu chọc. Trong văn hoá nhà mình, nhận xét ngoại hình còn rất phổ biến ở người lớn, từ câu chào "dạo này béo ra nhỉ" đến biệt danh theo vóc dáng.
Ba mẹ giúp con bằng hai việc. Thứ nhất, nói rõ rằng cơ thể của mỗi người là chuyện riêng, mình không bình phẩm cơ thể người khác, cũng như không ai được bình phẩm cơ thể mình. Thứ hai, chuyển sự chú ý của con sang những điều bạn làm, bạn thích: "Bạn Bống vẽ con mèo đẹp lắm đúng không?" thay vì "bạn Bống nhỏ con nhỉ".
Ba mẹ cũng nên cẩn thận với cách nói về cơ thể chính mình trước mặt con. Một người mẹ hay than "mẹ béo quá, xấu quá" dạy con rằng béo là xấu. Trẻ sẽ mang đúng thước đo ấy ra nhìn bạn bè.
Nếu chính con là đứa có ngoại hình hay bị chú ý, ba mẹ giúp con chuẩn bị một hai câu đáp ngắn khi bị hỏi, như "mình sinh ra đã có vết bớt này", rồi chuyển sang chuyện khác. Một đứa trẻ thoải mái với cơ thể mình thường cũng dễ thoải mái với khác biệt của người khác.
Hoàn cảnh gia đình: nhà khó khăn, ở với ông bà, ba mẹ không sống cùng nhau
Đến tuổi tiểu học, trẻ bắt đầu so sánh: nhà ai có xe hơi, ai được đi chơi xa, ai có điện thoại riêng, ai mang cơm hộp đơn giản. Những so sánh này có thể biến thành sự coi thường, hoặc ngược lại thành mặc cảm nếu con là đứa ở phía thiếu. Ba mẹ nên nói về chuyện tiền bạc trong nhà một cách bình thường, không khoe, không than, để con hiểu rằng điều kiện mỗi nhà khác nhau và không quyết định giá trị con người.
Với những bạn sống với ông bà vì ba mẹ đi làm xa, bạn có ba mẹ chia tay, bạn chỉ có ba hoặc chỉ có mẹ, ba mẹ dạy con không tò mò quá mức và không mang chuyện nhà bạn ra bàn tán. Một câu dễ nhớ: "Chuyện nhà bạn là của bạn, bạn muốn kể thì bạn kể."
Khi trong lớp có hoạt động như kể về gia đình, mang đồ từ nhà đến, con có thể nhận ra bạn nào đó lúng túng. Ba mẹ có thể gợi ý con những cách giúp tế nhị, như rủ bạn làm chung, không hỏi dồn, không chỉ ra điều bạn thiếu trước mặt người khác. Những cử chỉ kín đáo như vậy thường được bạn nhớ rất lâu, dù không ai khen con vì điều đó.
Bạn khuyết tật: chơi cùng thế nào cho đúng
Nhiều trẻ thật lòng muốn chơi với bạn khuyết tật nhưng không biết bắt đầu từ đâu, hoặc giúp quá tay khiến bạn khó chịu. Vài nguyên tắc ba mẹ có thể dạy con:
- Nói chuyện trực tiếp với bạn, không nói qua người lớn đi cùng như thể bạn không có mặt.
- Hỏi trước khi giúp: "Bạn có cần mình đẩy xe không?" Có bạn cần, có bạn thích tự làm. Tôn trọng câu trả lời.
- Không chạm vào xe lăn, gậy, máy trợ thính của bạn khi chưa được cho phép, vì đó như một phần cơ thể của bạn.
- Tìm trò chơi mọi người cùng chơi được, chẳng hạn chơi bóng lăn, xếp hình, kể chuyện, thay vì trò chạy nhảy bỏ bạn ngồi xem.
- Coi bạn là bạn, không phải là người cần thương hại. Bạn có sở thích, có lúc vui, lúc giận, có lúc sai như mọi người.
Nếu trong lớp có bạn có nhu cầu đặc biệt về giao tiếp hoặc hành vi, như hay la to, khó ngồi yên, ba mẹ giải thích cho con rằng bạn đang học những điều đó theo cách khác. Các kỹ năng hỗ trợ chuyên sâu thuộc về thầy cô và chuyên gia giáo dục đặc biệt; điều con làm được là kiên nhẫn và không chế giễu.
Giọng nói vùng miền và bạn từ nơi khác đến
Giọng nói là một kiểu khác biệt dễ bị trêu. Một bạn từ Nghệ An chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh, một bạn từ miền Nam ra Hà Nội, hay một bạn là người dân tộc thiểu số nói tiếng Việt chưa quen, đều có thể bị nhại giọng. Với người nhại thì vui, nhưng với bạn bị nhại thì mỗi lần mở miệng là một lần ngại.
Biến khác biệt thành điều thú vị. Ba mẹ có thể chơi trò "từ nhà mình, từ nhà bạn" với con: cái bát ở miền Nam gọi là cái chén, quả dứa gọi là trái thơm. Trẻ thấy giọng nói khác nhau là kho từ để khám phá, không phải để chê.
Kể về quê của chính gia đình. Nhiều gia đình thành phố cũng có ông bà ở quê, nói giọng khác. Nhắc con điều đó giúp con nối sự khác biệt với người thân yêu, khó mà đem ra chế giễu nữa.
Chào đón bạn mới. Khi lớp có bạn mới chuyển đến, gợi ý con hỏi bạn ở đâu đến, bên đó có gì hay, rủ bạn chơi cùng trong tuần đầu. Một người bạn ở tuần đầu có thể thay đổi cả năm học của một đứa trẻ.
Ba mẹ soi lại định kiến của chính mình
Phần khó nhất của việc dạy con tôn trọng khác biệt là ba mẹ phải nhìn lại chính mình. Mỗi người lớn đều mang theo vài định kiến từ nơi mình lớn lên, về vùng miền, về nghề nghiệp, về người nghèo, người giàu, về những gia đình không giống gia đình mình. Trẻ không học từ lời ba mẹ nói về bình đẳng mà từ cách ba mẹ nói với cô lao công, với người bán vé số, với người hàng xóm có con khuyết tật.
Một cách tự kiểm đơn giản: trong một tuần, để ý những lần mình nói "bọn người…", "dân… thì…", hay những lần ngăn con chơi với bạn nào đó mà lý do thật ra là hoàn cảnh của bạn. Không cần tự trách, chỉ cần nhận ra và thay đổi dần.
Ba mẹ cũng có thể chủ động mở rộng thế giới của con: chọn sách tranh có nhân vật đa dạng, cho con tham gia những hoạt động có trẻ từ nhiều hoàn cảnh, kết bạn với gia đình khác mình. Những trải nghiệm thật này nuôi lòng tôn trọng chắc hơn mọi lời dặn.
Khi con lớn hơn, khoảng 8–10 tuổi, ba mẹ có thể bàn với con cả những định kiến con nghe được ngoài xã hội, như câu đùa về một vùng miền hay một nghề nào đó. Hỏi con: "Con nghĩ câu này có đúng với mọi người ở đó không? Con có quen ai không giống như vậy không?" Trẻ ở tuổi này đã đủ lớn để tự nhận ra rằng gom cả một nhóm người vào một câu nói là không công bằng, và việc tự nhận ra bao giờ cũng bền hơn được dạy.
Câu hỏi thường gặp
Con sợ khi gặp người có khuôn mặt hoặc cơ thể khác thường, phải làm sao?
Sợ hãi trước điều lạ là phản ứng tự nhiên của trẻ nhỏ. Ba mẹ không ép con lại gần hay chào ngay, chỉ cần ở bên con, giải thích bình thản và cho con thời gian. Gặp lại nhiều lần, có người lớn bình tĩnh bên cạnh, nỗi sợ thường giảm dần. Không trêu con là nhát vì điều đó.
Có nên nói với con rằng ai cũng giống nhau, không có gì khác biệt cả?
Không nên phủ nhận điều con đang thấy tận mắt. Cách nói đúng hơn là: mọi người khác nhau ở nhiều điều, và đều đáng được đối xử tử tế như nhau. Thừa nhận khác biệt rồi nhấn vào điểm chung giúp con hiểu thật, thay vì học cách giả vờ không nhìn thấy.
Con không muốn chơi với một bạn vì bạn hôi hoặc bẩn, ba mẹ nên nói gì?
Ba mẹ lắng nghe trước, vì con có quyền chọn bạn chơi thân. Sau đó giúp con phân biệt giữa không chơi thân và đối xử tệ: con không cần chơi với mọi người, nhưng không được chê, không được xa lánh trước mặt bạn. Nếu bạn có dấu hiệu bị bỏ bê, ba mẹ có thể kín đáo báo cô giáo.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì nên nói về chuyện khuyết tật?
Ngay khi con hỏi, thường từ 3 tuổi. Câu trả lời cho trẻ nhỏ nên đơn giản, chỉ một hai câu. Khi con lớn hơn, ba mẹ nói thêm về việc bạn khuyết tật học tập, đi lại thế nào, và những cách giúp tôn trọng bạn. Không cần chờ đến lúc trong lớp có bạn khuyết tật mới nói.
Ông bà hay nói những câu chê vùng miền trước mặt cháu, ba mẹ xử lý thế nào?
Ba mẹ nói chuyện riêng với ông bà, nhẹ nhàng và tôn trọng. Trước mặt con, nếu ông bà lỡ nói, ba mẹ thêm vào một câu khác đi, như kể về một người tốt ở vùng đó, mà không phản bác gay gắt. Trẻ sẽ thấy có nhiều cách nhìn và người lớn trong nhà cũng đang học.