Muốn con biết đặt mình vào vị trí người khác, ba mẹ cần tập cho con ba bước nối nhau: nhận ra người kia đang cảm thấy gì, hình dung nếu là mình thì sẽ thấy thế nào, và nghĩ ra một việc nhỏ để làm. Mỗi bước có cách tập riêng và hợp với từng tuổi khác nhau. Trẻ 3 tuổi tập nhận ra nét mặt; trẻ 9 tuổi tập hình dung suy nghĩ của người vắng mặt.
Đồng cảm không phải là một món quà bẩm sinh có hay không có. Nó là một năng lực lớn dần qua luyện tập, giống như ngôn ngữ. Ba mẹ không cần dạy bằng bài giảng; cái cần là những câu hỏi đúng lúc, những trò chơi ngắn và những tình huống đời thường được dừng lại nhìn kỹ hơn một chút.
Vì sao trẻ nhỏ chưa "nghĩ cho người khác", và chuyện đó bình thường
Ba mẹ thường bực khi con 3–4 tuổi giật đồ của bạn đang khóc, hay vô tư kể "bà béo quá" trước mặt bà. Thật ra ở tuổi này, trẻ còn đang học một điều rất khó: người khác có suy nghĩ và cảm xúc khác mình. Một đứa trẻ thích bánh sẽ nghĩ ai cũng thích bánh; một đứa trẻ thấy vui khi chơi trốn tìm có thể không hiểu vì sao bạn sợ chỗ tối.
Khoảng từ 4 đến 5 tuổi, phần lớn trẻ bắt đầu hiểu rằng người khác có thể biết điều mình không biết, muốn điều mình không muốn. Đây là nền để đồng cảm lớn lên. Tuy vậy, hiểu được trong đầu không có nghĩa là làm được khi đang muốn một thứ gì đó. Cảm xúc của chính con, nhất là khi mệt, đói, bị tranh đồ, sẽ lấn át mọi hiểu biết.
Vì vậy, khi con có vẻ vô tâm, ba mẹ nên coi đó là lúc chưa làm được chứ không phải con xấu. Câu "con chẳng biết thương ai cả" vừa không đúng, vừa không giúp con học thêm điều gì. Thay vào đó, ba mẹ làm phần mà con chưa làm được: nói ra điều người kia đang cảm thấy, và chỉ cho con một việc nhỏ có thể làm.
Câu hỏi mở thay cho lời giảng
Câu giảng như "con phải biết thương bạn chứ" đóng cuộc trò chuyện lại. Câu hỏi mở thì mời con tự nghĩ. Dưới đây là những câu ba mẹ dùng được trong nhiều tình huống, chọn cái hợp với tuổi con.
- "Con nhìn mặt bạn xem, bạn đang thấy thế nào?" (hợp với trẻ 3–5 tuổi, kèm gợi ý nếu con chưa trả lời được: "Bạn có vẻ buồn, đúng không?")
- "Có bao giờ con cũng bị như vậy chưa? Lúc đó con thấy sao?" giúp con nối trải nghiệm của mình với người khác.
- "Con nghĩ bạn cần gì bây giờ?" chuyển từ cảm xúc sang việc làm, và dạy con rằng mỗi người cần một thứ khác nhau.
- "Nếu con là cô bán hàng phải đứng cả ngày, con mong khách làm gì?" mở rộng sự đồng cảm ra những người con ít để ý.
- "Có cách nào để cả hai đứa cùng vui không?" hợp với trẻ từ 6 tuổi khi có tranh chấp.
- "Con nghĩ bạn có biết con giận không? Con muốn bạn biết bằng cách nào?" giúp trẻ lớn hiểu rằng người khác không đọc được suy nghĩ của mình.
Mẹo nhỏ: hỏi xong, ba mẹ chờ. Trẻ cần vài giây để nghĩ, và câu trả lời đầu tiên thường chưa trọn vẹn. Nếu con trả lời "không biết", ba mẹ có thể đưa ra hai khả năng để con chọn, thay vì trả lời hộ.
Trò chơi đọc nét mặt và cơ thể tại nhà
Những trò chơi dưới đây chỉ mất năm đến mười phút, dùng thứ có sẵn trong nhà, hợp với trẻ từ 3 đến 7 tuổi. Mục đích là tập con nhìn kỹ người khác, bước đầu tiên của đồng cảm.
- Soi gương làm mặt. Ba mẹ và con đứng trước gương, lần lượt làm mặt vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên. Mỗi người đoán mặt người kia và nói thử: "Khi nào thì con có mặt như vậy?"
- Đoán cảm xúc qua dáng người. Một người quay lưng, chỉ dùng dáng đứng, vai, tay để diễn tả cảm xúc. Người kia đoán. Trò này dạy con rằng không chỉ nét mặt mới nói lên cảm xúc.
- Xem tranh, đoán chuyện. Mở một cuốn sách tranh, che phần chữ, cùng con đoán nhân vật đang thấy gì và vì sao. Không có đáp án đúng sai, chỉ có lý do.
- Nhân vật thứ hai. Khi kể lại một chuyện ở lớp, ba mẹ hỏi thêm: "Còn bạn kia, chuyện này với bạn ấy như thế nào?" để con quen kể chuyện từ hai phía.
- Đổi vai trong trò chơi gia đình. Con đóng vai mẹ đi làm về mệt, mẹ đóng vai con đòi chơi. Sau trò chơi, hỏi con thấy thế nào khi ở vai kia.
Đừng biến các trò này thành bài kiểm tra. Khi con chán, dừng lại. Đồng cảm học qua niềm vui ở bên nhau sẽ ngấm hơn học qua bổn phận.
Mượn chuyện đời thường: chợ, xe buýt, xóm nhà
Mỗi ngày đi qua có rất nhiều cảnh để tập nhìn từ phía người khác, chỉ cần ba mẹ dừng lại một chút. Ở chợ, một cô bán rau ngồi từ sáng sớm; ba mẹ có thể hỏi con: "Con nghĩ cô dậy lúc mấy giờ? Cô có mỏi lưng không?" Trên xe buýt, một bác lớn tuổi đứng loạng choạng; một câu "con thấy bác có vững không?" đủ để con để ý.
Trong xóm, khi có nhà vừa có người ốm, có em bé mới sinh, có người vừa chuyển đến, ba mẹ kể cho con nghe và hỏi con nghĩ gia đình ấy đang cần gì. Có thể là bớt ồn vào buổi trưa, có thể là một đĩa trái cây, có thể chỉ là một lời chào. Trẻ hiểu rằng những người xung quanh cũng có đời sống riêng, có lúc vui lúc khó như nhà mình.
Ở các thành phố lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, nhịp sống vội khiến ta ít để ý người bên cạnh, và con cũng học theo nhịp ấy. Ở quê, trẻ có thể quen thân với hàng xóm hơn nhưng lại ít gặp người khác mình. Ở đâu cũng vậy, việc của ba mẹ là mở rộng vòng tròn những người con nhìn thấy, từng chút một.
Đồng cảm theo từng tuổi: tập gì, đừng mong gì
Bảng dưới giúp ba mẹ đặt kỳ vọng vừa với tuổi con. Mốc tuổi chỉ là thường gặp; trẻ có thể sớm hoặc muộn hơn.
| Tuổi | Nên tập | Đừng mong |
|---|---|---|
| 3–4 tuổi | Gọi tên cảm xúc cơ bản (vui, buồn, giận, sợ); làm một cử chỉ an ủi đơn giản | Con tự nhường đồ khi đang rất muốn chơi |
| 5–6 tuổi | Hiểu lý do người khác buồn; nghĩ ra một việc giúp; chờ người khác nói hết | Con luôn nhớ nghĩ cho bạn khi đang tranh luận |
| 7–8 tuổi | Nhìn một chuyện từ hai phía; hiểu cảm xúc lẫn lộn (vừa vui vừa tiếc) | Con chống lại cả nhóm bạn để bênh một người |
| 9–10 tuổi | Nghĩ cho người vắng mặt, người lạ; hiểu hoàn cảnh khác mình | Con chia sẻ mọi suy nghĩ với ba mẹ |
Cột "đừng mong" không có nghĩa là con không bao giờ làm được, mà là nếu con chưa làm thì đừng vội lo. Trẻ tiến bộ theo từng lần được nhắc nhẹ và được thấy người lớn làm mẫu.
Cũng cần nhớ rằng một đứa trẻ có thể đồng cảm rất tốt ở nhà nhưng lúng túng ở lớp, nơi có nhiều bạn và nhiều luật chơi hơn. Ngược lại, có em ở trường rất biết nhường nhịn nhưng về nhà lại tranh giành với anh chị. Ba mẹ nên hỏi thêm cô giáo để có bức tranh đầy đủ, rồi chọn một bối cảnh để tập trước, thay vì mong con thay đổi ở mọi nơi cùng một lúc.
Ba mẹ đồng cảm với con trước: con học bằng cách được hiểu
Gọi tên cảm xúc của con trước khi sửa hành vi. Khi con giành lại đồ chơi và đẩy bạn, phản xạ của người lớn là nói về bạn trước: "con làm bạn đau rồi". Nhưng một đứa trẻ đang giận chưa đủ chỗ trong lòng để nghĩ cho người khác. Một câu như "con đang rất bực vì bạn lấy xe của con" giúp con dịu xuống. Khi đã dịu, con mới có thể nhìn sang phía bạn.
Không hạ thấp nỗi buồn "nhỏ" của con. Rơi kem, mất lượt chơi, bị bạn không rủ chơi cùng, với người lớn là chuyện vặt nhưng với trẻ là chuyện lớn trong ngày. Câu "có thế mà cũng khóc" dạy con rằng cảm xúc của người khác có thể bị gạt đi. Ngược lại, khi được hiểu, con học được cách hiểu.
Kể cho con nghe cảm xúc của chính ba mẹ. Thỉnh thoảng nói thật: "hôm nay ba hơi lo vì việc ở chỗ làm", "mẹ vui vì được gặp bà". Trẻ thấy người lớn cũng có đời sống bên trong, và học cách nói về nó bằng lời thay vì bằng cáu gắt. Chỉ cần nói ngắn, đúng mức, không biến con thành người phải lo cho ba mẹ.
Sửa lại khi ba mẹ lỡ vô tâm. Ai cũng có lúc gạt con đi vì đang bận. Quay lại và nói "lúc nãy mẹ không nghe con, giờ con kể lại cho mẹ nhé" là một bài học đồng cảm rõ ràng hơn mọi lời giảng.
Đồng cảm không có nghĩa là con phải gánh cảm xúc của người lớn
Có một mặt trái ba mẹ ít để ý: khi người lớn dựa vào con để được an ủi, con có thể trở nên "quá biết điều" so với tuổi. Một đứa trẻ 7 tuổi thường xuyên phải dỗ mẹ khóc, phải im lặng để ba khỏi nổi nóng, sẽ rất giỏi đọc nét mặt người lớn, nhưng đó là đọc để tự vệ, không phải để thương. Về lâu dài, con dễ quên mất cảm xúc của chính mình.
Đồng cảm lành mạnh là con hiểu người khác và vẫn biết mình đang cảm thấy gì. Ba mẹ có thể buồn, mệt trước mặt con, nói thật với con điều đó, nhưng nên nói kèm rằng người lớn sẽ tự lo được, con không phải làm gì để ba mẹ hết buồn. Câu như "mẹ đang mệt, mẹ nghỉ một lát là ổn, con cứ chơi nhé" vừa thật vừa giải phóng con khỏi gánh nặng không phải của mình.
Nếu ba mẹ thấy con lo lắng thường xuyên về cảm xúc của người lớn, ngại nói ra điều mình muốn vì sợ người khác buồn, đó là lúc cân nhắc lại cách cả nhà chia sẻ cảm xúc với nhau, và có thể nhờ chuyên gia tâm lý gia đình khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Con hiểu bạn buồn nhưng vẫn không chịu trả đồ, vậy có phải con chưa biết đồng cảm?
Không hẳn. Hiểu cảm xúc của bạn và kiềm được mong muốn của mình là hai năng lực khác nhau. Trẻ có thể làm được cái đầu từ khá sớm, còn cái sau cần thời gian lâu hơn. Ba mẹ ghi nhận phần con hiểu được, rồi giúp con tìm cách như luân phiên, hẹn giờ trả để con vừa giữ được phần mình vừa nghĩ cho bạn.
Xem phim hoạt hình có giúp trẻ đồng cảm hơn không?
Phim có thể giúp nếu ba mẹ xem cùng và thỉnh thoảng hỏi con về cảm xúc của nhân vật. Xem một mình, nhiều giờ liền, con thường chỉ theo dõi hành động mà ít nghĩ về cảm xúc. Một tập phim ngắn có người lớn bên cạnh trò chuyện đáng giá hơn nhiều tập xem trôi.
Trẻ trai có khó dạy đồng cảm hơn trẻ gái không?
Không nên mặc định như vậy. Khác biệt lớn hơn thường đến từ cách người lớn đối xử, chẳng hạn bảo con trai "con trai không được khóc" khiến con ít được nói về cảm xúc. Trẻ trai cũng cần được an ủi khi buồn, được gọi tên cảm xúc và được khen khi quan tâm người khác như trẻ gái.
Con hay hỏi những câu làm người khác ngượng như vì sao chú kia không có tóc, phải làm sao?
Đó là tò mò bình thường. Ba mẹ trả lời ngắn và thật, nói nhỏ với con, rồi giải thích sau rằng có những câu nên hỏi riêng với ba mẹ vì người kia có thể không thích nghe. Không nên quát hoặc làm con xấu hổ, vì con sẽ học rằng sự khác biệt là điều đáng sợ.
Làm sao biết con đã thật sự đồng cảm hay chỉ làm theo lời ba mẹ?
Ba mẹ để ý những lúc không ai nhắc, ví dụ con tự mang chăn cho em, tự hỏi bạn có sao không. Ban đầu con làm theo lời người lớn là chuyện bình thường; làm nhiều lần, hành động sẽ dần đi kèm cảm xúc thật. Không cần kiểm tra con; cứ tiếp tục làm mẫu và tạo cơ hội.
Nếu con không hề phản ứng khi người khác đau thì có đáng lo không?
Một vài lần thờ ơ, nhất là khi con mệt hoặc mải chơi, là bình thường. Nếu kéo dài nhiều tháng, đi cùng việc con ít giao tiếp bằng mắt, khó chơi với bạn hoặc cố ý làm đau người khác, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá kỹ hơn.