Tử tế không có nghĩa là luôn đồng ý. Một đứa trẻ tử tế thật sự biết nghĩ cho người khác và cũng biết nghĩ cho chính mình, nên dám nói "không" một cách nhẹ nhàng mà vẫn giữ được tình bạn. Khi con luôn cho mượn đồ dù không muốn, làm theo mọi lời bạn rủ vì sợ bạn giận, ba mẹ cần giúp con phân biệt tử tế với chiều lòng, và tập cho con những câu từ chối vừa thật vừa tử tế.
Nhiều ba mẹ tự hào vì con "hiền, dễ thương, ai nhờ gì cũng làm". Nhưng đôi khi phía sau sự dễ chịu ấy là một đứa trẻ sợ bị bỏ rơi, không dám nói điều mình muốn. Bài này giúp ba mẹ nhận ra dấu hiệu con đang bị lợi dụng trong tình bạn, hiểu vì sao trẻ khó từ chối, và cùng con tập những kỹ năng giữ ranh giới.
Dấu hiệu con đang bị lợi dụng trong tình bạn
Bạn bè nhờ nhau là bình thường. Nhưng khi những dấu hiệu dưới đây lặp lại, ba mẹ nên để ý:
- Con thường xuyên cho bạn mượn đồ, mua quà cho bạn, rồi đồ không được trả, quà không được đáp lại.
- Con hay về kể "bạn bắt con làm…" mà không vui, nhưng vẫn làm vì "không làm thì bạn không chơi với con".
- Con luôn phải chơi trò bạn chọn, đóng vai bạn giao, không bao giờ được quyết định.
- Bạn chỉ tìm đến con khi cần gì đó: mượn bài, xin đồ ăn, nhờ làm hộ việc.
- Con lo lắng, buồn bã sau giờ chơi với bạn đó, nhưng vẫn cố giữ tình bạn.
- Con bị bạn doạ "không chơi nữa", "nói với cả lớp" khi con từ chối.
Một hai dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì; trẻ con chơi với nhau có lúc lệch, lúc bằng. Nhưng nếu nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện với cùng một bạn trong thời gian dài, đó là tình bạn đang mất cân bằng. Ba mẹ không cần cấm con chơi với bạn đó ngay, mà nên bắt đầu bằng trò chuyện.
Tử tế khác chiều lòng thế nào
Từ bên ngoài, tử tế và chiều lòng có thể trông giống nhau: cả hai đều là làm điều người khác muốn. Khác biệt nằm ở bên trong, ở lý do và cảm giác của con.
| Tử tế | Chiều lòng để được thích | |
|---|---|---|
| Lý do | Con thấy bạn cần và muốn giúp | Con sợ bạn giận, sợ bị bỏ rơi |
| Cảm giác sau đó | Vui, nhẹ nhõm | Ấm ức, lo lắng, thấy mình bị thiệt |
| Khi không muốn | Con nói không được | Con không dám nói không |
| Quan hệ | Hai bên cùng cho, cùng nhận | Một bên luôn cho, một bên luôn nhận |
| Về lâu dài | Tình bạn bền, con tự tin | Con mệt mỏi, mất dần tiếng nói của mình |
Ba mẹ có thể dùng chính bảng này để trò chuyện với con, nhất là trẻ từ 7 tuổi trở lên: "Lúc con cho bạn mượn hộp màu, con thấy vui hay thấy tiếc?" Câu hỏi giúp con nhìn vào cảm xúc của mình, thứ trẻ dễ chiều lòng thường bỏ qua. Không có câu trả lời sai, chỉ có những gì con thật sự cảm thấy.
Vì sao trẻ khó nói "không" với bạn
Với trẻ từ 6–7 tuổi trở lên, có bạn và được bạn quý là một trong những điều quan trọng nhất. Sợ mất bạn là nỗi sợ thật và rất lớn. Một đứa trẻ có ít bạn, mới chuyển trường, hoặc từng bị bỏ rơi trong nhóm có thể chấp nhận gần như mọi điều kiện để giữ một người bạn.
Lý do thứ hai đến từ chính gia đình. Trẻ được dạy "phải ngoan, phải nghe lời, không được cãi" thường xuyên có thể mang thói quen đó ra với bạn bè: ai bảo gì cũng làm. Nếu ở nhà con không bao giờ được nói không, được chọn, được phản đối một cách lễ độ, thì ra ngoài con cũng không biết cách.
Lý do thứ ba là con chưa có lời. Nhiều trẻ muốn từ chối nhưng không biết nói thế nào cho bạn khỏi giận, nên chọn cách im lặng làm theo. Đây là phần dễ giúp nhất: ba mẹ cho con những câu cụ thể và tập cùng con. Ba mẹ cũng nên nhìn lại: ở nhà, khi con nói không với một việc hợp lý như không muốn ăn thêm, không muốn ôm một người họ hàng, con có được tôn trọng không?
Câu từ chối tử tế con tập ở nhà
Từ chối kèm lý do ngắn. "Mình không cho mượn bút này được, mình cần dùng nó." Không cần giải thích dài, không cần xin lỗi rối rít.
Từ chối kèm một đề nghị khác. "Mình không cho mượn cả hộp màu được, nhưng mình cho bạn mượn hai cây." Con vẫn tử tế, nhưng trong giới hạn của mình.
Từ chối việc sai. "Không, mình không chép bài cho bạn đâu. Mình giảng lại cho bạn được." Câu này dạy con rằng có những việc không giúp được vì nó không đúng, dù bạn có giận.
Từ chối khi bị ép. "Mình không muốn chơi trò đó. Nếu bạn muốn chơi thì bạn chơi với bạn khác nhé." Con không cần phải đi theo cả nhóm.
Trả lời khi bạn doạ không chơi nữa. "Mình vẫn muốn chơi với bạn, nhưng mình không làm việc đó." Câu này tách tình bạn khỏi yêu cầu, cho bạn thấy con quý bạn nhưng không đổi lấy bằng mọi giá.
Nói với giọng và dáng chắc chắn. Cùng một câu, nói lí nhí, nhìn xuống đất thì bạn dễ nài thêm; nói rõ, đứng thẳng, nhìn vào bạn thì bạn hiểu là con nghĩ kỹ rồi. Ba mẹ tập với con cả phần giọng và dáng, không chỉ phần lời.
Đóng vai ở nhà: tập cho đến khi quen miệng
Biết câu từ chối chưa đủ; con cần tập nói to nhiều lần, ở nơi an toàn, để khi gặp thật lời nói tự bật ra. Đóng vai ở nhà là cách hiệu quả và vui.
- Chọn một tình huống con đã gặp hoặc dễ gặp: bạn đòi mượn đồ chơi mới, bạn rủ trốn tiết, bạn bảo cho chép bài.
- Ba mẹ đóng vai bạn, con đóng vai chính mình. Ba mẹ nói như bạn sẽ nói, kể cả câu doạ "không chơi với bạn nữa".
- Con tập trả lời bằng một trong các câu từ chối. Ba mẹ khen cụ thể: giọng rõ, nhìn thẳng, không xin lỗi rối rít.
- Đổi vai: con đóng vai bạn, ba mẹ đóng vai con. Con sẽ thấy lời từ chối từ phía người nghe, và nhận ra nó không đáng sợ như mình tưởng.
- Tập lại vài lần trong tuần, mỗi lần năm phút, thay đổi tình huống.
Khi con đã dùng được một câu từ chối ngoài đời, dù kết quả thế nào, ba mẹ ghi nhận sự can đảm của con. Nếu bạn giận và không chơi với con vài ngày, ba mẹ an ủi và giúp con nhìn ra: một người bạn thật sẽ quay lại; người không quay lại có thể chưa phải là bạn thật.
Ba mẹ làm gương: nói không mà vẫn tử tế
Trẻ học cách từ chối chủ yếu bằng cách xem người lớn từ chối. Một người mẹ không bao giờ dám từ chối lời nhờ của họ hàng dù đang kiệt sức, một người ba nhận lời mọi cuộc nhậu dù không muốn, sẽ khó dạy con rằng nói không là bình thường. Ngược lại, một người lớn từ chối gay gắt, lạnh lùng thì dạy con rằng từ chối nghĩa là làm người khác mất mặt.
Ba mẹ có thể cho con thấy cách ở giữa: "Cảm ơn chị đã rủ, tuần này em bận việc nhà nên không đi được, lần sau em đi nhé." Hay với người bán hàng mời mua: "Cảm ơn cô, hôm nay nhà con không cần." Giọng nhẹ, lý do ngắn, thái độ tôn trọng. Sau đó, nếu phù hợp, ba mẹ nói với con: "Con thấy không, mẹ từ chối mà cô vẫn vui vẻ."
Ba mẹ cũng kể cho con nghe những lần mình khó từ chối, đã cảm thấy thế nào, và đã học được gì. Trẻ sẽ hiểu rằng giữ ranh giới là một kỹ năng người lớn cũng đang tập, không phải là chuyện chỉ trẻ con mới gặp khó.
Đồ của con, thời gian của con, cảm xúc của con
Một phần của việc dạy con biết từ chối là dạy con rằng mình có những thứ thuộc về mình: đồ dùng của mình, thời gian của mình, cơ thể và cảm xúc của mình. Con có quyền quyết định cho mượn hay không, chơi hay không, ôm hay không. Biết chia sẻ là một đức tính, nhưng chia sẻ thật chỉ có ý nghĩa khi con cũng có quyền không chia sẻ.
Ba mẹ tôn trọng quyền này ở nhà: hỏi con trước khi cho em mượn đồ của con, không ép con ôm hôn họ hàng khi con ngại, không đọc nhật ký của con. Khi quyền của con được tôn trọng ở nhà, con sẽ thấy tự nhiên khi giữ quyền đó với bạn bè.
Đồng thời, ba mẹ cũng dạy con rằng người khác có những quyền tương tự. Bạn có quyền không cho con mượn đồ, có quyền không chơi trò con muốn. Hiểu điều này giúp con không chỉ biết giữ ranh giới của mình mà còn tôn trọng ranh giới của người khác, hai mặt của cùng một sự tử tế.
Khi "bạn" thật ra không phải là bạn
Có những mối quan hệ mà con gọi là bạn nhưng thật ra đang làm con tổn thương: bạn chỉ chơi khi cần gì đó, bạn hay chê con trước mặt người khác, bạn doạ con, bạn bắt con giữ bí mật những điều làm con lo. Trẻ thường khó tự nhận ra, vì con đã quen và vì con muốn có bạn. Có khi chính ba mẹ nhận ra trước, qua nét mặt con mỗi lần nhắc đến tên bạn ấy.
Ba mẹ không nên vội nói "đừng chơi với nó nữa", vì con có thể bênh bạn và giấu ba mẹ. Thay vào đó, hỏi con những câu giúp con tự nhìn: "Khi ở với bạn ấy, con thấy thế nào? Bạn ấy có bao giờ làm điều gì cho con không? Một người bạn tốt theo con là người như thế nào?" Khi con tự đi đến kết luận, con sẽ giữ được quyết định của mình.
Song song đó, ba mẹ giúp con mở rộng vòng bạn bè: tham gia một hoạt động mới, mời bạn khác về nhà chơi, kết nối với những gia đình có con cùng tuổi. Một đứa trẻ có nhiều nguồn bạn bè sẽ bớt sợ mất một người bạn, và dễ từ chối hơn khi cần. Nếu tình bạn đó có dấu hiệu bắt nạt, doạ dẫm, ba mẹ trao đổi với cô giáo để cùng theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con từ chối có làm con trở nên ích kỷ không?
Không, nếu ba mẹ dạy cả hai mặt: con có quyền từ chối và con cũng tôn trọng quyền từ chối của người khác. Một đứa trẻ biết nói không khi cần thường lại tử tế hơn, vì những lần con đồng ý là thật lòng. Ích kỷ là không bao giờ nghĩ đến người khác, khác hẳn với biết giữ giới hạn của mình.
Con từ chối bạn xong lại khóc vì sợ bạn giận, phải làm sao?
Ôm con, công nhận rằng từ chối là việc khó và con đã làm được một việc can đảm. Giải thích rằng bạn có thể giận một lúc, đó là cảm xúc của bạn và bạn sẽ tự vượt qua. Nếu ngày hôm sau bạn vẫn chơi với con, cùng con nhìn lại để thấy lời từ chối không làm mất tình bạn.
Con không dám từ chối người lớn, như họ hàng, hàng xóm, thì có giống chuyện với bạn không?
Nguyên tắc giống nhau, nhưng với người lớn, con cần được bảo vệ nhiều hơn. Ba mẹ dạy rõ rằng con có quyền nói không với bất kỳ ai làm con khó chịu, kể cả người lớn quen biết, và con luôn được kể với ba mẹ. Ba mẹ cũng đứng ra đỡ lời cho con trước mặt người lớn khi cần.
Có nên nói chuyện với ba mẹ của bạn hay lợi dụng con không?
Thường chưa cần, nhất là khi chuyện còn nhỏ, vì trẻ con có thể tự điều chỉnh khi một bên biết giữ ranh giới. Nếu có chuyện đòi tiền, đòi đồ giá trị, doạ dẫm hoặc lặp lại kéo dài, ba mẹ nên báo cô giáo trước, rồi cùng nhà trường trao đổi với gia đình bạn một cách bình tĩnh.
Con hay mua quà, cho đồ ăn để được bạn chơi cùng, ba mẹ nên xử lý thế nào?
Không mắng con, vì con đang cố giải quyết nỗi lo bị bỏ rơi. Ba mẹ trò chuyện về tình bạn thật không cần mua, giúp con tìm những cách khác để kết bạn như rủ chơi một trò, chia sẻ sở thích. Đồng thời để ý xem con có đang cô đơn ở lớp không và trao đổi với cô giáo.