Trẻ chê bai, chế giễu bạn thường không phải vì con độc ác, mà vì con đang thử sức mạnh của lời nói, muốn được bạn khác cười theo, bắt chước điều nghe được, hoặc chưa hình dung nổi người kia đau thế nào. Việc của ba mẹ là dừng lời chế giễu ngay, ngắn gọn và bình tĩnh, rồi sau đó giúp con tự thấy tác động của lời mình và tự sửa bằng một việc làm cụ thể.
Phản ứng thường gặp của người lớn là quát lên, bắt con xin lỗi ngay, hoặc ngược lại bỏ qua vì "trẻ con đùa thôi". Cả hai đều bỏ lỡ cơ hội dạy. Bài này đi từ lý do phía sau, cách phân biệt đùa vui với chế giễu, đến những câu nói cụ thể lúc sự việc xảy ra và lúc cả nhà đã bình tĩnh.
Bốn lý do phía sau một lời chế giễu
Thử sức mạnh của lời nói. Khoảng 4–6 tuổi, trẻ phát hiện ra rằng một từ nào đó có thể làm người lớn giật mình, làm bạn khóc hoặc cười lăn. Con nói "bạn béo như heo" có khi chỉ để xem chuyện gì xảy ra. Phản ứng quá mạnh của người lớn đôi khi lại khiến từ đó hấp dẫn hơn.
Muốn được nhóm bạn công nhận. Từ khoảng 6–7 tuổi, nhóm bạn bắt đầu quan trọng. Trêu một bạn khác là cách nhanh nhất để cả nhóm cười và mình được chú ý. Trẻ không ghét bạn bị trêu; con chỉ muốn ở "phía bên này" của tiếng cười.
Bắt chước điều nghe thấy. Một câu chê nghe từ phim, từ video ngắn, từ anh chị lớn, hay từ chính câu chuyện của người lớn trong nhà, sẽ được trẻ dùng lại mà không hiểu hết. Trẻ thường lặp lại cả giọng điệu, không chỉ lời.
Đang khó chịu với chính mình. Có trẻ chê bạn học chậm khi chính con đang lo vì bài khó; chê bạn mặc xấu khi con vừa bị ai đó chê. Lời chế giễu là cách đẩy cảm giác tệ ra khỏi mình. Khi ba mẹ thấy con chê đi chê lại cùng một điều, nên tò mò xem con có đang lo về chính điều đó không.
Mỗi tuổi chê một kiểu khác nhau
Trẻ 3–4 tuổi thường nhận xét thẳng tuột những gì mình thấy, như "cô kia răng vàng", "bạn này hôi", mà không có ý chê. Ở tuổi này, việc chính là dạy con nói nhỏ với ba mẹ thay vì nói to trước mặt người kia, chưa cần bàn chuyện đúng sai sâu xa.
Trẻ 5–7 tuổi bắt đầu dùng lời chê có chủ đích: đặt biệt danh, nhại giọng, chê đồ của bạn để đồ của mình nổi hơn. Con đã hiểu lời nói làm người khác buồn, nhưng niềm vui được cười cùng nhóm thường thắng. Đây là tuổi cần nhất những cuộc trò chuyện "nếu là con thì sao".
Trẻ 8–10 tuổi chế giễu tinh vi hơn: cười khẩy, nói bóng gió, rủ nhóm không chơi với ai đó, hoặc trêu qua tin nhắn. Lời chê lúc này thường gắn với vị trí trong nhóm bạn. Ba mẹ cần nói chuyện như với một người sắp lớn, bàn về lựa chọn và trách nhiệm, thay vì chỉ ra lệnh dừng.
Đùa vui hay chế giễu: ba câu hỏi để phân biệt
Trẻ con trêu nhau là chuyện có từ xưa, và không phải mọi lời trêu đều xấu. Đùa vui làm cả hai cùng thoải mái, còn chế giễu thì một người cười, một người đau. Ba mẹ có thể dạy con tự hỏi ba câu sau.
| Câu hỏi | Đùa vui | Chế giễu |
|---|---|---|
| Cả hai có cùng cười không? | Có, và người bị trêu cũng trêu lại được | Chỉ một bên cười, bên kia im lặng, đỏ mặt, bỏ đi |
| Nhắm vào điều gì? | Một tình huống buồn cười, một trò chơi | Ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh nhà, điều bạn không đổi được |
| Khi bạn bảo dừng thì sao? | Dừng ngay, không nhắc lại | Tiếp tục, hoặc nói "đùa thôi mà" rồi làm tiếp |
Ba mẹ nên dạy con một câu đơn giản: "Nếu bạn không cười cùng mình thì đó không còn là đùa." Câu này dễ nhớ, áp dụng được cả khi con là người trêu lẫn khi con là người bị trêu. Với trẻ lớn hơn, có thể bàn thêm rằng có những điều không bao giờ đem ra đùa, như khuyết tật của bạn, màu da, hay chuyện ba mẹ bạn chia tay, vì người kia không chọn được những điều đó.
Ngay lúc nghe con chế giễu: nói gì trong vài câu
Lúc sự việc xảy ra, mục tiêu không phải là dạy hết bài học mà là dừng lời nói và bảo vệ người bị chế giễu. Những bước dưới đây chỉ mất chưa đến một phút.
- Dừng lại, giọng bình tĩnh. "Câu đó làm bạn buồn. Nhà mình không nói như vậy." Ngắn, rõ, không quát, không giảng.
- Quay sang người bị chế giễu trước. Hỏi han bạn kia hoặc em kia: "Con có sao không?" Việc này cho con thấy người cần được quan tâm lúc này là ai.
- Không bắt xin lỗi tức thì. Một lời xin lỗi gượng ép giữa đám đông thường làm con xấu hổ và ấm ức hơn là hối hận. Ba mẹ chỉ cần nói: "Lát nữa mẹ con mình nói chuyện tiếp."
- Tách con ra nếu cần. Nếu con đang hào hứng cùng nhóm bạn, dẫn con ra một chỗ yên hơn vài phút, không như hình phạt mà như một khoảng nghỉ.
- Không làm nhục con trước mặt người khác. Chế giễu con vì con chế giễu bạn là dạy đúng điều mình đang muốn con bỏ.
Nếu chuyện xảy ra ở nhà người khác hay ở sân chơi đông người, ba mẹ có thể chỉ làm hai bước đầu, phần còn lại để về nhà. Điều quan trọng là con thấy người lớn không im lặng trước lời nói làm tổn thương.
Sau đó, lúc đã bình tĩnh: để con tự thấy
Cuộc trò chuyện thật nên diễn ra khi cả ba mẹ và con đã dịu xuống, thường là trên đường về hoặc trước giờ ngủ. Bắt đầu bằng tò mò thay vì kết tội: "Lúc chiều con gọi bạn là cái thùng phi, con nghĩ gì lúc đó?" Nhiều khi câu trả lời sẽ làm ba mẹ bất ngờ: con nghe anh lớp trên gọi vậy, con thấy mọi người cười, con không nghĩ bạn để bụng.
Tiếp theo là giúp con hình dung phía bên kia. Với trẻ 5–6 tuổi, có thể hỏi: "Nếu có bạn gọi con là cái tên con không thích, con thấy sao?" Với trẻ 8–9 tuổi, có thể đi xa hơn: "Con nghĩ tối nay về nhà bạn ấy có nhớ chuyện này không? Bạn có kể với ba mẹ bạn không?" Câu hỏi giúp con tự đi đến cảm giác áy náy, thứ cảm giác lành mạnh dẫn đến sửa sai.
Ba mẹ tránh những câu như "sao con xấu tính thế" hay "con làm mẹ xấu hổ". Mục tiêu là con thấy lời nói của mình có sức nặng, không phải con thấy mình là người tồi. Một đứa trẻ tin mình xấu tính thì ít có lý do để thay đổi.
Sửa lại bằng việc làm, không chỉ bằng một câu xin lỗi
Khi con đã hiểu, lời xin lỗi sẽ tự nhiên hơn. Nhưng với trẻ, một việc làm thường có ý nghĩa hơn một câu nói. Ba mẹ cùng con nghĩ: bạn ấy thích gì? Con có thể làm gì để bạn thấy vui trở lại? Có thể là rủ bạn chơi cùng vào giờ ra chơi hôm sau, vẽ tặng bạn một bức tranh, hay đơn giản là ngồi cạnh bạn trong giờ ăn.
Việc sửa sai cũng nên vừa sức con. Không bắt con đứng trước lớp xin lỗi, không bắt con viết bản kiểm điểm. Mục tiêu là hàn gắn quan hệ giữa hai đứa trẻ, không phải trừng phạt. Ba mẹ cũng nên nhắn riêng với ba mẹ bạn kia hoặc cô giáo nếu chuyện xảy ra ở trường, để người lớn hai bên cùng hiểu và cùng nhẹ nhàng.
Sau vài ngày, hỏi lại con: "Giờ con với bạn thế nào rồi?" Câu hỏi này cho con biết chuyện không bị bỏ quên, đồng thời cho con cơ hội kể về kết quả việc mình đã làm. Nhiều trẻ rất tự hào khi kể bạn đã chơi lại với mình, và đó là cảm giác đáng được ghi nhận.
Những lời nói trong nhà con đang học theo
Trẻ ít khi tự nghĩ ra lời chế giễu. Phần lớn được học từ môi trường quanh mình. Ba mẹ thử soi lại những câu thường nghe trong nhà:
- Biệt danh gắn với ngoại hình, như gọi con là "Bé Mập", "Đen", "Còi", kể cả khi nói với giọng yêu thương. Trẻ học rằng đặt tên theo khuyết điểm là bình thường.
- Nhận xét về người qua đường: "nhìn bà kia mặc buồn cười chưa", "ông kia nói giọng gì lạ thế".
- Chê người thân, hàng xóm sau lưng trước mặt con, rồi lại niềm nở khi gặp mặt.
- Trêu con khi con khóc, sợ hãi: "con trai gì mà khóc nhè", "nhát như thỏ".
- Video ngắn, chương trình hài lấy việc chế nhạo người khác làm trò cười, xem cùng cả nhà và cười to.
Không ai hoàn hảo, và ba mẹ không cần tự trách. Chỉ cần bắt đầu để ý, và khi lỡ nói, nói luôn với con: "Câu mẹ vừa nói về cô ấy không hay, mẹ không nên nói vậy." Một câu sửa như thế dạy con nhiều hơn ba mẹ tưởng.
Khi trêu chọc lặp lại và nhắm vào một bạn
Có một ranh giới ba mẹ cần nhận ra: khi con chế giễu cùng một bạn nhiều lần, có nhóm cùng tham gia, và bạn kia rõ ràng không tự bảo vệ được, chuyện đã không còn là lời nói vô ý mà đã mang dáng dấp bắt nạt. Lúc này, ngoài những bước trên, ba mẹ cần trao đổi trực tiếp với cô giáo để hai bên cùng theo dõi và hỗ trợ cả hai đứa trẻ.
Bắt nạt có những cách nhận biết và xử lý riêng, cần sự phối hợp chặt hơn với nhà trường. Ba mẹ cũng đừng quên lý do phía sau: một đứa trẻ hay bắt nạt người khác đôi khi chính là đứa đang chịu áp lực ở đâu đó. Nhìn con với sự nghiêm túc, không phải với sự giận dữ, mới giúp được con.
Khi gặp cô giáo, ba mẹ nên kể những gì mình biết, hỏi cô thấy gì ở lớp, và thống nhất một cách phản ứng chung: ở trường cô dừng lời chế giễu thế nào, ở nhà ba mẹ trò chuyện ra sao. Trẻ thay đổi nhanh hơn nhiều khi người lớn hai nơi nói cùng một giọng. Ba mẹ cũng nên hỏi thẳng xem con có đang bị ai trêu chọc, gây áp lực ở lớp không, vì hai chuyện này hay đi cùng nhau.
Nếu sau vài tuần phối hợp mà con vẫn tiếp tục nhắm vào bạn, hoặc lời nói chuyển sang xô đẩy, cô lập bạn khỏi nhóm, ba mẹ nên nhờ thêm sự hỗ trợ của chuyên viên tư vấn tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Đây không phải là thất bại của gia đình, mà là cách đúng để giúp cả hai đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ chê ở nhà, với anh chị em, có cần xử lý giống như với bạn không?
Có. Nhà là nơi con tập cách nói chuyện để mang ra ngoài. Ba mẹ áp dụng cùng nguyên tắc: dừng lời nói, hỏi han người bị chê, rồi trò chuyện với con lúc bình tĩnh. Có thể cùng cả nhà đặt một luật chung về lời nói, để không ai cảm thấy bị nhắm riêng.
Con bảo chỉ nói thật, bạn béo thật mà, ba mẹ trả lời sao?
Ba mẹ công nhận con đang để ý đúng một điều, rồi giải thích rằng nói thật không có nghĩa là nói mọi điều mình thấy. Có những điều đúng nhưng nói ra chỉ làm người khác buồn mà không giúp được gì. Câu hỏi để con tự kiểm: điều này có giúp bạn không, có cần nói không, và có nói một cách tử tế không.
Có nên gặp ba mẹ của bạn bị chế giễu không?
Nếu chuyện xảy ra một lần và nhỏ, chỉ cần con tự sửa với bạn. Nếu bạn kia bị tổn thương rõ, hoặc chuyện lặp lại, ba mẹ nên chủ động nhắn hoặc gặp ba mẹ bạn để xin lỗi và cho biết gia đình đang giúp con sửa. Thái độ cầu thị của người lớn thường làm chuyện trẻ con êm hơn nhiều.
Con bị bạn chế giễu trước, rồi mới chế giễu lại, có nên phạt không?
Ba mẹ ghi nhận rằng con đã bị tổn thương trước, đó là điều cần được an ủi. Sau đó vẫn nói rõ rằng đáp trả bằng lời chế giễu không làm con thấy tốt hơn. Cùng con nghĩ những cách khác như nói thẳng với bạn, rời đi, hoặc báo cô. Phạt trong trường hợp này thường làm con thấy bất công mà không học thêm được gì.
Bao lâu thì con bỏ được thói quen chê bai người khác?
Không có mốc chung. Với trẻ nhỏ, thói quen có thể giảm rõ sau vài tuần nếu người lớn phản ứng nhất quán và trong nhà ít lời chê. Với trẻ lớn đang chịu ảnh hưởng của nhóm bạn, cần lâu hơn và cần phối hợp với cô giáo. Điều quan trọng là phản ứng của người lớn đều đặn, không lúc cười lúc mắng.