Phần lớn ý kiến của người làm giáo dục gia đình nghiêng về chỗ: không nên trả tiền cho những việc nhà mà mọi thành viên đều phải làm, nhưng có thể trả cho những việc làm thêm vượt ngoài phần việc ấy. Lý do là nếu mọi việc nhà đều có giá, trẻ sẽ hiểu việc nhà là giao dịch và có quyền từ chối khi không cần tiền. Tách hai loại việc ra giúp giữ được trách nhiệm với gia đình, đồng thời vẫn cho trẻ cơ hội hiểu rằng công sức có thể tạo ra tiền.
Bài này không nói con nên có bao nhiêu tiền tiêu vặt, vì điều đó tuỳ hoàn cảnh mỗi nhà, và chuyện dạy con tiêu tiền theo tuổi là một đề tài rộng hơn. Phần ở đây là mối quan hệ giữa tiền và trách nhiệm: ba cách các gia đình hay làm, ưu nhược của từng cách, cách tách việc thành viên khỏi việc làm thêm, và cách để chính khoản tiền tiêu vặt trở thành một bài học trách nhiệm.
Ba cách gia đình hay gắn tiền với việc nhà
Mỗi nhà có lựa chọn riêng, không có cách duy nhất đúng. Bảng dưới so sánh ba hướng thường gặp để ba mẹ cân nhắc:
| Cách làm | Điểm được | Điểm cần cẩn thận |
|---|---|---|
| Trả tiền cho từng việc nhà | Trẻ thấy rõ công sức đổi ra tiền; dễ khởi động khi con chưa quen làm việc nhà | Việc nhà thành giao dịch; trẻ mặc cả, từ chối khi không cần tiền; việc không có giá thì không làm |
| Tiền tiêu vặt cố định, tách khỏi việc nhà | Việc nhà giữ nguyên là phần của thành viên; trẻ có khoản đều đặn để tập quản lý | Trẻ không thấy mối nối giữa công sức và tiền; cần cách khác để dạy điều ấy |
| Kết hợp: việc thành viên không trả, việc làm thêm có thể trả | Giữ được trách nhiệm với nhà, vẫn có chỗ học kiếm tiền bằng công sức | Cần nói rõ ranh giới hai loại việc, không để việc thành viên lén chuyển sang việc có trả |
Hướng thứ ba được nhiều gia đình chọn vì nó giữ được hai điều cùng lúc. Nhưng hướng nào cũng có thể vận hành tốt nếu cả nhà hiểu rõ luật và người lớn giữ luật nhất quán. Điều làm hỏng mọi hướng là thay đổi tuỳ hứng: hôm trả, hôm không, hôm doạ trừ tiền vì một chuyện chẳng liên quan.
Vì sao trả tiền cho mọi việc nhà dễ làm mòn trách nhiệm
Khi mọi việc nhà đều có giá, câu hỏi trong đầu trẻ đổi từ “nhà mình cần gì” sang “làm việc này được bao nhiêu”. Ban đầu có vẻ hiệu quả: con hăng hái lau nhà, rửa xe để kiếm tiền. Nhưng sau vài tuần, khi con đã đủ tiền mua món mình muốn, hoặc khi món đồ không còn hấp dẫn, động lực biến mất. Con sẽ đáp “con không cần tiền nên con không làm”, và theo đúng luật đã đặt ra, con có lý.
Một vấn đề nữa là trẻ bắt đầu tính giá cho cả những việc nhỏ trước đó vẫn làm tự nhiên. Đưa mẹ cốc nước, cất giùm bà đôi dép, trông em vài phút. Những việc ấy vốn là cử chỉ quan tâm giữa người trong nhà, khi bị gắn giá thì mất đi chất quan tâm.
Cũng có trẻ đi theo hướng ngược lại: chỉ làm việc có tiền, còn việc không ai trả thì đẩy cho anh chị em, và cả nhà rơi vào cảnh tính toán nhau từng chút. Người lớn cũng không được trả tiền cho việc nấu cơm, giặt đồ trong nhà mình. Họ làm vì đó là nhà của họ, vì họ quan tâm người sống cùng. Nếu muốn trẻ lớn lên với tinh thần ấy, việc nhà cơ bản nên được đặt ngoài quan hệ mua bán. Ba mẹ vẫn ghi nhận, vẫn cảm ơn, nhưng không định giá.
Tách việc thành viên khỏi việc làm thêm
Việc thành viên là việc ai sống trong nhà cũng làm. Dọn bàn sau bữa, cất đồ của mình, phần việc chăm cây chăm cá đã nhận. Những việc này không trả tiền, không mặc cả, không bỏ khi không có hứng. Ba mẹ nói rõ điều này trước khi bàn bất kỳ khoản tiền nào.
Việc làm thêm là việc vượt ngoài nhịp thường ngày. Lau sạch các cửa sổ trước Tết, phụ ba sơn lại hàng rào, nhổ cỏ cả khu vườn sau. Đây là những việc gia đình có thể thuê người làm, hoặc người lớn phải bỏ ra cả buổi. Trẻ nhận việc này có thể được trả một khoản, như một người làm công.
Việc làm thêm chỉ được nhận khi việc thành viên đã xong. Luật này ngăn trẻ bỏ việc không có tiền để chạy theo việc có tiền. Con không thể nhận lau cửa kiếm thêm khi chưa dọn bàn của mình.
Thoả thuận rõ trước khi làm. Việc làm thêm cần nói trước: làm gì, xong là thế nào, được trả bao nhiêu. Không trả thêm vì con năn nỉ, không bớt vì ba mẹ đổi ý. Đây là bài học về thoả thuận và giữ lời, ở cả hai phía.
Không biến việc của người lớn thành việc làm thêm của con. Giữ em cả buổi tối hay lo bữa ăn của cả nhà không nên là việc làm thêm cho trẻ. Đó là trách nhiệm vượt tuổi, dù có trả tiền.
Chính khoản tiền tiêu vặt cũng là một bài học trách nhiệm
Nếu gia đình chọn cho con tiền tiêu vặt, bản thân khoản tiền ấy đã là một trách nhiệm. Con được tin giao một khoản, và con có phần quyết định chuyện tiêu, chuyện để dành. Khi con tiêu hết sớm, con phải chờ tới kỳ sau. Đó là hậu quả tự nhiên rất rõ, miễn là ba mẹ không cứu con bằng cách đưa thêm.
Ví dụ giả định: một bé chín tuổi nhận tiền tiêu vặt mỗi tuần, tiêu hết vào ngày thứ hai cho đồ ăn vặt ở cổng trường, rồi đến thứ năm muốn mua một cuốn truyện. Nếu ba mẹ đưa thêm, con học rằng khoản tiền không có giới hạn thật. Nếu ba mẹ bình thản nói “tuần này hết rồi, tuần sau con tính thế nào?”, con học được việc chia khoản tiền theo thời gian.
Ba mẹ có thể giúp con chia tiền thành vài phần, chẳng hạn phần tiêu, phần để dành, phần cho đi. Phần cho đi nối tiền với lòng tử tế và trách nhiệm với người khác: con dùng phần ấy góp vào quỹ lớp giúp bạn, mua quà cho ông bà, hay ủng hộ một đợt quyên góp mà gia đình tin cậy. Cách chia và tỷ lệ là chuyện mỗi nhà tự bàn với con; điều cần là con được tham gia quyết định.
Những cách dùng tiền nên tránh khi dạy trách nhiệm
Vài cách gắn tiền với hành vi có vẻ hữu hiệu trước mắt nhưng làm hỏng trách nhiệm về lâu dài:
- Trừ tiền tiêu vặt để phạt chuyện không liên quan. Con cãi lời bị trừ tiền thì con học rằng tiền là công cụ kiểm soát, không học được gì về chuyện cãi lời.
- Trả tiền cho điểm số. Học là việc của con, giống việc nhà là phần thành viên. Trả tiền cho điểm cao dễ làm con học vì tiền và lo lắng khi điểm thấp.
- Trả tiền để con cư xử tử tế. Chơi hoà thuận với em, nói thật, không cáu gắt là đức tính, không phải dịch vụ. Gắn tiền vào đây làm mất giá chính đức tính ấy.
- Hứa trả rồi không trả. Ba mẹ hứa trả cho việc làm thêm rồi quên hoặc khất mãi dạy con rằng thoả thuận về tiền không cần giữ.
- So sánh tiền tiêu vặt với nhà khác. “Bạn con được cho nhiều hơn” hay “con nhà người ta không đòi tiền” đều kéo câu chuyện ra khỏi trách nhiệm của chính nhà mình.
Nguyên tắc chung là tiền gắn với công sức vượt ngoài phần thành viên, hoặc với một khoản con được tin giao để tự quản. Ngoài hai chỗ đó, càng ít tiền xen vào việc nuôi đức tính thì đức tính càng có cơ hội đứng vững trên chân của nó.
Khi ông bà, họ hàng cho tiền cháu
Ở nhiều gia đình Việt, cháu nhận tiền mừng tuổi dịp Tết, tiền ông bà cho khi về quê, tiền họ hàng cho khi đến chơi. Những khoản này không gắn với việc nhà, và cũng không nên gắn. Nhưng chúng có thể đi cùng bài học trách nhiệm theo cách khác: con được hỏi ý về chuyện dùng khoản tiền ấy, con biết cảm ơn người cho, và con hiểu ba mẹ giữ hộ thì giữ thế nào.
Nhiều ba mẹ giữ tiền mừng tuổi của con mà không nói gì, khiến con lớn lên với cảm giác tiền ấy biến mất. Cách có trách nhiệm hơn ở cả hai phía là nói rõ: phần nào con giữ để tiêu, phần nào ba mẹ gửi tiết kiệm cho con, phần nào nhà dùng để mừng tuổi lại các em nhỏ trong họ. Ba mẹ giữ lời về khoản gửi tiết kiệm, có thể cho con xem khi con hỏi.
Nếu ông bà cho cháu tiền mỗi lần cháu làm một việc nhỏ, như bóp vai hay lấy nước, ba mẹ có thể nhẹ nhàng nói với ông bà về ý muốn để cháu làm những việc ấy vì thương, không vì tiền. Chuyện thống nhất giữa các thế hệ cần thời gian, và ba mẹ chọn nói riêng với ông bà thay vì sửa ông bà trước mặt cháu.
Việc làm thêm cũng dạy trách nhiệm của người làm công
Khi con nhận một việc làm thêm có trả tiền, con bước vào một vai mới: người nhận việc theo thoả thuận. Vai này có những trách nhiệm riêng mà việc nhà thường ngày không có. Con phải làm đúng chất lượng đã hẹn, xong đúng lúc đã hẹn, và nếu làm chưa đạt thì làm lại trước khi nhận tiền. Ba mẹ đóng vai người thuê, nghiêm túc và công bằng: kiểm việc, chỉ chỗ chưa đạt, trả đủ khi xong.
Ví dụ giả định: con nhận lau sạch các cánh cửa sổ tầng trên trước Tết với một khoản đã thoả thuận. Lau xong, ba cùng con đi kiểm, thấy hai ô còn vệt. Ba nói rõ hai ô ấy, con lau lại, rồi ba trả đủ. Con học được rằng tiền đến từ việc đạt yêu cầu, không phải từ việc đã bỏ công ra một lúc.
Ba mẹ cũng nên giữ phần của người thuê cho đúng: không bắt làm thêm ngoài thoả thuận, không trả chậm, không lấy cớ con còn nhỏ để bớt. Khi con thấy người lớn giữ lời với mình trong một giao kèo nhỏ, con hiểu thoả thuận là chuyện nghiêm túc ở cả hai chiều.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho trẻ tiền tiêu vặt?
Không có tuổi cố định. Nhiều gia đình bắt đầu khi con đã hiểu tiền đổi được đồ và đếm được những khoản nhỏ, thường quanh tuổi vào tiểu học. Quan trọng hơn tuổi là ba mẹ sẵn sàng để con tự quyết và chịu hậu quả nhỏ khi tiêu hết.
Con nói không cần tiền nên không làm việc nhà thì trả lời sao?
Nhắc lại rằng việc nhà cơ bản là phần của mọi người sống trong nhà, không liên quan tới tiền, giống như ba mẹ nấu cơm không phải vì được trả. Nếu trước đây nhà đã trả tiền cho mọi việc, ba mẹ nhận rằng mình đổi cách làm và giải thích lý do.
Đang trả tiền cho mọi việc nhà, muốn đổi thì làm thế nào?
Nói chuyện thẳng thắn với con, chia rõ việc nào là phần thành viên từ nay không trả, việc nào vẫn là việc làm thêm có trả. Có thể chuyển dần trong vài tuần. Con có thể phản đối lúc đầu, ba mẹ giữ bình tĩnh và nhất quán.
Có nên trừ tiền tiêu vặt khi con không làm việc nhà không?
Nếu tiền tiêu vặt đã được tách khỏi việc nhà thì không nên trừ, vì làm vậy là gắn chúng lại với nhau. Khi con không làm phần việc của mình, ba mẹ dùng hậu quả gắn với chính việc đó và cùng con tìm cách giữ việc, không chạm vào tiền.
Tiền làm thêm của con, ba mẹ có nên quyết thay con tiêu gì không?
Nên để con có quyền quyết phần lớn, trong giới hạn an toàn và giá trị của gia đình. Ba mẹ có thể góp ý, đặt câu hỏi giúp con suy nghĩ, nhưng nếu quyết thay hết thì khoản tiền không còn là bài học trách nhiệm của con.
Hai con chênh tuổi, có nên cho tiền tiêu vặt như nhau không?
Thường các gia đình cho theo tuổi và theo khoản con phải tự lo, không nhất thiết bằng nhau. Ba mẹ giải thích lý do rõ ràng và cho em biết khi lớn bằng anh chị thì em cũng nhận mức ấy. Điều quan trọng là luật minh bạch, không phải con số giống hệt.