Giao con lớn một phần việc trông em có thể nuôi trách nhiệm và tình anh chị em, với điều kiện việc đó vừa sức tuổi, luôn có người lớn ở trong nhà chịu trách nhiệm chính, và con lớn không bị lấy mất tuổi thơ của mình. Trong độ tuổi site này viết, từ hai đến mười tuổi, anh chị chưa nên ở một mình trông em nhỏ. Phần hợp với con là những việc ngắn, cụ thể, có người lớn ở gần: chơi với em trong lúc mẹ nấu cơm, đọc truyện cho em, lấy giùm khăn sữa, báo người lớn khi em khóc hay có gì bất thường.
Câu hỏi “có nên giao con lớn trông em” rất quen trong các gia đình Việt, nhất là nhà đông con hay ba mẹ đi làm vất vả. Bài này giúp ba mẹ phân biệt phần nào là trách nhiệm hợp lý, phần nào đã vượt sức, những rủi ro an toàn phải giữ, và cách để con lớn thấy mình được tin chứ không thấy mình bị thiệt.
Trông em: trách nhiệm hay gánh nặng
Ở nhiều thế hệ trước, anh chị lớn trông em là chuyện đương nhiên. Một cô bé tám chín tuổi địu em đi chơi, bế em cho mẹ ra đồng là hình ảnh quen ở làng quê. Nhiều người lớn lên như vậy và mang theo cả tình thương em lẫn cảm giác mình đã phải lớn quá sớm. Cả hai điều đều thật.
Ranh giới giữa trách nhiệm và gánh nặng nằm ở ba chỗ: việc có vừa sức không, có người lớn chịu trách nhiệm chính không, và con có còn thời gian cho việc của tuổi mình không. Một bé bảy tuổi chơi xếp hình với em trong phòng khách trong lúc mẹ nấu cơm ở bếp là đang học trách nhiệm. Một bé bảy tuổi ở nhà một mình với em hai tuổi cả buổi chiều vì ba mẹ đi làm là đang gánh trách nhiệm của người lớn, dù con có làm được hay không.
Khi trẻ gánh việc của người lớn quá sớm và quá lâu, con có thể trở nên rất “ngoan”, rất chu đáo, nhưng mang theo căng thẳng và cảm giác phải lo cho mọi người, quên mất nhu cầu của mình. Đó không phải chữ “ngoan” mà site này hướng tới. Trách nhiệm lành mạnh làm trẻ thấy mình có năng lực; gánh nặng vượt sức làm trẻ thấy mình không được phép mệt.
Việc giao được và việc không nên giao theo tuổi con lớn
Bảng dưới áp dụng khi luôn có người lớn ở trong nhà. Mỗi gia đình điều chỉnh theo tính cách của con và tuổi của em:
| Tuổi con lớn | Việc giao được | Việc chưa nên giao |
|---|---|---|
| 4–5 | Lấy giùm khăn, tã, đồ chơi cho em; hát, nói chuyện với em khi mẹ ở cạnh | Bế em, cho em ăn, ở cùng em khi không có người lớn trong phòng |
| 6–7 | Chơi với em trong phòng có người lớn ở gần; đọc truyện tranh cho em; báo ngay khi em khóc, ngã | Đưa em đi tắm, cho em ăn đồ dễ hóc, dắt em ra ngoài cổng |
| 8–10 | Trông em chơi trong nhà vài chục phút khi người lớn ở phòng bên; giúp em đánh răng, mặc đồ; đi cùng em trong sân có người lớn nhìn thấy | Ở nhà một mình với em, đưa đón em qua đường, cho em uống thuốc, trông em gần ao, hồ, bể nước |
Cột phải không phải vì con lớn kém mà vì những việc ấy cần sự phán đoán và phản ứng của người lớn khi có chuyện bất ngờ. Đuối nước, hóc dị vật, ngã từ trên cao, uống nhầm thuốc là những tai nạn xảy ra rất nhanh với trẻ nhỏ và không thể đặt lên vai một đứa trẻ khác. Nếu vì hoàn cảnh bắt buộc mà ba mẹ phải nhờ con lớn nhiều hơn, hãy tìm thêm người lớn hỗ trợ, như ông bà, hàng xóm tin cậy, hay nhóm trẻ gần nhà.
An toàn là phần của người lớn, không giao xuống
Luôn có một người lớn chịu trách nhiệm chính. Dù con lớn đang chơi với em, người lớn trong nhà phải biết mình là người chịu trách nhiệm. Không có chuyện “có anh trông rồi” để người lớn đi ngủ hay ra khỏi nhà.
Dạy con lớn biết khi nào gọi người lớn. Em khóc không dỗ được, em ngã đập đầu, em ho sặc, em cho đồ vào miệng, em ra gần cửa, gần nước. Con lớn không cần biết xử lý, chỉ cần biết gọi ngay và gọi to. Ba mẹ tập tình huống này với con như một trò chơi.
Dọn sẵn môi trường an toàn. Trước khi để hai con chơi cùng, người lớn cất đồ nhỏ, đóng cửa nhà tắm, đậy xô chậu nước, khoá cửa ra ngoài. Việc này không giao cho con lớn.
Không giao việc sơ cứu, cho uống thuốc. Dù con lớn đã học ở trường về sơ cứu, việc xử lý tai nạn và cho em uống thuốc là của người lớn.
Không để con lớn chịu lỗi khi em gặp chuyện. Nếu em ngã hay bị đau trong lúc chơi cùng anh chị, người lớn nhận phần mình vì người chịu trách nhiệm chính là người lớn. Đổ lỗi cho con lớn vừa không đúng, vừa khiến con sợ ở gần em.
Giao việc trông em sao cho con thấy được tin
Cách giao việc quyết định con lớn thấy mình được tin cậy hay bị sai bảo. Vài bước gợi ý:
- Hỏi thay vì ra lệnh. “Mẹ cần nấu cơm hai mươi phút, con chơi với em trong phòng khách được không?” Cho con quyền từ chối khi con đang bận việc của mình.
- Nói rõ thời gian và phạm vi. Hai mươi phút, trong phòng khách, chơi xếp hình. Có điểm bắt đầu và kết thúc, con không thấy mình bị giao em vô hạn.
- Chỉ rõ khi nào gọi. Nhắc lại ngắn những tình huống con phải gọi người lớn ngay.
- Ở gần và nghe được. Người lớn ở phòng bên, cửa mở, nghe được tiếng hai con.
- Cảm ơn cụ thể khi xong. “Nhờ con chơi với em mà mẹ nấu xong bữa tối. Em cười nhiều lắm.”
- Trả lại thời gian cho con. Sau khi con trông em, dành cho con một khoảng riêng với ba mẹ hoặc thời gian làm việc của con mà em không chen vào.
Bước cuối thường bị quên mà lại quan trọng nhất với con lớn. Con cần thấy việc mình góp phần không lấy mất phần của mình. Một buổi tối đọc truyện riêng với mẹ sau khi em ngủ, hay một buổi đi chơi chỉ có ba và con, là cách nói với con rằng con vẫn là con, không chỉ là anh chị của em.
Khi con lớn từ chối hoặc thấy mình bị thiệt
Có những ngày con lớn nói “sao lúc nào cũng là con”, “con không muốn chơi với em”. Ba mẹ dễ phản ứng bằng câu “làm anh chị thì phải nhường em”, nhưng câu ấy thường làm con thấy bị đối xử bất công hơn. Hãy nghe con trước. Có thể con đang mệt, đang dở việc của mình, hoặc đã bị giao trông em quá nhiều trong tuần.
Khi con nói thấy bị thiệt, ba mẹ thử nhìn lại một tuần: con trông em bao nhiêu lần, mỗi lần bao lâu, có lần nào con bị trách vì em làm gì không. Nếu thấy nhiều thật, nói thẳng với con: “Ba mẹ nhận ra tuần này nhờ con nhiều quá. Tuần tới ba mẹ sắp xếp lại.” Câu nói này cho con thấy cảm nhận của con được tôn trọng, và cũng là một ví dụ về người lớn nhận phần trách nhiệm.
Trong nhà nhiều con, nên chia việc trông em luân phiên nếu có nhiều anh chị, không đổ dồn vào đứa lớn nhất hay đứa con gái. Câu “con gái phải biết trông em” đặt gánh nặng theo giới tính, giống như chuyện việc nhà, và làm con trai mất cơ hội học chăm sóc. Mọi đứa con đều có thể học chăm em, theo sức của mình.
Những câu nói làm con lớn mệt mỏi với vai anh chị
Có những câu cửa miệng trong các gia đình Việt nghe quen nhưng đè nặng lên vai con lớn:
- “Lớn rồi phải nhường em.” Nhường không phải bổn phận theo thứ tự sinh; nhường là lựa chọn tử tế khi con muốn, không phải luật áp đặt.
- “Em nó ngã là tại con không trông.” Trách nhiệm an toàn là của người lớn, không phải của đứa trẻ đang chơi cùng em.
- “Làm gương cho em đi.” Con lớn cũng đang học, cũng sai, cũng cần được dạy. Gánh vai làm gương liên tục làm con không được phép là trẻ con.
- “Có em rồi mà còn đòi bế.” Con lớn vẫn cần được ôm, được bế, được nhõng nhẽo đôi lúc, nhất là ngay sau khi có em.
- “Mẹ bận, con lo cho em.” Nói một lần thì không sao, nhưng nếu đây là câu mặc định mỗi ngày, con sẽ hiểu vai của mình trong nhà là người trông em.
Thay bằng những câu ghi nhận và có giới hạn: “Mẹ nhờ con hai mươi phút”, “Con chơi với em giỏi quá, em vui lắm”, “Giờ này là giờ của con, em để ba trông”. Trách nhiệm của anh chị nên làm con tự hào chứ không làm con mệt. Nếu con lớn có dấu hiệu căng thẳng kéo dài, như hay cáu, khó ngủ, thu mình sau khi có em, ba mẹ nên dành thêm thời gian riêng và có thể hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.
Biến những phút trông em thành thời gian gắn bó
Trông em không nhất thiết là “canh chừng”. Với con lớn, những việc chung vui với em vừa giúp ba mẹ vừa nuôi tình anh chị em. Vài hoạt động hợp khi có người lớn ở gần:
- Đọc hoặc kể truyện cho em. Con lớn chưa đọc thạo vẫn có thể “đọc” bằng cách kể theo tranh. Em thích nghe giọng anh chị, và anh chị luyện được cách kể.
- Chơi trò đơn giản em theo được. Xếp khối, lăn bóng, trốn tìm trong phòng. Ba mẹ gợi ý con chọn trò hợp tuổi em, đó cũng là bài học nghĩ cho người khác.
- Dạy em một việc con đã biết. Cất đồ chơi vào thùng, rửa tay, xếp dép. Khi dạy em, con lớn tự củng cố thói quen của mình và thấy mình có năng lực.
- Hát, múa cùng em. Những bài hát thiếu nhi con lớn đã thuộc là thứ em mê nhất.
- Cùng em làm một việc nhà nhỏ. Anh chị gấp khăn, em đưa khăn. Cả hai cùng góp phần cho nhà, và em học từ anh chị cách làm việc chung.
Những hoạt động này nên ngắn, để con lớn kết thúc khi còn vui chứ không phải khi đã chán. Ba mẹ để ý mỗi đứa con có tính khí khác nhau: có con thích chăm em, có con thích chơi riêng hơn. Cả hai đều bình thường, và trách nhiệm với em có thể thể hiện theo những cách khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được ở nhà một mình trông em?
Trong độ tuổi đến mười tuổi mà site này viết, trẻ chưa nên ở nhà một mình trông em nhỏ. Việc ở một mình với em cần khả năng xử lý tình huống khẩn cấp của người lớn. Ba mẹ cũng nên tìm hiểu quy định và khuyến nghị về trông giữ trẻ ở nơi mình sống.
Con lớn ghen tị với em có nên giao việc chăm em để con gắn bó hơn không?
Giao một vài việc nhỏ, vui và có người lớn ở cạnh có thể giúp con thấy mình quan trọng với em. Nhưng không dùng việc chăm em để trị ghen tị. Con cần nhất là thời gian riêng với ba mẹ và được nghe nỗi buồn của mình.
Có nên trả tiền cho con lớn khi trông em không?
Với việc chơi cùng em ngắn trong lúc người lớn ở nhà, nên coi là phần của thành viên trong gia đình. Nếu con lớn tuổi hơn nhận một việc kéo dài vượt nhịp thường ngày, gia đình có thể cân nhắc như việc làm thêm, miễn là việc đó vẫn an toàn và có người lớn ở gần.
Em ngã khi đang chơi với anh, ba mẹ nên nói gì với anh?
Chăm em trước, rồi bình tĩnh nói với anh rằng em ngã là tai nạn và ba mẹ là người chịu trách nhiệm chính. Hỏi anh xem lúc đó chuyện gì xảy ra để cả nhà rút kinh nghiệm, như dọn đồ trên sàn. Không trách anh, để anh không sợ chơi với em.
Nhà ba thế hệ, ông bà hay nhờ cháu lớn trông em thì sao?
Nói chuyện với ông bà về những việc cháu làm được và những việc chưa nên giao, kèm lý do an toàn. Đề nghị ông bà vẫn ở trong cùng phòng hoặc phòng bên khi hai cháu chơi. Ông bà thường đồng ý khi được nghe rõ về nguy cơ tai nạn với trẻ nhỏ.
Con lớn rất thích chăm em, có nên để con làm nhiều không?
Ghi nhận và cho con làm những việc vừa sức, nhưng vẫn giữ giới hạn về thời gian và an toàn. Để ý xem con còn thời gian chơi với bạn, làm việc mình thích không. Thích chăm em là điều quý, và con vẫn cần được là một đứa trẻ có đời sống riêng.