Ba mẹ làm gương cho con học đức tính bằng cách sống đúng những đức tính đó ở những lúc bình thường nhất: khi nói về người vắng mặt, khi bị thối nhầm tiền, khi kẹt xe, khi lỡ sai với con. Trẻ học đức tính chủ yếu bằng quan sát, và con quan sát nhiều nhất vào những lúc ba mẹ không nghĩ mình đang dạy. Làm gương không có nghĩa là hoàn hảo; một người lớn biết nhận lỗi và sửa lỗi trước mặt con là tấm gương mạnh hơn người lớn không bao giờ sai.
Câu "dạy con bằng gương" ai cũng biết, nhưng ít khi được nói cụ thể. Bài này đi vào những khoảnh khắc thật trong ngày mà con đang ghi nhớ, đặt từng đức tính bên cạnh việc làm của người lớn, và gợi cách xử lý khi lời dạy với việc làm của mình vênh nhau.
Trẻ học đức tính bằng mắt nhiều hơn bằng tai
Trẻ từ rất nhỏ đã bắt chước: bé một tuổi rưỡi cầm điện thoại đồ chơi áp lên tai, bé ba tuổi bế búp bê đung đưa y như mẹ bế em. Cùng một cơ chế đó, con bắt chước cả cách người lớn đối xử với nhau. Đứa trẻ thấy ba cảm ơn bác bảo vệ mỗi sáng sẽ học cảm ơn mà không cần ai dạy câu đó.
Lời dạy có sức nặng khi nó khớp với điều con thấy. Khi mẹ nói "phải biết nhường" và con thấy mẹ nhường đường cho xe khác ở ngã tư hẹp, lời dạy được củng cố. Khi mẹ nói "phải biết nhường" và con thấy mẹ chen lên đầu hàng, con học cái mình thấy. Trẻ chưa đủ lớn để nói ra mâu thuẫn đó, nhưng con ghi lại cả hai và chọn làm theo cái có hình ảnh.
Vì thế, dạy đức tính bắt đầu từ việc ba mẹ để ý chính mình. Không phải để tự trách, mà để biết con đang học gì mỗi ngày từ những việc rất thường. Điều tốt là phần lớn ba mẹ đã làm nhiều điều tử tế mà không để ý; chỉ cần làm chúng chậm lại một chút trước mặt con và nói ra vì sao, con sẽ học được nhiều hơn mọi bài giảng.
Những lúc con đang nhìn mà ba mẹ không để ý
Có những khoảnh khắc người lớn coi là chuyện vặt, nhưng với trẻ đó là bài học rõ nhất về cách đối xử với người khác:
- Khi nói về người vắng mặt: cách ba mẹ nói về sếp, về hàng xóm, về họ hàng sau lưng họ dạy con thế nào là tôn trọng.
- Khi bị thối nhầm tiền có lợi cho mình: trả lại hay im lặng là bài học thật thà rõ ràng nhất mà trẻ được chứng kiến.
- Khi kẹt xe, bị chen ngang: câu chửi bật ra hay hơi thở sâu dạy con về kiên nhẫn và tự chủ.
- Khi trả lời điện thoại: "nói mẹ đi vắng" hay "mẹ đang bận, lát mẹ gọi lại" là hai bài học khác nhau về thật thà.
- Khi đối xử với người làm dịch vụ: người giao hàng, cô lao công, chị bán hàng. Trẻ nhìn rất kỹ cách người lớn nói với người "phục vụ mình".
- Khi ông bà gọi điện: nghe kiên nhẫn hay cáu vì phải nghe lại chuyện cũ, đó là bài học biết ơn và tử tế với người già.
- Khi ba mẹ bất đồng với nhau: cách cãi nhau, cách làm lành dạy con cách xử lý xung đột.
- Khi hứa với con rồi quên: mỗi lời hứa bị quên là một bài học về việc giữ lời.
Đọc danh sách này không phải để thấy mình có lỗi. Ai cũng có lúc buột miệng, có lúc mệt. Mục đích là để ba mẹ biết những chỗ này có người xem, và chọn được một hai chỗ để làm tốt hơn trong tháng tới.
Đức tính, việc ba mẹ làm và điều con thấy
Mỗi đức tính có những việc làm cụ thể mà trẻ nhìn thấy được. Bảng dưới gợi ý cách nối hai thứ đó:
| Đức tính | Việc ba mẹ làm | Điều con thấy và học |
|---|---|---|
| Thật thà | Trả lại tiền thối dư; nói "mẹ quên mất" thay vì bịa lý do | Nói thật kể cả khi có lợi nếu nói dối |
| Biết chia sẻ | Mang phần bánh sang hàng xóm; chia đồ dùng với đồng nghiệp | Có đồ ngon thì nghĩ đến người khác |
| Tự lập | Tự sửa cái kệ hỏng, tự tìm hiểu trước khi nhờ người | Thử làm trước khi nhờ |
| Kiên nhẫn | Chờ đến lượt ở quầy mà không phàn nàn; tập một việc khó nhiều lần | Chờ đợi là chuyện bình thường |
| Biết ơn | Cảm ơn người giao hàng; kể với con về công ông bà nuôi mình | Nhìn thấy công sức của người khác |
| Tử tế | Dừng lại giúp người ngã xe; nói nhẹ với người lớn tuổi | Thấy người gặp khó thì không quay đi |
| Can đảm | Nói ra khi thấy điều sai một cách bình tĩnh; thử việc mới dù ngại | Sợ vẫn làm được điều đúng |
| Trách nhiệm | Làm xong việc đã nhận; đền khi làm hỏng đồ người khác | Việc của mình thì mình làm đến cùng |
Không cần làm hết tám hàng cùng lúc. Chọn đức tính nhà mình đang muốn nuôi nhất, rồi tìm một việc ở cột giữa mà ba mẹ có thể làm thường xuyên hơn trước mặt con.
Làm gương không có nghĩa là hoàn hảo: nhận lỗi trước con
Nhiều ba mẹ nghĩ làm gương là không bao giờ để con thấy mình sai. Thật ra, một người lớn không bao giờ nhận lỗi lại dạy con rằng người lớn thì không sai, hoặc rằng nhận lỗi là điều đáng xấu hổ. Cả hai bài học đó đều đi ngược với thật thà và trách nhiệm.
Ba mẹ sẽ có lúc quát con oan, hứa rồi quên, nói lời làm con buồn. Những lúc đó là cơ hội để làm mẫu đúng điều mình muốn con làm khi con sai: nói rõ mình đã làm gì, nói nó ảnh hưởng đến con ra sao, và nói mình sẽ sửa thế nào. "Lúc nãy mẹ quát con vì tưởng con làm đổ sữa. Mẹ sai rồi, em làm đổ. Mẹ xin lỗi con. Lần sau mẹ sẽ hỏi trước khi trách." Bốn câu, không phân trần dài, không đổ cho mệt mỏi.
Có ba mẹ lo xin lỗi con sẽ mất uy. Thực tế thường ngược lại: con tôn trọng người lớn biết nhận lỗi hơn, và học được rằng nhận lỗi là việc của người mạnh. Khi đến lượt con phải xin lỗi em hay xin lỗi bạn, con đã có sẵn một khuôn mẫu để làm theo, và không thấy việc đó là nhục.
Nói to suy nghĩ của mình để con thấy lý do
Trẻ nhìn thấy việc ba mẹ làm, nhưng không nhìn thấy lý do bên trong. Một kỹ thuật đơn giản là nói ra lý do đó bằng lời, như đang tự nói với mình. Cách làm:
- Khi làm một việc có liên quan đến đức tính, nói ngắn vì sao: "Bác này thối dư cho mẹ hai nghìn. Mẹ trả lại, vì tiền này không phải của mình, cuối ngày bác thiếu thì khổ."
- Khi phải chọn giữa hai điều, nói ra cách mình cân nhắc: "Mẹ muốn nghỉ, nhưng mẹ đã hứa đưa con ra công viên. Mẹ đi, vì mẹ đã hứa."
- Khi đang bực, nói ra cách mình tự làm dịu: "Mẹ đang bực vì kẹt xe. Mẹ thở chậm vài hơi đã, rồi mới nói tiếp."
- Khi được giúp, nói ra mình biết ơn điều gì: "Chú bảo vệ dắt xe giúp mẹ dưới trời mưa. Chú cũng ướt mà vẫn giúp."
- Giữ câu ngắn, giọng bình thường, không biến thành bài giảng hướng vào con.
Trẻ nghe được những câu này như nghe một người lớn suy nghĩ, không như nghe dạy dỗ, nên con dễ tiếp nhận hơn. Lâu dần, con bắt đầu tự nói to lý do của mình, và đó là lúc ba mẹ biết đức tính đã có chỗ trong đầu con.
Khi lời dạy và việc làm vênh nhau
Bắt con tắt máy mà mình dán mắt vào điện thoại. Trẻ thấy rõ sự bất công này. Ba mẹ có thể đặt quy tắc chung cho cả nhà, như không điện thoại trong bữa cơm, và để chính mình giữ quy tắc trước. Khi buộc phải dùng máy vì công việc, nói rõ với con lý do.
Dạy thật thà mà nhờ con nói dối giúp. "Ai hỏi thì bảo mẹ không có nhà" là một ví dụ rất phổ biến. Nếu muốn từ chối, ba mẹ vẫn nói thật được một cách lịch sự: "Mẹ đang bận, mẹ sẽ gọi lại sau."
Dạy kiên nhẫn mà mình hay giục. Một nhà mà người lớn liên tục "nhanh lên, nhanh lên" khó đòi trẻ biết chờ. Bớt giục bằng cách chuẩn bị sớm hơn mười phút có khi là bài học kiên nhẫn hiệu quả nhất.
Dạy tôn trọng mà nói xấu người khác trước mặt con. Trẻ không phân biệt được "người lớn nói chuyện" với "cách đối xử với người khác". Chuyện cần bàn về người khác nên để lúc con không có mặt, và nói với giọng công bằng.
Khi con chỉ ra chỗ vênh. Trẻ 7 đến 10 tuổi hay nói thẳng: "Sao mẹ bắt con mà mẹ không làm?" Câu đáp tốt nhất là thừa nhận: "Con nói đúng. Mẹ sẽ sửa." Đó là bài học thật thà ngay tại chỗ.
Gương từ những người khác quanh con
Ba mẹ không phải tấm gương duy nhất. Ông bà, anh chị, cô giáo, bạn bè, nhân vật trong truyện và trên phim đều góp vào bức tranh con có về một người tốt. Ba mẹ không kiểm soát được hết, nhưng có thể chủ động chỉ cho con thấy những gương tốt quanh mình.
Một cách làm là kể chuyện về người thật trong gia đình: ông ngày trước đi bộ cả chục cây số đưa hàng xóm đi trạm xá, bà nhịn ăn để nhường phần cho các con, cô hàng xóm trông giúp con một buổi lúc mẹ ốm. Những câu chuyện này cho con thấy đức tính không phải điều trừu tượng, mà là chuyện có thật của người con biết.
Khi con thấy một người lớn cư xử chưa đúng, như người đi đường chửi nhau, ba mẹ không cần lờ đi. Có thể hỏi con sau đó: "Lúc nãy con thấy hai chú cãi nhau. Con nghĩ có cách nào khác không?" Gương xấu, nếu được bàn lại bình tĩnh, cũng thành bài học. Điều quan trọng là con có một người lớn tin cậy để giúp con sắp xếp những gì con thấy. Với trẻ lớn hơn, những nhân vật trên phim hay người nổi tiếng con hâm mộ cũng là đề tài tốt: hỏi con thích người đó vì điều gì, và điều đó có phải là đức tính con muốn có không.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ nóng tính thì có dạy con kiên nhẫn được không?
Được, nếu ba mẹ cho con thấy mình đang tập. Một người nóng tính nói "mẹ đang bực, mẹ đi rửa mặt rồi nói tiếp" là đang làm mẫu cách tự chủ. Con không cần ba mẹ hoàn hảo; con cần thấy người lớn cố gắng và sửa sai.
Ba và mẹ có thói quen khác nhau thì con học theo ai?
Con học từ cả hai, và học thêm từ cách hai người đối xử với nhau. Khác nhau về tính cách không sao. Điều nên thống nhất là những đức tính cốt lõi như thật thà, tôn trọng, giữ lời, để con thấy chúng là giá trị chung của cả nhà.
Có nên kể chuyện lỗi lầm hồi nhỏ của ba mẹ cho con nghe?
Có, khi câu chuyện có phần sửa sai. Con rất thích nghe ba mẹ từng làm vỡ đồ, từng nói dối rồi nhận lỗi ra sao. Những chuyện như vậy giúp con thấy sai là bình thường và sửa được, chỉ cần tránh kể theo kiểu khoe hay cổ vũ việc sai.
Con bắt chước lời nói tục từ người lớn khác thì làm gì?
Bình tĩnh, không cười, không phản ứng quá mạnh vì dễ làm con lặp lại. Nói ngắn rằng nhà mình không dùng từ đó vì nó làm người khác buồn, và gợi một từ khác để diễn đạt khi bực. Nếu nguồn là người thân, nói riêng với họ.
Làm gương có đủ không, hay vẫn phải dạy bằng lời?
Cần cả hai. Gương cho con thấy đức tính trông như thế nào, lời giải thích cho con biết vì sao. Thiếu gương thì lời nói rỗng; thiếu lời thì con có thể bắt chước hành vi mà không hiểu lý do, khó áp dụng sang tình huống mới.