Con không chịu kể chuyện ở trường: nuôi thói quen chia sẻ vui buồn với ba mẹ

Con không chịu kể chuyện ở trường thường không phải vì con giấu, mà vì câu hỏi quá rộng, thời điểm chưa đúng, hoặc con chưa quen thấy việc kể chuyện là điều vui. Thay câu "hôm nay thế nào" bằng câu hỏi cụ thể, chọn lúc con thả lỏng, ba mẹ kể chuyện của mình trước và nghe mà không vội phán xét, phần lớn trẻ sẽ dần mở lời.

Chia sẻ không chỉ là đưa đồ chơi cho bạn. Chia niềm vui, nỗi buồn, chuyện trong ngày với người thân cũng là một kiểu chia sẻ, và là nền cho những lúc con cần kể một điều khó. Bài này bàn cách nuôi thói quen ấy theo hai chiều, con kể với ba mẹ, ba mẹ kể với con, và cách giúp con biết mừng cho niềm vui của người khác.

Vì sao câu "hôm nay ở trường thế nào?" thường nhận về "bình thường"

Câu hỏi này rất rộng. Một ngày ở trường có hàng chục chuyện nhỏ, và trẻ không biết bắt đầu từ đâu. Người lớn được hỏi "hôm nay đi làm thế nào" cũng hay trả lời "bình thường" vì lý do tương tự. "Bình thường" không có nghĩa là không có gì, mà là quá nhiều thứ để kể trong một câu.

Thời điểm cũng quan trọng. Lúc vừa đón, nhiều trẻ đang mệt, đói, hoặc vẫn còn trong không khí của lớp. Trẻ cần một khoảng nghỉ trước khi sẵn sàng nói. Ba mẹ hỏi dồn ngay khi con vừa ra cổng thường nhận câu trả lời ngắn nhất.

Cuối cùng là trải nghiệm trước đó. Nếu những lần trước con kể chuyện, ba mẹ hay quay sang dạy dỗ, chê bạn, hay hỏi dồn "thế điểm thế nào", con học được rằng kể chuyện dẫn tới những điều không vui. Không ai muốn kể khi biết mình sắp bị giảng. Muốn con kể, ba mẹ cần làm cho việc kể trở thành điều dễ chịu.

Tính cách cũng khác nhau. Có trẻ líu lo kể từ cổng trường về tới nhà, có trẻ ít lời từ nhỏ và chỉ kể khi thật sự muốn. Một đứa trẻ ít nói không phải là đứa trẻ có vấn đề; ba mẹ tìm nhịp hợp với con thay vì so con với anh chị hay với con nhà khác.

Câu hỏi cụ thể thay cho câu hỏi chung

Câu hỏi cụ thể cho con một điểm bắt đầu. Ba mẹ không cần hỏi hết, mỗi ngày chọn một hai câu, đổi xoay vòng để con không thấy như đang bị phỏng vấn:

• "Hôm nay ai ngồi cạnh con lúc ăn trưa?"
• "Có chuyện gì làm con bật cười hôm nay không?"
• "Giờ ra chơi con chơi trò gì, với ai?"
• "Hôm nay có lúc nào con thấy khó không?"
• "Con có giúp được ai việc gì không? Có ai giúp con không?"
• "Nếu được làm lại một lúc trong ngày, con muốn làm lại lúc nào?"
• "Cô kể chuyện gì, cho các con làm gì mà con thích nhất?"

Những câu hỏi này không hỏi về điểm số, cũng không so con với bạn. Chúng mời con kể về người, về cảm xúc, về những khoảnh khắc. Với trẻ mầm non, câu hỏi càng ngắn và gắn với hình ảnh cụ thể càng dễ trả lời. Với trẻ tiểu học, ba mẹ có thể thêm những câu hỏi mở về ý kiến: "Con nghĩ sao về chuyện đó?"

Nếu con trả lời ngắn, ba mẹ không hỏi dồn thêm. Một câu "ừ, khi nào con muốn kể thì mẹ nghe" để ngỏ cửa, và nhiều khi chính câu chuyện con giữ lại lúc chiều sẽ được kể vào bữa tối hay trước giờ ngủ.

Chọn lúc và chỗ con dễ kể

Khi đi cạnh nhau, không nhìn thẳng mặt. Nhiều trẻ dễ nói khi đang đi bộ, ngồi sau xe, cùng nhặt rau, hơn là khi bị ngồi đối diện nhìn chằm chằm. Không phải nhìn nhau giúp câu chuyện bớt nặng nề.

Trước giờ ngủ. Lúc tắt đèn, nằm cạnh nhau, nhiều trẻ bỗng kể những chuyện cả ngày không nói. Ba mẹ để dành mười phút này, không vội ra khỏi phòng.

Sau khi con đã ăn, đã nghỉ. Cho con một khoảng thời gian sau khi đón để ăn nhẹ, chơi một chút. Câu chuyện thường tự đến sau đó.

Trong lúc làm việc chung tay. Cùng làm bánh, cùng tưới cây, tay bận thì miệng dễ nói. Ba mẹ không cần đặt câu hỏi, đôi khi chỉ cần ở đó. Một chuyến đi chợ cùng nhau, một lần cùng rửa xe đạp cũng tạo ra khoảng thời gian như vậy.

Khi ba mẹ không cầm điện thoại. Trẻ nhận ra ngay khi người lớn nghe nửa vời. Cất điện thoại đi trong lúc trò chuyện cho con biết câu chuyện của con quan trọng.

Ba mẹ kể trước: chia sẻ là chuyện hai chiều

Nếu chỉ có ba mẹ hỏi và con trả lời, trò chuyện dễ giống một buổi kiểm tra. Khi ba mẹ cũng kể chuyện của mình, con thấy chia sẻ là việc mọi người trong nhà cùng làm. "Hôm nay ở chỗ làm, mẹ làm đổ cốc nước lên bàn, ngượng ghê." Một câu chuyện nhỏ như vậy thường kéo theo câu chuyện của con: "Hôm nay con cũng làm đổ sữa."

Ba mẹ kể ở mức hợp với tuổi con: chuyện vui, chuyện lúng túng, chuyện mình đã giải quyết một khó khăn nhỏ thế nào. Tránh đổ lên con những lo lắng của người lớn như chuyện tiền bạc, mâu thuẫn ở chỗ làm, chuyện vợ chồng. Con không cần gánh những điều đó, và nghe nhiều dễ thấy bất an.

Kể chuyện của mình còn giúp ba mẹ làm gương về cách nói ra cảm xúc. "Mẹ hơi buồn vì đồng nghiệp không đồng ý với ý của mẹ, nhưng sau đó mẹ nói chuyện lại và thấy đỡ hơn." Con học được rằng người lớn cũng có lúc buồn, và nói ra là một cách đi qua. Bữa cơm tối, khi mỗi người kể một chuyện trong ngày, có thể trở thành nếp nhà mà con nhớ mãi.

Khi con kể: phản ứng nào làm con ngừng, phản ứng nào làm con kể tiếp

Cách ba mẹ đáp lại quyết định lần sau con có kể nữa không. Bảng dưới đặt hai kiểu phản ứng cạnh nhau:

Cột bên phải có điểm chung: ba mẹ hỏi thêm, quan tâm tới cảm xúc và chi tiết, không vội đưa lời khuyên hay phán xét. Lời khuyên vẫn có lúc cần, nhưng nên đến sau, khi con đã kể xong và cảm thấy được hiểu.

Chia niềm vui với người khác: mừng cho bạn

Một kiểu chia sẻ ít được nhắc tới là chia niềm vui của người khác. Khi bạn được khen, được quà, được chọn đóng vai chính, trẻ có thể ganh tị, buồn, hoặc mừng cho bạn. Biết mừng cho người khác là một đức tính lớn lên dần, và ba mẹ có thể nuôi nó từ những câu chuyện con kể về bạn.

Khi con kể "bạn Lan được cô khen", ba mẹ đừng vội quay sang hỏi "còn con thì sao". Câu hỏi ấy dạy con nhìn mọi niềm vui của người khác như một cuộc so sánh. Thay vào đó, ba mẹ hỏi về bạn, tỏ ra vui cho bạn: "Chắc bạn vui lắm nhỉ." Con thấy rằng niềm vui của người khác không lấy đi gì của mình.

Nếu con thật sự buồn vì không được như bạn, ba mẹ công nhận cảm giác ấy, không chê con ganh tị: "Con cũng muốn được cô khen, phải không." Sau đó có thể hỏi con muốn làm gì, hoặc chỉ cần ngồi cạnh. Ganh tị là cảm xúc bình thường; điều ba mẹ dạy là cách không để nó biến thành việc làm tổn thương bạn. Trong nhà, ba mẹ cũng làm gương bằng cách mừng thật lòng khi người thân, đồng nghiệp có tin vui.

Khi con muốn kể đúng lúc ba mẹ đang bận

Hẹn lại một thời điểm cụ thể. Thay vì "để sau", ba mẹ nói "mẹ đang nấu dở, nấu xong mẹ ngồi nghe con kể nhé", rồi giữ đúng lời hẹn. Trẻ chịu chờ khi biết chắc mình sẽ được nghe.

Nghe một chút ngay lúc đó. Đôi khi chỉ cần dừng tay ba mươi giây, nhìn con và nghe câu mở đầu, rồi mới hẹn lại. Con thấy mình được để ý, không bị gạt đi.

Để ý chuyện con muốn kể gấp. Nếu con có vẻ hoảng, khóc, hoặc nói "chuyện quan trọng lắm", ba mẹ dừng việc để nghe ngay. Thói quen nghe kịp lúc này giúp con tin sẽ được nghe khi thật sự cần.

Không biến lần hẹn thành lời hứa suông. Hẹn rồi quên nhiều lần dạy con rằng chia sẻ với ba mẹ không có ích. Nếu lỡ quên, ba mẹ chủ động nhắc lại: "Hồi chiều con định kể chuyện gì với mẹ?"

Khi nào sự im lặng của con cần để ý thêm

Phần lớn trẻ có giai đoạn ít kể, nhất là khi lớn dần lên và muốn có những chuyện của riêng mình. Đó là điều bình thường, và ba mẹ nên tôn trọng một phần riêng tư của con. Tuy vậy, có những thay đổi nên khiến ba mẹ dừng lại quan sát kỹ hơn: con đang hay kể bỗng im hẳn, con sợ hoặc tìm cách không đi học, con có vết thương không giải thích được, con mất ngủ, ăn uống thất thường, hoặc mất hứng thú với những gì vốn thích.

Khi thấy những dấu hiệu này, ba mẹ trao đổi với cô giáo để biết thêm ở lớp có chuyện gì, và tạo những lúc gần gũi để con có cơ hội kể mà không bị tra hỏi. Ba mẹ cũng nhắc lại với con một điều quan trọng: có những chuyện con không bao giờ phải giữ bí mật, đặc biệt khi ai đó làm con đau, làm con sợ, hoặc bảo con đừng kể với ba mẹ.

Nếu thay đổi kéo dài, ba mẹ nên tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em. Nuôi thói quen chia sẻ hằng ngày chính là cách để, vào lúc khó khăn nhất, con biết mình có người để kể và tin rằng mình sẽ được nghe.

Câu hỏi thường gặp

Con chỉ kể với mẹ mà không kể với ba, có sao không?

Khá thường gặp, thường do người nào ở cạnh con nhiều hơn hoặc có cách nghe hợp với con hơn. Ba có thể tạo những khoảng thời gian riêng với con, cùng làm một việc con thích, và kể chuyện của mình trước. Dần dần con sẽ mở lời với ba theo cách riêng.

Có nên kể lại chuyện con tâm sự cho người khác nghe không?

Nên hỏi con trước. Chuyện con kể với ba mẹ, nếu bị đem ra kể cho họ hàng, hàng xóm nghe như chuyện vui, con dễ thấy xấu hổ và lần sau giữ lại. Trừ khi chuyện liên quan tới an toàn của con và cần báo nhà trường hay chuyên gia, ba mẹ giữ kín như giữ lời hứa với một người bạn.

Có nên hỏi cô giáo mỗi ngày về chuyện của con?

Hỏi cô khi có lý do cụ thể thì tốt, nhưng hỏi mỗi ngày có thể làm cô bận và làm con thấy bị theo dõi. Ba mẹ ưu tiên nghe từ chính con, dùng các buổi trao đổi định kỳ với cô để hiểu thêm.

Con kể chuyện bạn làm điều sai, ba mẹ nên phản ứng thế nào?

Ba mẹ nghe, hỏi con nghĩ gì về chuyện đó, tránh chê bai bạn hay gia đình bạn. Nếu chuyện có thể gây hại cho con hoặc bạn khác, ba mẹ trao đổi với cô giáo. Con học được cách nói về người khác một cách công bằng.

Trẻ tiểu học thích giữ chuyện riêng, ba mẹ có nên đọc nhật ký của con?

Không nên tự ý đọc, vì con sẽ mất lòng tin và càng ít kể. Ba mẹ tôn trọng phần riêng tư, đồng thời giữ những lúc trò chuyện đều đặn. Nếu có dấu hiệu con gặp nguy hiểm, ba mẹ nói thẳng với con về lo lắng của mình và tìm sự hỗ trợ từ nhà trường, chuyên gia.

Con kể ra nhưng chỉ muốn ba mẹ nghe chứ không muốn lời khuyên, có nên khuyên không?

Có thể hỏi con: "Con muốn mẹ chỉ nghe thôi, hay muốn mẹ góp ý?" Câu hỏi này cho con quyền chọn và cho ba mẹ biết con cần gì. Nhiều khi được nghe trọn vẹn đã đủ để con tự tìm ra cách.