Trẻ đòi hỏi là chuyện bình thường của tuổi lớn, nhưng nếu con có bao nhiêu cũng thấy chưa đủ, thường đó là dấu hiệu nhịp có được đồ trong nhà đang quá nhanh và con chưa được giúp nhìn thấy những gì mình đang có. Lòng biết đủ không đến từ việc từ chối con mọi thứ, mà từ việc đổi nhịp mua sắm, cho con thời gian gắn bó với đồ mình có, và để con thấy người lớn cũng sống biết đủ.
Ba mẹ không cần chê con tham hay kể khổ ngày xưa. Chữ "đủ" là một cảm giác, và cảm giác ấy được nuôi qua nhiều lần con chơi lại món đồ cũ, nhớ ai đã tặng, nghe ba mẹ nói "nhà mình có rồi". Bài này giúp ba mẹ phân biệt đòi hỏi bình thường với vòng lặp đòi mãi, và gợi ý những thay đổi nhỏ trong nhà để con dần thấy đủ.
Đòi hỏi ở trẻ: phần nào bình thường, phần nào đáng để tâm
Một đứa trẻ 3 tuổi đi qua quầy kẹo và đòi kẹo là chuyện bình thường. Con thấy thứ đẹp, thứ ngon thì muốn có, đó là cách mọi đứa trẻ học về thế giới. Một đứa trẻ 6 tuổi muốn có món đồ chơi giống bạn cũng bình thường, vì con bắt đầu quan tâm tới nhóm bạn và muốn được thuộc về nhóm. Mong muốn có đồ không phải là một khuyết điểm cần sửa.
Điều đáng để tâm là khi đòi hỏi trở thành một vòng lặp: mỗi lần ra khỏi nhà đều phải mua gì đó, món mới vừa có được vài giờ đã chán và đòi món khác, con không nhớ mình đang có gì, và thường thất vọng ngay cả khi vừa được cho. Lúc đó, vấn đề không nằm ở một món đồ cụ thể, mà ở cách con nhìn mọi thứ quanh mình như những thứ có thể thay ngay.
Phân biệt hai trường hợp này giúp ba mẹ phản ứng đúng mức. Với đòi hỏi bình thường, ba mẹ chỉ cần trả lời có hoặc không một cách bình tĩnh. Với vòng lặp đòi mãi, ba mẹ cần nhìn lại nhịp có được đồ trong nhà, vì vòng lặp ấy thường được hình thành dần qua nhiều tháng chứ không phải do tính cách con.
Vì sao "bao nhiêu cũng chưa đủ"
Quen có ngay. Khi mọi mong muốn đều được đáp ứng trong ngày, con không có thời gian mong chờ, cũng không có thời gian trân trọng. Món đồ đến quá dễ thì cũng đi quá nhanh khỏi trí nhớ.
Video mở hộp và quảng cáo. Trẻ xem những đoạn video người khác bóc hộp đồ chơi mới liên tục thường nhận được thông điệp rằng niềm vui nằm ở món tiếp theo. Ba mẹ xem cùng con và hỏi lại con nghĩ gì, thay vì để con xem một mình hàng giờ.
Quà thay cho thời gian ở cạnh. Ba mẹ bận, cảm thấy có lỗi, nên bù bằng đồ chơi. Con nhận ra món đồ là cách ba mẹ nói thương, và đòi đồ trở thành cách con đòi ba mẹ. Điều con cần thật ra là ba mẹ ngồi chơi cùng.
So sánh với bạn bè. Trẻ tiểu học bắt đầu thấy bạn có gì. Mỗi món bạn có mà mình chưa có trở thành một khoảng trống. Nếu con không được giúp nhìn thấy những gì mình đang có, khoảng trống ấy không bao giờ được lấp.
Có quá nhiều đồ cùng lúc. Nghe có vẻ ngược, nhưng trẻ có quá nhiều đồ chơi lại hay chán hơn. Con không chơi sâu được món nào, nên món nào cũng nhạt, và chỉ món mới mới thấy hấp dẫn.
Biết đủ không có nghĩa là nhịn thèm
Có những gia đình hiểu biết đủ là không bao giờ mua gì cho con, hay bắt con phải thấy may mắn mỗi khi muốn điều gì. Cách này dễ làm con xấu hổ vì mong muốn của mình, và mong muốn bị dồn nén thường bật ra mạnh hơn khi con lớn và có tiền riêng. Biết đủ đúng nghĩa không phải là không được muốn, mà là biết quý những gì mình đang có trong khi vẫn có mong muốn.
Ba mẹ nói với con điều này bằng lời đơn giản: "Con muốn cái đó, mẹ hiểu. Nhà mình chưa mua lúc này. Con đang có bộ xếp hình mà ông tặng, mình về chơi tiếp nhé." Câu nói vừa thừa nhận mong muốn, vừa đặt giới hạn, vừa dẫn con quay về với điều đang có. Không có lời chê con tham, không có so sánh với trẻ khác.
Ba mẹ cũng nên giữ cho con được có những thứ con thật sự mong, vào những dịp có ý nghĩa. Một món đồ con mong suốt nhiều tuần và nhận được vào ngày sinh nhật dạy con nhiều về trân trọng hơn mười món đồ có ngay. Biết đủ và được vui với món quà mình chờ đợi đi cùng nhau.
Đổi nhịp mua sắm trong nhà
Những thay đổi nhỏ dưới đây không cần thực hiện cùng lúc, ba mẹ chọn một hai việc phù hợp với nhà mình:
- Thống nhất trước khi ra ngoài: "Hôm nay mình đi siêu thị mua đồ ăn, không mua đồ chơi." Nói trước dễ hơn từ chối lúc con đã thấy món đồ.
- Lập một danh sách điều con mong muốn: khi con thích một món, ba mẹ ghi vào danh sách thay vì mua ngay. Đến dịp sinh nhật hay Tết, con chọn từ danh sách. Nhiều món tự rơi khỏi danh sách vì con không còn thích.
- Xoay vòng đồ chơi: cất bớt một nửa vào thùng, vài tuần đổi một lần. Món cũ lấy ra lại thấy mới.
- Giảm thời gian xem video mở hộp, quảng cáo đồ chơi, xem cùng con khi có thể.
- Thay một phần quà bằng thời gian: một buổi chiều đạp xe cùng ba, một lần làm bánh với mẹ.
- Nói chuyện với ông bà, họ hàng về nhịp quà trong nhà, nhờ mọi người cùng giữ.
Trong vài tuần đầu, con có thể phản đối vì thấy khác với thói quen cũ. Ba mẹ giữ bình tĩnh và giữ nhất quán. Thường sau một thời gian, con đòi ít hơn và chơi lâu hơn với đồ mình có, điều mà chính con cũng bắt đầu thấy vui.
Giúp con nhìn thấy những gì mình đang có
Biết ơn những gì mình có bắt đầu từ việc thật sự thấy chúng. Một hoạt động làm cùng con vào cuối tuần:
- Cùng con lấy hết đồ chơi ra một tấm thảm. Con sẽ ngạc nhiên vì có nhiều thứ đã quên.
- Với mỗi món, hỏi con một câu: "Ai tặng con cái này? Con có nhớ lúc nhận không?"
- Để con chọn ra năm món con thích nhất. Ba mẹ hỏi vì sao con thích.
- Những món con không còn chơi, cùng con quyết định cất đi, sửa lại hay chuyển cho em nhỏ hơn.
- Xếp lại những món còn giữ vào chỗ vừa tầm con, để con dễ lấy và dễ cất.
Sau buổi này, nhiều trẻ quay lại chơi những món đã bị lãng quên. Quan trọng hơn, con nghe lại câu chuyện của từng món đồ, ai tặng, dịp nào, và nhận ra mình đã được quan tâm nhiều hơn mình tưởng. Đó là chỗ biết đủ và biết ơn gặp nhau.
Câu dễ buột miệng và câu nên thử khi con đòi
Lúc con đòi ở nơi đông người, ba mẹ dễ nói những câu làm tình hình căng hơn. Một vài cặp câu để tham khảo:
| Câu dễ buột miệng | Câu nên thử | Vì sao |
|---|---|---|
| "Tham thế, có bao nhiêu rồi còn đòi." | "Con thích cái này à? Mẹ ghi vào danh sách cho con nhé." | Không gắn nhãn, mong muốn được ghi nhận |
| "Nhà mình nghèo, không có tiền." | "Hôm nay mình không mua đồ chơi, mình đã nói trước rồi." | Không đẩy lo âu tiền bạc sang con |
| "Bạn khác chẳng có gì mà không đòi." | "Con muốn có giống bạn, mẹ hiểu cảm giác đó." | Không so sánh, gọi tên cảm xúc |
| "Thôi được rồi, mua cho mà im." | "Mẹ biết con buồn. Mình vẫn không mua hôm nay." | Giới hạn nhất quán, không thưởng cho việc đòi dai |
Cột giữa không phải câu thần kỳ, con vẫn có thể buồn, vẫn có thể khóc. Nhưng dùng nhất quán, con hiểu rằng đòi dai không đổi được kết quả, và mong muốn của mình vẫn được tôn trọng. Nếu con có những cơn giận rất dữ dội, kéo dài, ba mẹ tìm hiểu thêm cách đồng hành với cảm xúc của trẻ, đó là một chủ đề riêng.
Khi nhà có điều kiện hoặc ông bà chiều cháu
Với những gia đình đủ khả năng mua mọi thứ con đòi, câu hỏi không còn là có tiền hay không, mà là có nên hay không. Ba mẹ có thể giải thích với con rằng nhà mình chọn không mua nhiều không phải vì thiếu, mà vì muốn con biết quý từng món. Trẻ hiểu được lý do này tốt hơn nhiều ba mẹ nghĩ, nhất là khi ba mẹ nhất quán.
Ông bà chiều cháu là chuyện rất thường gặp và xuất phát từ tình thương. Ba mẹ không nên tranh cãi với ông bà trước mặt con. Thay vào đó, nói riêng với ông bà, gợi ý những cách thể hiện tình thương mà không phải là đồ: kể chuyện ngày xưa, dạy cháu nấu một món, dẫn cháu đi chợ quê. Nhiều ông bà vui khi được gợi ý như vậy, vì họ cũng muốn được cháu nhớ đến bằng điều gì đó lâu bền hơn món đồ chơi.
Nếu ông bà vẫn muốn tặng quà, ba mẹ có thể đề nghị chọn món trong danh sách mong muốn của cháu, hoặc gom lại thành một món ý nghĩa vào dịp đặc biệt. Như vậy quà của ông bà vẫn là niềm vui, mà không phá nhịp chung của cả nhà.
Ba mẹ tự soi: con học biết đủ từ đâu
Trẻ nhìn cách ba mẹ mua sắm nhiều hơn ba mẹ tưởng. Nếu ba mẹ hay bóc hộp hàng mới mỗi tuần, nói chuyện về món đồ sắp mua nhiều hơn chuyện về người thân, đổi điện thoại ngay khi có đời mới, thì việc dặn con biết đủ khó có sức nặng. Con học rằng niềm vui của người lớn cũng nằm ở món tiếp theo.
Điều này không có nghĩa ba mẹ phải sống khắc khổ. Chỉ cần thỉnh thoảng con nghe ba mẹ nói "cái túi này mẹ dùng năm năm rồi, vẫn tốt, mẹ quý nó", hay thấy ba sửa đôi dép thay vì vứt đi, thấy cả nhà cân nhắc trước một món đồ lớn. Những khoảnh khắc ấy dạy con rằng người lớn cũng có mong muốn, cũng biết dừng, và vẫn vui với những gì mình có.
Ba mẹ cũng nên nói ra lòng biết ơn của mình với những thứ bình thường trong nhà: "Mùa nóng mà nhà mình có cái quạt này mát thật", "May mà xe còn chạy tốt, ba đi làm đỡ vất vả". Trẻ nghe những câu ấy lâu ngày sẽ có thói quen nhìn vào những gì đang có, thay vì chỉ đếm những gì chưa có. Đó là gốc của chữ đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hay đòi hỏi nhiều nhất?
Đòi hỏi thường rõ từ khoảng 2 đến 3 tuổi khi trẻ nói được điều mình muốn, và có thể tăng lại ở tuổi tiểu học khi trẻ bắt đầu so với bạn bè. Mỗi trẻ một khác. Điều quan trọng không phải tuổi nào, mà là nhịp có được đồ trong nhà và cách ba mẹ phản hồi.
Danh sách mong muốn có làm con đòi nhiều hơn không?
Thường là ngược lại. Khi mong muốn được ghi lại, con yên tâm vì được lắng nghe mà không cần đòi ngay. Đến khi chọn, nhiều món đã tự rơi khỏi danh sách vì con hết thích. Con cũng học được cách chọn món mình thật sự muốn giữa nhiều thứ.
Con đòi mua ở nơi đông người rồi lăn ra khóc, có nên mua cho xong?
Mua để con nín sẽ dạy con rằng khóc to thì được. Ba mẹ giữ bình tĩnh, nói ngắn rằng mình không mua hôm nay, đưa con ra chỗ yên tĩnh hơn nếu cần, và ở cạnh con tới khi con dịu lại. Lần sau, thống nhất trước khi ra ngoài sẽ giúp ít cơn như vậy hơn.
Cho con tiền tiêu vặt có giúp con biết đủ không?
Có thể giúp nếu con đủ lớn để hiểu tiền, thường từ tuổi tiểu học. Khi tự quản một khoản nhỏ, con thấy mỗi món đồ phải đánh đổi bằng món khác, và tự cân nhắc hơn. Ba mẹ để con tự quyết trong khoản đó, kể cả khi con chọn chưa khéo, rồi cùng con nhìn lại.
Con hay nói "nhà bạn có, nhà mình không có", đáp thế nào?
Ba mẹ nghe con, thừa nhận con muốn có như bạn là bình thường. Sau đó nói về những gì nhà mình chọn ưu tiên, và cùng con nhìn lại những gì con đang có. Tránh tranh luận ai hơn ai, tránh chê nhà bạn, vì mục đích là con bình yên với điều mình có, không phải thắng một cuộc so sánh.
Có nên dùng đồ chơi làm phần thưởng khi con ngoan?
Nếu dùng thường xuyên, đồ chơi trở thành thứ con đổi bằng việc ngoan, và con sẽ đòi thêm phần thưởng cho mỗi việc. Ba mẹ nên ghi nhận bằng lời nói cụ thể và thời gian ở cạnh nhiều hơn. Quà nên gắn với dịp ý nghĩa, không gắn với từng hành vi.