Thưởng và phạt làm thay đổi hành vi của trẻ trong ngắn hạn, nhất là với những thói quen cơ học như đánh răng, cất giày. Nhưng chúng ít khi làm con ngoan hơn theo nghĩa có đức tính bên trong: phần thưởng dạy con làm để được nhận, hình phạt dạy con tránh bị bắt. Với những việc gắn với lòng tốt như nhường, giúp, nói thật, thưởng vật chất còn có thể làm hỏng động lực tự nhiên của con. Thứ nuôi đức tính lâu hơn là lý do, sự gắn bó, gương người lớn và hệ quả hợp lý.
Bài này không phản đối mọi hình thức thưởng. Nó giúp ba mẹ thấy công cụ nào hợp với việc gì, khi nào thưởng còn hữu ích và khi nào nên dừng. Phần kỹ thuật kỷ luật tích cực như đặt giới hạn, xử lý cơn ăn vạ là chủ đề khác, không đi sâu ở đây.
Thưởng và phạt làm được gì
Thưởng và phạt dựa trên một nguyên lý đơn giản: hành vi được đáp lại bằng điều dễ chịu thì dễ lặp lại, hành vi đi kèm điều khó chịu thì dễ giảm. Nguyên lý này có thật, và vì thế thưởng phạt có hiệu quả trước mắt. Một bé 4 tuổi được hứa dán hình con cá nếu đánh răng đủ hai lần mỗi ngày thường sẽ đánh răng đều hơn trong vài tuần.
Chỗ hữu ích của thưởng là giúp khởi động một thói quen mà bản thân trẻ chưa thấy lý do, như đánh răng, đi ngủ đúng giờ, tập buộc dây giày. Những việc này có lợi ích thật nhưng lợi ích đến xa, trẻ nhỏ chưa cảm được. Một phần thưởng nhỏ, ngắn hạn giúp con vượt qua giai đoạn đầu, rồi thói quen tự đứng được.
Giới hạn nằm ở chỗ thưởng phạt chỉ đổi hành vi, không đổi lý do. Đứa trẻ đánh răng vì hình dán vẫn chưa hiểu vì sao răng cần sạch. Khi hết hình dán, nhiều trẻ quay lại như cũ. Với thói quen cơ học, ba mẹ chấp nhận được điều đó và giải thích dần, vì mục tiêu chỉ là hành vi được lặp lại đủ lâu để thành nếp. Với đức tính, lý do lại chính là phần cốt lõi: không có lý do thì không có đức tính, chỉ có hành vi tạm thời.
Khi phần thưởng làm hỏng đức tính
Trả công cho lòng tốt. Khi con được kẹo mỗi lần nhường em, con học rằng nhường là một giao dịch. Dần dần câu hỏi đầu tiên của con trước một việc tốt là "được gì?". Lòng tốt, vốn là thứ làm vì người khác, chuyển thành thứ làm vì mình.
Thưởng leo thang. Tuần đầu một cái kẹo là đủ, tuần sau phải hai cái, tháng sau đòi đồ chơi. Phần thưởng mất sức hút rất nhanh, và ba mẹ phải liên tục nâng giá để giữ hành vi.
Làm vì có người nhìn. Phần thưởng cần người lớn chứng kiến để trao. Con học cách làm việc tốt khi có người nhìn, và bỏ qua khi không ai thấy, ngược hẳn với điều ba mẹ muốn.
Ganh tị giữa anh chị em. Một đứa được thưởng vì nhường, đứa kia chưa có dịp nhường nên chưa được thưởng. Việc tốt thành cuộc đua, và đứa thua cuộc thì ghét luôn cả việc tốt.
Mất niềm vui tự có. Nhiều trẻ nhỏ thích giúp người lớn một cách tự nhiên: đòi bê đồ, đòi lau bàn. Khi việc này bị biến thành việc có thưởng, có trẻ mất hứng làm khi không có thưởng. Hiện tượng này được bàn nhiều trong tâm lý học dưới tên gọi động lực bên trong bị lấn át bởi phần thưởng bên ngoài.
Hình phạt và bài học "đừng để bị bắt"
Hình phạt, nhất là phạt làm đau hoặc làm nhục như đánh, bắt quỳ, mắng trước mặt người khác, dừng hành vi rất nhanh. Nhưng thứ đọng lại trong con thường là nỗi sợ và sự xấu hổ, không phải sự hiểu. Một đứa trẻ bị phạt vì nói dối có thể học cách nói dối khéo hơn để khỏi bị phạt lần sau. Một đứa bị đánh vì đánh em có thể học rằng người lớn hơn được đánh người nhỏ hơn.
Hình phạt còn kéo sự chú ý của con về phía mình: "mình bị phạt, mình khổ", thay vì về phía người bị ảnh hưởng: "em đau". Đức tính tử tế, biết ơn, trách nhiệm đều cần con nhìn ra người khác, nên hình phạt làm nhục đi ngược hẳn với chúng.
Điều này không có nghĩa là trẻ không cần giới hạn hay không chịu hệ quả gì. Ba mẹ vẫn dừng hành vi gây hại, vẫn giữ quy tắc. Khác biệt nằm ở chỗ hệ quả liên quan trực tiếp đến việc con làm, nói trước, áp dụng bình tĩnh, không nhằm làm con đau hay xấu hổ. Ví dụ con ném đồ chơi vào em thì đồ chơi đó được cất đi một lúc; con làm đổ nước thì con cùng lau. Đây là hệ quả hợp lý, gắn với trách nhiệm, chứ không phải hình phạt.
So sánh các công cụ: tác dụng ngắn, tác dụng lâu và rủi ro
Bảng dưới đặt bốn công cụ phổ biến cạnh nhau để ba mẹ cân nhắc. Đây là xu hướng chung, mỗi gia đình và mỗi đứa trẻ có thể khác:
| Công cụ | Tác dụng trước mắt | Tác dụng lâu dài với đức tính | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Thưởng vật chất (kẹo, đồ chơi, tiền) | Mạnh với thói quen mới | Yếu, có thể ngược chiều | Làm vì được nhận, leo thang |
| Lời ghi nhận cụ thể | Vừa phải | Tốt, nhất là khi nói về ảnh hưởng đến người khác | Nói quá nhiều thì nhạt |
| Hệ quả hợp lý, nói trước | Vừa phải | Tốt, dạy trách nhiệm | Dễ trượt thành hình phạt nếu áp dụng lúc giận |
| Phạt làm đau, làm nhục | Mạnh, tức thì | Kém, dạy giấu và sợ | Tổn thương quan hệ, con bắt chước bạo lực |
Đọc bảng theo hàng ngang, ba mẹ sẽ thấy công cụ có tác dụng trước mắt mạnh nhất lại thường có rủi ro lớn nhất. Vì vậy, khi đã có thời gian và sự bình tĩnh, nên chọn những công cụ ở giữa bảng. Những công cụ mạnh nhất nên để dành, hoặc bỏ hẳn.
Cũng nên lưu ý rằng các công cụ không loại trừ nhau. Một buổi tối bình thường có thể có một lời ghi nhận cụ thể lúc con dọn bàn, một hệ quả hợp lý lúc con ném đồ chơi, và một hình dán đánh răng cho đứa nhỏ đang tập thói quen. Điều ba mẹ cần tránh là để công cụ ở hàng dưới cùng trở thành phản xạ mỗi khi mệt.
Bảng sao đổi quà: dùng được khi nào và dùng sao cho đỡ hại
Bảng dán sao rất phổ biến ở nhà và ở lớp. Nó không xấu tự thân, nhưng cần dùng đúng chỗ. Một vài nguyên tắc:
- Dùng cho thói quen cơ học, không dùng cho đức tính. Đánh răng, tự mặc đồ, đi ngủ đúng giờ thì được. Nhường em, nói thật, giúp bà thì không nên đổi ra sao.
- Ngắn hạn, có ngày kết thúc. Ví dụ hai đến bốn tuần cho một thói quen mới, rồi rút dần sao, chỉ giữ lời ghi nhận.
- Phần thưởng nhỏ và gắn với trải nghiệm. Một buổi đạp xe với ba, được chọn món ăn tối, thay vì đồ chơi mới mỗi lần đủ sao.
- Không trừ sao khi con sai. Trừ sao biến bảng thành công cụ phạt và làm con chán bỏ.
- Không đặt bảng của các con cạnh nhau để so. Mỗi đứa một mục tiêu riêng, không thi đua.
- Luôn kèm lý do. Mỗi lần dán sao, nhắc ngắn vì sao việc đó tốt, để lý do còn lại khi sao không còn.
Nếu con bắt đầu hỏi "làm cái này được mấy sao" cho mọi việc trong nhà, đó là tín hiệu nên dừng bảng sớm hơn dự định. Khi dừng, ba mẹ nói với con bằng giọng tự hào chứ không như rút lại một quyền lợi: "Con quen đánh răng rồi, không cần sao nữa. Giờ mình để bảng cho việc con muốn tập tiếp theo." Như vậy con hiểu bảng sao là cái giàn tạm cho cây leo, không phải tiền công.
Thay thưởng phạt bằng gì khi muốn nuôi đức tính
Khi mục tiêu là đức tính chứ không chỉ là hành vi, ba mẹ có thể đi theo thứ tự sau thay cho thưởng phạt:
- Nói lý do bằng ngôn ngữ của con, xoay quanh cảm giác và nhu cầu của người khác.
- Làm mẫu: ba mẹ làm chính việc đó trước mặt con, kèm lời giải thích ngắn vì sao mình làm.
- Tạo cơ hội để con làm: giao việc vừa sức, để con nhường, con giúp, con nói thật trong tình huống an toàn.
- Ghi nhận cụ thể khi con làm, hướng mắt con về người được giúp.
- Khi con chưa làm được, dùng hệ quả hợp lý nói trước, áp dụng bình tĩnh, rồi cùng con sửa.
- Kiên nhẫn theo tháng, không theo ngày. Đức tính lớn như cây, không như bóng đèn bật tắt. Ba mẹ ghi lại vài thay đổi nhỏ mỗi tháng để thấy con đang đi lên, thay vì chỉ nhìn những ngày con chưa làm được.
Cách này chậm hơn thưởng phạt ở những tuần đầu. Nhưng thứ con giữ được sau một năm thì khác hẳn: một lý do nằm trong đầu con, chứ không phải một phần thưởng nằm trong tay ba mẹ.
Câu hỏi tự kiểm trước khi thưởng hoặc phạt
Trong lúc vội, ba mẹ hay chọn công cụ quen tay nhất. Trước khi hứa thưởng hay định phạt, dừng lại vài giây với những câu hỏi sau giúp chọn đúng hơn:
- Việc này là thói quen hay là đức tính? Thói quen như đánh răng có thể dùng thưởng ngắn hạn. Đức tính như nhường, nói thật thì nên dùng lý do và ghi nhận.
- Con đã hiểu vì sao chưa? Nếu chưa từng giải thích, hãy giải thích trước khi nghĩ đến thưởng hay phạt.
- Mình có đang giận không? Nếu có, hoãn mọi quyết định về hệ quả cho đến khi bình tĩnh. Quyết định lúc giận thường quá tay.
- Hệ quả này có liên quan đến việc con làm không? Ném đồ chơi thì cất đồ chơi; không làm bài thì không có giờ xem hoạt hình là liên hệ xa hơn, cần cân nhắc.
- Mình có giữ được lời không? Hứa thưởng hay doạ phạt điều mình không làm được dạy con rằng lời ba mẹ không có trọng lượng.
- Sau việc này, con nhìn về ai? Nếu con chỉ nhìn về ba mẹ để xem được gì, mất gì, thì công cụ đang lấn át bài học về người khác.
Không cần trả lời đủ sáu câu mỗi lần. Chỉ cần quen hỏi một hai câu đầu, ba mẹ đã tránh được phần lớn những lần thưởng phạt theo phản xạ.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng tiền cho con khi làm việc nhà có nên không?
Việc nhà phần lớn là phần của mỗi thành viên, nên nhiều gia đình tách tiền tiêu vặt khỏi việc nhà để con không coi việc nhà là việc làm thuê. Một số nhà trả thêm cho những việc vượt mức bình thường. Điều quan trọng là ba mẹ nói rõ lý do của lựa chọn đó với con.
Đã dùng thưởng lâu, giờ bỏ thế nào?
Bỏ dần, không bỏ đột ngột. Nói trước với con rằng con đã lớn và đã quen việc này rồi, sau đó giãn phần thưởng ra, thay bằng lời ghi nhận và trải nghiệm chung. Có thể con phản đối vài ngày; giữ bình tĩnh và nhất quán.
Hệ quả hợp lý khác hình phạt thế nào?
Hệ quả hợp lý liên quan trực tiếp đến việc con làm, được nói trước, áp dụng bình tĩnh và nhằm giúp con sửa. Hình phạt thường không liên quan, đến lúc người lớn đang giận và nhằm làm con khó chịu hay xấu hổ. Cùng là cất đồ chơi, nhưng giọng nói và lý do làm nên khác biệt.
Con chỉ chịu làm khi có thưởng thì sao?
Đó là dấu hiệu phần thưởng đã thay chỗ lý do. Ba mẹ nên giảm dần thưởng, quay lại trò chuyện về vì sao việc đó cần làm, làm cùng con trong giai đoạn chuyển tiếp, và ghi nhận khi con làm mà không hỏi được gì. Quá trình này thường mất vài tuần.
Ông bà hay cho kẹo để cháu ngoan thì nói sao?
Ông bà cho quà là tình thương, không nên ngăn hẳn. Ba mẹ có thể nhờ ông bà cho quà vào lúc bình thường thay vì làm phần thưởng cho việc nghe lời hay nhường em. Như vậy quà vẫn là quà, và việc tốt vẫn là việc tốt.