Tập xe đạp cho con là một bài kiên trì có ngã thật, nên thứ tự đúng là an toàn trước, kiên trì sau: mũ bảo hiểm vừa đầu, xe vừa cỡ để con chống chân chạm đất, chỗ tập vắng xe cộ, người lớn đi bên cạnh. Sau đó con tập giữ thăng bằng trước, đạp sau, và tập phanh ngay từ đầu. Phần lớn trẻ sẽ ngã vài lần; cách ba mẹ đón những lần ngã ấy quyết định con muốn leo lên xe lần nữa hay không.
Bài này nói về chuẩn bị an toàn, chọn loại xe tập, lộ trình giữ thăng bằng, cách xử lý khi con ngã, nỗi sợ của con, lúc ba mẹ buông tay, và những điều cần giữ khi con đã đạp được. Mốc tuổi chỉ là mức thường gặp; nhiều trẻ đạp được ở năm, sáu tuổi, có trẻ sớm hơn hay muộn hơn mà vẫn hoàn toàn bình thường.
Chiếc xe đạp dạy con điều gì về kiên trì
Khác với ghép tranh hay buộc dây giày, tập xe đạp có một thứ mà trẻ cảm nhận bằng cả cơ thể: cái ngã. Con phải tập trong lúc biết rằng mình có thể ngã, và quay lại sau khi đã ngã. Đó là dạng kiên trì gần với đời sống nhất: tiếp tục một việc dù đã từng bị đau vì nó.
Thăng bằng trên hai bánh không thể giảng bằng lời. Không ai giải thích cho trẻ được phải nghiêng bao nhiêu, đạp nhanh bao nhiêu. Cơ thể con phải tự tìm ra qua rất nhiều lần thử, lệch, chống chân, thử lại. Một buổi chiều con loạng choạng mãi, sáng hôm sau con bỗng đi được một quãng dài. Trải nghiệm "hôm qua chưa được, hôm nay được" là bài học kiên nhẫn sống động mà con nhớ lâu.
Vì vậy ba mẹ đừng coi việc tập xe chỉ là một kỹ năng phải xong cho nhanh. Đó là cơ hội để con thấy cơ thể mình học dần, để con học cách sợ mà vẫn thử, và để ba mẹ tập đứng cạnh con mà không nắm chặt quá lâu. Không có cuộc đua nào ở đây; con nhà bên đạp được sớm hơn không nói lên điều gì về con mình.
An toàn trước khi nói đến kiên trì
Kiên trì chỉ có ý nghĩa khi những lần ngã là ngã nhẹ. Trước buổi tập đầu tiên, ba mẹ kiểm những điều sau:
- Mũ bảo hiểm vừa đầu, cài quai đúng. Mũ phải ôm vừa, không trượt ra sau trán, quai cài sát dưới cằm vừa đủ. Mũ người lớn đội cho trẻ thì vô dụng. Ba mẹ cũng đội mũ khi đạp cùng con.
- Xe vừa cỡ. Khi ngồi trên yên, con chống được cả hai bàn chân xuống đất. Xe quá cao khiến con không chống chân kịp khi lệch.
- Phanh hoạt động và vừa tay con. Bóp thử phanh, xem tay con có với tới và đủ sức bóp không.
- Giày kín mũi, quần áo gọn. Không đi dép lê, không mặc váy hay quần ống quá rộng dễ cuốn vào xích.
- Chỗ tập vắng xe cộ, mặt đường bằng. Sân trường ngày nghỉ, sân chung cư giờ vắng, lối đi trong công viên, khoảng sân rộng trước nhà văn hoá. Tuyệt đối không tập trên đường có xe máy, ô tô qua lại.
- Có người lớn đi sát bên cạnh trong suốt thời gian tập, kể cả khi con đã bắt đầu tự đi được.
Miếng đệm đầu gối, khuỷu tay có thể giúp những con hay lo ngã thấy yên tâm hơn. Ba mẹ cũng mang theo nước, khăn và vài miếng băng dán cho những vết trầy nhỏ. Trầy xước nhẹ là chuyện thường gặp khi tập xe; nhưng nếu con đập đầu, đau nhiều, sưng to, chảy máu không cầm, hay có biểu hiện bất thường sau ngã, ba mẹ đưa con đi khám ngay.
Xe chòi chân, xe có bánh phụ hay tập thẳng xe hai bánh
Mỗi cách đều có gia đình dùng thành công. Bảng dưới giúp ba mẹ cân nhắc theo tuổi, tính con và điều kiện nhà mình:
| Cách tập | Điểm mạnh | Chỗ cần biết |
|---|---|---|
| Xe chòi chân (không bàn đạp) | Con tập giữ thăng bằng từ sớm, chống chân dễ, ít ngã mạnh | Hợp với trẻ nhỏ; khi lên xe có bàn đạp con vẫn cần tập đạp và phanh |
| Xe có bánh phụ | Con tập đạp và phanh trong thế vững, tự tin lúc đầu | Bánh phụ giữ xe thẳng nên con ít tập nghiêng; dùng lâu thì lúc tháo ra có thể khó hơn |
| Tháo bàn đạp xe hai bánh để chòi chân | Tận dụng xe sẵn có, chuyển thành xe chòi chân tạm | Cần người lớn tháo lắp đúng cách, xe vẫn phải vừa cỡ |
| Tập thẳng xe hai bánh có người giữ | Không cần thêm xe | Dễ ngã hơn ở những buổi đầu, cần người lớn kiên nhẫn và chỗ tập rộng |
Ba mẹ không cần mua thêm xe mới chỉ để theo một phương pháp. Một chiếc xe cũ vừa cỡ, tháo bàn đạp hoặc hạ yên xuống thấp, thường đủ cho giai đoạn tập thăng bằng. Không có cách nào là đúng duy nhất; cách hợp nhất là cách con thấy an toàn và muốn tập tiếp.
Lộ trình giữ thăng bằng, đạp và phanh
Một lộ trình nhiều gia đình thấy dễ theo, chia thành từng chặng, mỗi chặng có thể kéo dài vài buổi:
- Ngồi trên xe, hai chân chống đất, đi bộ đẩy xe bằng chân. Con làm quen với chiếc xe dưới người mình.
- Đẩy mạnh hơn rồi nhấc cả hai chân lên lướt một đoạn ngắn. Khi xe lệch, con hạ chân chống. Tăng dần độ dài quãng lướt.
- Tập phanh ngay trong lúc lướt: bóp phanh để dừng thay vì chỉ dùng chân. Phanh phải thành phản xạ trước khi con đi nhanh.
- Tập rẽ nhẹ theo một vòng rộng, nhìn về phía muốn đi chứ không nhìn xuống bánh xe.
- Khi con lướt được một quãng dài, lắp bàn đạp hoặc nâng yên lên mức vừa. Con đặt một chân lên bàn đạp ở vị trí cao, đẩy chân kia, rồi đạp.
- Tập khởi hành và dừng nhiều lần, đến khi con tự lên xe, tự đi và tự dừng được.
Mỗi buổi tập nên ngắn, dừng khi con còn vui. Nếu con mệt hoặc ngã nhiều lần liên tiếp, quay về chặng trước một chút để kết thúc buổi bằng một lần thành công. Trẻ nhớ rất rõ cảm giác cuối buổi; kết thúc bằng một lần lướt đẹp làm con muốn quay lại ngày mai.
Khi con ngã
Kiểm tra trước, nói sau. Đến cạnh con, xem con có đau ở đâu không, bình tĩnh và nhẹ nhàng. Giọng hốt hoảng của người lớn làm cú ngã nhỏ thành chuyện lớn trong mắt trẻ.
Ghi nhận cái đau thật. "Đau đầu gối hả con, để mẹ xem." Không nói "có gì đâu mà khóc". Cái đau của con là thật, con cần được tin.
Không cười chê, không trách. Không nói "đã bảo rồi mà", không đem chuyện ngã kể cho người khác cười. Con cần thấy ngã là một phần bình thường của việc tập.
Để con quyết định lên xe lại. Có con muốn thử lại ngay, có con cần ngồi nghỉ, có con muốn về. Ba mẹ gợi ý "nghỉ một chút rồi mình thử một quãng ngắn thôi nhé", nhưng không ép.
Nói về chuyện đã xảy ra khi con bình tĩnh. Cùng con nhìn lại: lúc đó xe lệch về bên nào, con đã chống chân hay chưa, lần sau mình bóp phanh sớm hơn. Cú ngã trở thành thông tin để học chứ không chỉ là nỗi đau.
Nỗi sợ của con là thật: kiên trì không phải liều
Một số trẻ rất hăng hái, ngã xong cười rồi đạp tiếp. Một số trẻ khác thận trọng, chỉ cần một lần ngã là không muốn lại gần chiếc xe nữa. Cả hai đều bình thường. Với con thận trọng, ba mẹ không chê "nhát", không so với anh chị, không đẩy con xuống dốc để "cho quen". Ép trẻ vượt nỗi sợ bằng áp lực thường để lại nỗi sợ sâu hơn.
Cách giúp con thận trọng là hạ độ khó xuống mức con thấy an toàn: quay lại đi bộ đẩy xe, tập trên bãi cỏ mềm, tập trên đoạn đường hơi dốc xuống thật nhẹ để xe tự lăn, ba mẹ đi sát bên. Mỗi lần con dám nhích thêm một chút là một bước tiến. Có trẻ cần vài tuần, có trẻ cần nghỉ vài tháng rồi quay lại thấy dễ hẳn.
Ba mẹ cũng nói rõ với con sự khác nhau giữa kiên trì và liều lĩnh. Kiên trì là thử lại trong điều kiện an toàn. Liều lĩnh là lao xuống dốc cao, thả hai tay, đạp ra đường lớn để chứng tỏ mình giỏi. Con được khen vì thử lại, không bao giờ được khen vì liều. Nỗi sợ hợp lý, như sợ xe máy chạy gần, là điều cần giữ chứ không phải điều cần vượt qua.
Lúc nào ba mẹ buông tay, và có nên nói dối là đang giữ
Nhiều ba mẹ từng nghe mẹo: vừa chạy theo vừa nói "ba đang giữ đây" rồi lặng lẽ buông tay. Con đạp đi được, quay lại thấy ba ở xa, và hoảng. Mẹo này có khi hiệu quả trong khoảnh khắc, nhưng nó đánh đổi một điều quý hơn chiếc xe: con tin lời ba mẹ. Lần sau, khi ba nói "ba đang giữ", con sẽ không chắc nữa.
Cách thay thế là nói thật và để con tham gia quyết định. Ba mẹ giữ yên xe hoặc vai con ở những lần đầu, rồi hỏi: "ba thả tay ra đếm đến ba rồi giữ lại nhé, được không?". Con đồng ý thì làm đúng như vậy, rồi tăng dần số đếm. Khi con đã tự đi được, ba mẹ chuyển từ giữ sang chạy bên cạnh, tay không chạm nhưng ở gần.
Đến lúc con đạp được một vòng sân mà không cần ai, ba mẹ có thể chỉ đứng ở một điểm và nhìn. Đó là lúc ba mẹ cũng phải tập kiên nhẫn theo kiểu khác: kiên nhẫn đứng yên, để con tự xoay xở, tự ngã nhẹ, tự dậy. Không ai buông tay được mãi nếu chưa từng tập buông từng chút một.
Khi con đã đạp được: những điều cần giữ
Biết đạp xe trên sân không có nghĩa là đã đi được trên đường. Đường phố Việt Nam đông xe máy, nhiều ngã rẽ, người lớn còn phải để ý từng chút. Ba mẹ tiếp tục để con đạp ở chỗ an toàn, có người lớn đi cùng, và dạy dần những quy tắc cơ bản: đi bên phải, nhìn trước khi rẽ, dừng ở chỗ giao nhau, không đi hàng ngang chiếm lối. Việc cho trẻ đi xe đạp ra đường, đi một mình từ tuổi nào, ba mẹ cân nhắc theo quy định giao thông hiện hành và tình hình khu phố.
Mũ bảo hiểm vẫn đội mỗi lần đạp, kể cả quãng ngắn. Ba mẹ làm gương bằng cách tự đội mũ khi đi xe. Xe được kiểm định kỳ: phanh còn ăn, xích không lỏng, lốp đủ hơi, yên nâng lên theo chiều cao con.
Cuối cùng, ba mẹ cùng con nhớ lại hành trình: những buổi đầu chỉ dám chòi chân, cú ngã ở góc sân, hôm đầu tiên đi được một vòng. Câu chuyện đó là một kỷ niệm về kiên trì của chính con, dùng được rất lâu về sau mỗi khi con gặp một việc khó mới.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tập xe đạp hai bánh được?
Nhiều trẻ đạp được xe hai bánh ở khoảng năm, sáu tuổi, có trẻ sớm hơn nhờ tập xe chòi chân từ nhỏ, có trẻ muộn hơn mà vẫn bình thường. Ba mẹ dựa vào sự sẵn sàng và mong muốn của con hơn là một con số.
Có nên cho con dùng bánh phụ không?
Bánh phụ giúp con làm quen với việc đạp và phanh trong thế vững. Điểm cần biết là bánh phụ giữ xe thẳng nên con ít tập giữ thăng bằng. Nhiều gia đình dùng bánh phụ một thời gian ngắn rồi tháo ra, hoặc chọn xe chòi chân trước.
Con ngã một lần rồi không chịu tập nữa thì làm sao?
Ba mẹ không ép, cất xe một thời gian, rồi rủ con quay lại ở mức dễ hơn như đi bộ đẩy xe trên bãi cỏ. Kể cho con nghe ai cũng ngã khi tập, kể cả ba mẹ ngày xưa, giúp con thấy mình không kém.
Mũ bảo hiểm cho trẻ đội thế nào là đúng?
Mũ phải vừa đầu, che phần trán phía trên lông mày, không xô ra sau, quai cài sát dưới cằm vừa đủ để mũ không xê dịch. Ba mẹ thử bằng cách lắc nhẹ mũ; nếu mũ trượt nhiều thì cần chỉnh hoặc đổi cỡ.
Có nên cho anh chị lớn dạy em tập xe không?
Anh chị có thể đi cùng và cổ vũ, nhưng người giữ xe và trông em trong những buổi đầu nên là người lớn. Trẻ lớn chưa đủ sức và kinh nghiệm để đỡ em khi xe ngã, cũng dễ sốt ruột.