Trò chơi hợp tác là trò mà mọi người chơi cùng hướng tới một đích chung, cả nhóm cùng đạt hoặc cùng chưa đạt, không ai thắng ai và không ai bị loại. Với trẻ 3–10 tuổi, những trò như giữ quả bóng bay không chạm đất, cùng xây một ngọn tháp, kể nối một câu chuyện cho con tập đúng những điều khó dạy bằng lời: lắng nghe ý người khác, chờ lượt, nhận phần việc nhỏ và vui với thành quả chung.
Bài này giải thích trò hợp tác khác trò thi đấu thế nào, vì sao vẫn cần cả hai, mười hai trò tự tổ chức được bằng đồ có sẵn, cách dẫn để trò chơi không thành cãi nhau, và cách điều chỉnh khi anh chị em chênh tuổi chơi chung.
Hợp tác và thi đấu: không cần chọn một
Trong trò thi đấu, phần thắng của người này là phần thua của người kia. Trò thi đấu dạy con cố gắng, chịu thua, tôn trọng luật. Trong trò hợp tác, mọi người cùng chống lại một thử thách chung, như thời gian, trọng lực, độ khó của nhiệm vụ. Trò hợp tác dạy con nhìn bạn như đồng đội, nhận ra mỗi người góp một phần, và vui khi người khác làm tốt.
Nhiều trò chơi quen thuộc của trẻ đều là thi đấu: đua chạy, ghế âm nhạc, oẳn tù tì. Đó không phải điều xấu. Nhưng nếu con chỉ chơi thi đấu, con dễ quen nghĩ rằng chơi với người khác là để hơn người khác. Trẻ hay buồn bực khi thua, hay giành phần thắng, thường cần thêm trò hợp tác để thấy một kiểu vui khác.
Ba mẹ không cần bỏ trò thi đấu. Một tuần chơi vài trò hợp tác bên cạnh những trò quen là đủ. Điều quan trọng là con được nếm cả hai cảm giác: hồi hộp chờ kết quả của riêng mình, và hồi hộp cùng cả nhóm khi quả bóng sắp chạm đất.
Mười hai trò hợp tác tự tổ chức
Các trò dưới đây không cần mua đồ chơi, chỉ dùng thứ có sẵn trong nhà. Cột tuổi viết theo kiểu "thường hợp".
| Tên trò | Cách chơi | Tuổi | Điều con tập |
|---|---|---|---|
| Giữ bóng bay | Cả nhóm cùng tâng một quả bóng bay, đếm xem được bao nhiêu lần trước khi bóng chạm đất | 3+ | Để ý người khác, nhường cú đánh |
| Tháp chung | Mỗi người lần lượt đặt một khối, cả nhóm cố xây tháp cao nhất có thể | 3+ | Chờ lượt, cẩn thận vì người khác |
| Tấm vải nảy bóng | Mọi người cầm mép tấm ga cũ, cùng nảy quả bóng nhẹ không cho rơi ra ngoài | 4+ | Nhịp cùng nhau, nghe hiệu lệnh |
| Qua sông bằng gối | Cả nhóm phải đi từ góc này sang góc kia chỉ bằng vài chiếc gối, ai cũng phải qua | 5+ | Bàn kế hoạch, giúp người chậm |
| Kể chuyện nối tiếp | Mỗi người nói một câu, cả nhà cùng làm thành một câu chuyện | 4+ | Lắng nghe, nối ý người trước |
| Vẽ nối tiếp | Mỗi người vẽ thêm một nét vào bức tranh chung rồi chuyền đi | 3+ | Tôn trọng phần của người khác |
| Khiêng bóng bằng hai que | Hai người dùng hai que đũa dài kẹp một quả bóng nhẹ, cùng đi về đích | 5+ | Phối hợp, nói cho nhau biết |
| Ghế hợp tác | Như ghế âm nhạc nhưng không ai bị loại; ghế bớt dần, mọi người phải tìm cách cùng ngồi | 4+ | Nhường chỗ, xoay xở chung |
| Tượng chung | Cả nhóm dùng thân mình tạo thành một hình: cái cây, con thuyền, ngôi nhà | 4+ | Góp ý, nhận vai |
| Soi gương | Hai người đối mặt, một người làm động tác chậm, người kia làm theo như gương | 3+ | Chú ý, đồng điệu |
| Tìm đồ cả đội | Ba mẹ giấu vài món, cả nhóm cùng tìm trước khi đồng hồ cát chảy hết | 4+ | Chia khu vực, báo tin cho nhau |
| Nấu chè chung | Mỗi người nhận một việc thật trong nồi chè: rửa đậu, khuấy, chia chén | 5+ | Nhận phần việc, làm đến cùng |
Nhiều trò có thể tăng độ khó khi con lớn: đếm số lần tâng bóng cao hơn lần trước, qua sông với ít gối hơn, kể chuyện có thêm luật như mỗi câu phải có một con vật. Đích luôn là cả nhóm vượt chính mình, không phải vượt người khác.
Dẫn trò hợp tác để không thành cãi nhau
Trò hợp tác vẫn có lúc gây tranh cãi, vì trẻ chưa quen chia việc và nghe nhau. Vài bước giúp buổi chơi trôi chảy:
- Nói rõ đích chung trước khi chơi: "Cả nhà mình cùng giữ quả bóng không chạm đất. Không ai thắng ai, cả nhà cùng thắng."
- Cho cả nhóm vài phút bàn cách làm. Ba mẹ đặt câu hỏi, không quyết thay: "Ai đứng đâu? Khi bóng bay về phía em thì làm sao?"
- Chơi lần đầu, chấp nhận thất bại vui vẻ. Bóng rơi sớm là chuyện thường, cả nhà cùng cười và thử lại.
- Sau mỗi lượt, hỏi nhanh: "Lần này mình làm tốt chỗ nào? Lần sau đổi gì?" Để trẻ trả lời trước người lớn.
- Khi có người làm hỏng, ba mẹ nói về cả nhóm: "Nhóm mình chưa giữ được ở góc đó", không chỉ tay vào ai.
- Kết thúc khi mọi người còn vui, ghi nhận một điều cả nhóm đã làm tốt, không khen riêng ai giỏi nhất.
Bước thứ năm rất quan trọng. Trò hợp tác chỉ giữ được tinh thần chung khi lỗi được nhìn như của cả nhóm. Nếu người lớn đổ lỗi cho một đứa, trò chơi lập tức thành trò thi đấu ngầm, và đứa bị trách sẽ không muốn chơi nữa.
Khi trẻ đổ lỗi cho nhau
Dù dẫn khéo, sẽ có lúc một đứa hét lên "tại em làm rơi!". Đây là khoảnh khắc dạy được nhiều nhất. Thay vì phân xử ai đúng ai sai, ba mẹ dừng trò chơi một chút và hỏi cả nhóm: "Bóng rơi ở chỗ em đứng. Lần sau nhóm mình làm gì để giúp em đỡ được?" Câu hỏi chuyển cuộc nói chuyện từ tìm người có lỗi sang tìm cách làm tốt hơn.
Đứa bị đổ lỗi thường đang xấu hổ. Một câu nhỏ từ ba mẹ như "ai cũng có lúc đỡ hụt, ba cũng vừa hụt một lần" làm con nhẹ lòng và ở lại trong trò chơi. Đứa đổ lỗi thì được nhắc khéo bằng việc giao vai: "Con đứng gần em, khi bóng tới thì nhắc em nhé." Con chuyển từ người bắt lỗi thành người giúp.
Nếu đổ lỗi lặp lại nhiều, có thể trò đang quá khó với đứa nhỏ nhất, hoặc đứa lớn đang mang tâm lý thi đấu từ trò khác. Ba mẹ giảm độ khó, đổi trò, hoặc cho đứa lớn làm "người giữ nhịp" thay vì người chơi trực tiếp. Mục tiêu là để mọi đứa trẻ rời buổi chơi với cảm giác mình là một phần của nhóm.
Anh chị em chênh tuổi chơi cùng: mấy cách cân bằng
Giao vai theo sức, không giao giống nhau. Trong trò qua sông bằng gối, anh 8 tuổi đặt gối, em 4 tuổi bước theo. Trong trò nấu chè, chị khuấy nồi, em xếp chén. Mỗi người có việc thật, việc vừa sức, và ai cũng thấy phần mình cần cho cả nhóm.
Đặt đích theo người nhỏ nhất. Nếu đích quá cao, em nhỏ luôn là người làm hỏng, và anh chị sẽ bực. Đích vừa với em nhỏ, sau đó tăng dần khi cả nhóm đạt được, giữ cho cả nhà cùng có cảm giác thành công.
Cho trẻ lớn quyền dẫn trò một lần. Trẻ 8–10 tuổi thích được làm người tổ chức. Để con nghĩ luật, giải thích cho em, giữ nhịp. Con tập trách nhiệm với cả nhóm, và em nhỏ được chơi với anh chị theo cách gần gũi hơn.
Không so sánh ai giỏi hơn trong lúc chơi. Một câu "anh đỡ giỏi thế, em thì cứ để rơi" phá vỡ tinh thần hợp tác ngay lập tức. Mọi lời ghi nhận nên nói về cả nhóm hoặc về một việc cụ thể, không đặt hai đứa trẻ lên bàn cân.
Nhận ra lúc cần chơi riêng. Có hôm anh chị cần chơi trò khó hơn với ba mẹ, em nhỏ cần chơi trò đơn giản. Chơi riêng không phải là thất bại của hợp tác. Hợp tác vui nhất khi không bị ép mỗi ngày.
Biến việc nhà thành trò hợp tác
Không phải trò hợp tác nào cũng cần dựng riêng. Rất nhiều việc nhà vốn đã là bài tập hợp tác nếu cả nhà làm cùng nhau và nói ra đích chung: "Mười phút nữa cả nhà dọn xong phòng khách để trải chiếu ăn cơm." Mỗi người nhận một góc, ai xong trước thì sang giúp góc còn lại. Đồng hồ là "đối thủ" chung, không ai thi với ai.
Gấp quần áo là một ví dụ khác. Người lớn gấp áo, trẻ nhỏ ghép đôi tất, trẻ lớn xếp theo chồng của từng người. Đến cuối, cả nhà nhìn đống quần áo đã gọn và biết mỗi chồng có công của mấy người. Cảm giác "nhà mình làm xong" khác hẳn cảm giác "mẹ bắt con làm".
Điều cần tránh là gắn việc nhà chung với điểm số hay so ai làm nhiều hơn. Ngay khi có người được khen "con dọn nhanh nhất", việc nhà lại thành trò thi đấu, và đứa chậm hơn sẽ thấy mình kém. Ba mẹ ghi nhận cả nhóm và ghi nhận từng việc cụ thể, như "tất đã ghép đôi đủ cả", để mỗi đứa trẻ thấy phần mình mà không phải đứng trên bậc xếp hạng.
Mang trò hợp tác ra sân, ra xóm
Những trò như tấm vải nảy bóng, tượng chung, tìm đồ cả đội rất hợp để chơi với bạn hàng xóm hay ở buổi sinh nhật. Trẻ ở nhóm đông dễ nảy sinh tranh giành, và trò hợp tác cho cả nhóm một mục tiêu chung để hướng vào. Ba mẹ chỉ cần giải thích luật ngắn gọn, đứng ngoài và can thiệp khi cần. Với nhóm trẻ chưa quen nhau, nên bắt đầu bằng trò không phải nói nhiều như soi gương hay tấm vải nảy bóng.
Ở sân chung cư hay sân đình, có thể có trẻ lạ muốn nhập cuộc. Trò hợp tác là cánh cửa dễ mở: không cần giỏi, không bị loại, chỉ cần cầm mép tấm vải. Con được tập mời một bạn mới vào chơi, một việc nhỏ mà là bước đầu của lòng tử tế với người ngoài vòng quen.
Nhiều trò dân gian Việt cũng mang tinh thần hợp tác nếu chơi theo cách nhẹ nhàng: rồng rắn lên mây cần cả đoàn giữ nhau không đứt, kéo co có thể chơi kiểu cả nhóm cùng kéo một vật nặng về đích. Ba mẹ kể cho con nghe ngày xưa ông bà chơi những trò này thế nào, rồi cùng chơi, vừa vui vừa nối con với nếp làng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Trò chơi hợp tác có làm trẻ không biết chịu thua không?
Không, nếu con vẫn chơi cả trò thi đấu. Trò hợp tác bổ sung cho trò thi đấu chứ không thay thế. Con học chịu thua qua thi đấu, học góp sức qua hợp tác. Cả hai cùng giúp con chơi với người khác dễ chịu hơn.
Trẻ 3 tuổi đã chơi trò hợp tác được chưa?
Được, với trò rất đơn giản như giữ bóng bay, tháp chung, soi gương. Trẻ 3 tuổi chưa bàn kế hoạch được, nhưng đã cảm nhận được niềm vui khi cả nhà cùng làm một việc. Trò nên ngắn, vài phút là đủ.
Con cứ muốn làm hết phần của người khác thì sao?
Đó là dấu hiệu con nhiệt tình nhưng chưa quen chia việc. Ba mẹ giao cho con một vai rõ ràng, như người đếm, người giữ đồ, và nhắc nhẹ rằng mỗi người có phần riêng. Sau vài lần, con sẽ quen chờ và tin bạn.
Có nên thưởng khi cả nhóm hoàn thành trò chơi không?
Không cần phần thưởng vật chất. Niềm vui khi cả nhóm làm được đã là phần thưởng. Một cái đập tay, một tràng vỗ tay chung là đủ. Thưởng đồ vật dễ biến trò chơi thành cuộc đổi chác và làm mất ý nghĩa hợp tác.
Trò hợp tác có hợp với trẻ thích làm một mình không?
Mỗi trẻ có tính riêng, có bé thích chơi một mình lâu. Ba mẹ không ép, chỉ mời con vào trò ngắn, nhóm nhỏ, vai ít phải nói. Nếu con có khó khăn rõ khi chơi với bạn kèm các dấu hiệu khác, ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên gia.
Trò hợp tác dùng ở buổi họp mặt đông trẻ có được không?
Rất hợp, nhất là khi trẻ chưa quen nhau. Chọn trò dễ hiểu như tấm vải nảy bóng hay tượng chung, chia nhóm nhỏ khoảng bốn đến sáu trẻ, có một người lớn giữ nhịp cho mỗi nhóm.