Trẻ 6 đến 10 tuổi nói quá, khoe khoang thường vì muốn được nhìn thấy, được bạn bè coi trọng, hoặc để che một cảm giác mình kém hơn bạn. Nói quá nằm giữa nói thật và nói dối: có một hạt sự thật bên trong, được thổi phồng lên. Thay vì vạch mặt con, ba mẹ tìm nhu cầu phía sau và giúp con có những điều thật đáng để kể về mình.
"Con chạy nhanh nhất trường", "nhà con có cả trăm con cá", "con được cô khen mười lần một ngày". Những câu như vậy khiến ba mẹ vừa buồn cười vừa lo: liệu con có đang thành đứa hay khoác lác, hay nói dối? Bài này giúp ba mẹ phân biệt nói quá với nói dối, hiểu những nhu cầu phía sau, đáp lại tại chỗ mà không làm con bẽ mặt trước bạn, và xây dựng thói quen nói về mình đúng mức.
Nói quá khác nói dối thế nào
Nói dối là nói điều không có thật để người khác tin. Nói quá là lấy một điều có thật rồi làm nó to hơn. Con chạy nhanh hơn vài bạn trong lớp thành "nhanh nhất trường". Nhà có một bể cá chừng chục con thành "cả trăm con". Có một hạt sự thật, nhưng hạt ấy bị phóng to vì con muốn câu chuyện ấn tượng hơn.
Trẻ nhỏ cũng chưa giỏi về con số và so sánh. Với trẻ 6 tuổi, "nhiều" và "cả trăm" đôi khi là một. "Lúc nào cũng" có thể chỉ là hai lần trong tuần. Một phần những câu nói quá đến từ cách trẻ cảm nhận thế giới bằng cảm xúc hơn là bằng số đếm. Ba mẹ không cần sửa từng con số, nhưng có thể giúp con nói chính xác hơn qua thời gian. Một trò đơn giản là cùng con đếm thật: đếm số cá trong bể, đếm số lần con nhảy dây được liền một mạch, rồi so với con số con đã kể. Con thường bật cười khi thấy khoảng cách, và tự nhớ lần sau.
Điều ba mẹ cần để ý là khi nói quá trở thành thói quen, hoặc khi con bắt đầu kể những điều hoàn toàn không có, như khoe món đồ chơi nhà không hề có. Lúc đó lời kể đã nghiêng sang phía nói dối và cần được trò chuyện nghiêm túc hơn, dù vẫn bằng giọng bình tĩnh.
Những nhu cầu thường nằm phía sau lời khoe
Muốn được nhìn thấy. Trẻ cảm thấy ít được chú ý, nhất là trong gia đình đông con hoặc ba mẹ bận rộn, có thể dùng những câu chuyện lớn để kéo sự chú ý về mình. Lời khoe là một cách nói "hãy nhìn con".
Muốn thuộc về nhóm bạn. Ở tuổi tiểu học, được nhóm bạn chấp nhận là chuyện rất lớn. Nếu bạn khoe đi chơi xa, con cũng muốn có điều để khoe. Khi không có, con dễ nói quá hoặc bịa thêm để không bị lạc lõng.
Che giấu cảm giác thua kém. Một đứa trẻ thấy mình học chậm hơn, nhà khó khăn hơn, hay vụng về hơn bạn có thể khoe ở những chuyện khác để bù lại. Lời khoe lúc này là tấm khiên cho lòng tự trọng đang bị tổn thương.
Bắt chước người lớn. Nếu con thường nghe người lớn trong nhà khoe thành tích, khoe đồ, khoe con mình trước người khác, con sẽ học rằng đó là cách nói chuyện bình thường. Trẻ thường làm theo những gì nghe thấy hằng ngày.
Kiểu nói quá thường gặp và cách ba mẹ đáp
Mỗi kiểu nói quá có một cách đáp riêng. Bảng dưới gợi ý cách hỏi lại nhẹ nhàng thay vì bác bỏ thẳng:
| Con nói | Có thể con đang muốn | Ba mẹ đáp |
|---|---|---|
| "Con chạy nhanh nhất trường." | Được công nhận khả năng | "Con thấy mình chạy nhanh lắm hả. Hôm nay con chạy với ai?" |
| "Nhà con có cả trăm con cá." | Câu chuyện ấn tượng với bạn | "Bể cá nhà mình nhiều cá thật. Mình đếm thử xem bao nhiêu con nhé." |
| "Con có bộ đồ chơi y như bạn." | Không bị thua bạn | "Con thích bộ đó lắm phải không. Con ghi vào danh sách mong muốn nhé." |
| "Cô khen con suốt." | Được ba mẹ tự hào | "Hôm nay cô khen con chuyện gì? Kể mẹ nghe." |
| "Đau chết mất, con sắp chết rồi." | Được quan tâm khi đau | "Đau lắm nhỉ. Chỉ mẹ xem đau chỗ nào." |
Điểm chung của các câu đáp là ba mẹ đón lấy cảm xúc trước, rồi kéo nhẹ câu chuyện về phía sự thật bằng một câu hỏi cụ thể. Con không bị bác bỏ, nhưng có cơ hội tự nói lại cho đúng. Lâu dần con quen tự điều chỉnh mà không cần ba mẹ nhắc.
Đáp lại tại chỗ mà không làm con bẽ mặt
Khi con nói quá trước mặt bạn bè hay họ hàng, ba mẹ thường có phản xạ sửa ngay: "Làm gì có, nói điêu". Câu ấy có thể đúng, nhưng nó làm con bẽ mặt trước những người con đang muốn gây ấn tượng. Con sẽ thấy xấu hổ, giận ba mẹ, và lần sau có khi còn khoe to hơn để gỡ lại, hoặc chỉ khoe khi vắng ba mẹ.
Thay vào đó, ba mẹ để câu chuyện qua đi tại chỗ, hoặc nhẹ nhàng thêm một chi tiết thật: "Con chạy nhanh thật, hôm hội thao con về thứ ba đấy." Câu này vừa giữ thể diện cho con, vừa đặt lại sự thật một cách tự nhiên. Con thấy rằng điều thật về mình cũng đủ đáng tự hào.
Sau đó, khi chỉ có ba mẹ và con, ba mẹ trò chuyện: "Lúc nãy con bảo nhanh nhất trường. Con có muốn mọi người nghĩ con giỏi lắm không?" Câu hỏi này mở ra cuộc nói chuyện về cảm xúc chứ không phải về việc ai đúng ai sai. Nhiều trẻ sẽ tự kể rằng mình muốn các bạn chơi cùng, muốn được chú ý.
Khen thế nào để con không cần nói quá
Trẻ hay nói quá thường là những trẻ khát lời khen. Không phải vì con được khen ít, mà có khi vì con được khen sai cách. Những lời khen kiểu "con giỏi nhất", "con thông minh quá" đặt con lên một bậc thang so sánh. Để giữ chỗ trên bậc ấy, con phải luôn là người giỏi nhất, và khi không phải thì con nói quá cho bằng.
Lời khen giúp con thật thà về mình là lời khen cụ thể và gắn với việc làm: "Con tập buộc dây giày cả tuần, hôm nay con buộc được rồi." Con biết chính xác mình đã làm gì, không cần phóng đại. Con cũng hiểu rằng ba mẹ quý điều con thật sự làm, không phải hình ảnh lớn lao con tự vẽ ra.
Ba mẹ cũng nên dành thời gian chú ý đến con ngoài những lúc con làm được việc gì đó. Mười lăm phút chơi cùng mỗi ngày, nghe con kể chuyện mà không vừa nghe vừa xem điện thoại, giúp con cảm thấy được nhìn thấy. Khi đã đủ đầy sự chú ý, nhu cầu khoe để được nhìn thường giảm đi rõ rệt.
Giúp con tập nói về mình đúng mức
Nói về bản thân đúng mức là một kỹ năng, cần được tập như mọi kỹ năng khác. Một số hoạt động nhỏ ba mẹ có thể làm cùng con:
- Mỗi tối, cùng con kể một điều thật con đã làm được trong ngày, dù nhỏ: tự soạn cặp, giúp bạn nhặt bút, đọc hết một trang.
- Tập dùng từ chính xác: thay "lúc nào cũng" bằng "hôm nay", thay "cả trăm" bằng con số con đếm được.
- Dạy con câu "mình đang tập": "Mình đang tập bơi", "mình đang tập vẽ". Câu này cho phép con nói về điều mình chưa giỏi mà không thấy xấu hổ.
- Cùng con nghĩ ra những điều thật về con đáng để kể với bạn: món con nấu cùng bà, cái cây con trồng, câu chuyện con đọc.
- Khi con kể đúng mức, ba mẹ ghi nhận: "Con kể rõ ràng quá, mẹ hình dung được luôn."
Những hoạt động này không nhằm làm con bớt tự tin. Mục tiêu là để sự tự tin của con dựa trên điều có thật, đủ vững để con không cần thổi phồng khi đứng trước bạn bè.
Khi lời khoe đi kèm hạ thấp người khác
Có một kiểu khoe ba mẹ nên chú ý hơn: khoe bằng cách làm người khác nhỏ đi. "Con vẽ đẹp hơn bạn Na nhiều", "nhà bạn ấy nghèo, đồ chơi toàn đồ cũ". Lúc này chuyện không chỉ là thật thà về bản thân mà còn là sự tử tế với người khác. Con đang dùng người khác làm bậc để mình đứng cao hơn.
Ba mẹ không cần mắng ngay, nhưng cũng không để qua. Một câu hỏi giúp con nhìn từ phía bạn thường hiệu quả: "Nếu bạn Na nghe câu đó, con nghĩ bạn thấy thế nào?" Rồi ba mẹ tách hai việc cho con thấy: con được tự hào về bức tranh của mình mà không cần so với ai. "Con thích bức tranh của con ở điểm nào?" là câu giúp con nói về mình mà không kéo người khác vào.
Nếu con lặp lại kiểu so sánh này nhiều, ba mẹ nhìn lại xem trong nhà có hay so sánh không, giữa anh chị em, giữa con với con nhà hàng xóm. Trẻ thường so sánh theo đúng cách mình từng bị so sánh. Bớt so sánh ở nhà là bước đầu để con bớt so sánh với bạn.
Gia đình khoe con, con học cách khoe
Đôi khi người dạy con khoe khoang chính là người lớn trong nhà. Ba mẹ khoe điểm của con với họ hàng, ông bà so con với cháu nhà khác, cả nhà cùng chia sẻ thành tích của con lên mạng với những lời khen hết mức. Con nghe hết, và con hiểu rằng giá trị của mình nằm ở những gì được khoe ra.
Ba mẹ không cần giấu niềm vui về con. Nhưng có thể chọn cách chia sẻ khác: kể về nỗ lực thay vì kết quả, không so sánh với trẻ khác, và hỏi con trước khi kể chuyện của con cho người ngoài. Việc hỏi ý con cũng là một cách tôn trọng, và cho con thấy chuyện của mình không phải lúc nào cũng đem ra trưng bày.
Nếu con thấy người lớn nói quá về mình, như khoe với hàng xóm rằng con đọc sách từ lúc hai tuổi khi thật ra không phải, con học được rằng nói quá về bản thân là chấp nhận được. Thật thà về con cái, kể cả khi điều đó kém ấn tượng hơn, là một bài học thầm lặng ba mẹ dạy mỗi ngày. Nếu việc nói quá của con kéo dài, làm con mất bạn hoặc đi kèm những dấu hiệu buồn bã, tự ti rõ rệt, ba mẹ có thể trao đổi thêm với chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Con khoe nhà mình giàu dù nhà không giàu, ba mẹ nên làm gì?
Ba mẹ trò chuyện riêng với con về cảm giác của con với bạn bè, có thể con thấy thua kém bạn. Giúp con thấy giá trị của gia đình mình ở những điều không đo bằng tiền như bữa cơm chung, những chuyến đi chơi gần. Nói rõ rằng bạn tốt thì chơi vì con, không vì nhà con có gì.
Nói quá có phải là nói dối không?
Nói quá là phóng to một điều có thật, còn nói dối là nói điều không có thật. Hai việc khác nhau nhưng nói quá kéo dài có thể dần trượt sang nói dối. Ba mẹ không cần coi mọi câu nói quá là nói dối, nhưng nên giúp con tập nói chính xác hơn qua thời gian.
Có nên khen con là giỏi nhất để con tự tin không?
Khen giỏi nhất đặt con vào cuộc so sánh, và con có thể cảm thấy phải luôn đứng đầu, nếu không thì nói quá cho bằng. Lời khen cụ thể về việc con làm và nỗ lực con bỏ ra giúp con tự tin một cách bền vững hơn, vì nó dựa trên điều có thật.
Con bị bạn trêu là khoác lác, ba mẹ giúp thế nào?
Ba mẹ lắng nghe cảm giác của con trước, không nói "tại con nói quá". Sau đó cùng con nhìn lại những câu con đã nói, nghĩ cách nói khác lần sau, và tìm những điều thật đáng kể. Nếu bị trêu kéo dài thành bắt nạt, ba mẹ trao đổi với cô giáo.
Trẻ mấy tuổi thì hết nói quá?
Không có mốc chính xác. Trẻ nói quá ít dần khi khả năng so sánh, đếm và hiểu cảm xúc người khác phát triển, và khi con cảm thấy đủ được chú ý. Nhiều trẻ giảm rõ từ khoảng 9 đến 10 tuổi, nhưng người lớn đôi khi vẫn nói quá, nên ba mẹ kiên nhẫn và làm gương.