Khi trẻ đòi gì cũng phải có ngay, ba mẹ không cần chọn giữa chiều con và cấm đoán. Cách bền hơn là dạy con một câu trả lời thứ ba: "chưa phải bây giờ". Con được nói ra mong muốn, mong muốn được ghi lại, và con học cách chờ đến một mốc rõ ràng, có lúc còn tự góp phần để có được thứ mình thích.
Bài này giải thích vì sao trẻ khó hoãn mong muốn, những gì nghiên cứu nổi tiếng về chuyện chờ kẹo thật sự nói và chưa nói, cách nói "chưa" mà con không thấy bị bỏ rơi, công cụ danh sách mong muốn, việc để dành cùng con, và cách xử lý những lần đòi giữa chợ, giữa siêu thị. Đây là chuyện của trẻ từ hai đến mười tuổi, mỗi tuổi một cách làm.
Vì sao con muốn là phải có liền
Mong muốn của trẻ nhỏ đến rất mạnh và rất gấp. Một món đồ chơi sặc sỡ ở cổng trường, một gói bánh ở quầy thu ngân, một trò chơi bạn cùng lớp vừa khoe: tất cả chiếm trọn sự chú ý của con trong khoảnh khắc đó. Con chưa có khả năng tự nói với mình "để tuần sau", vì con chưa hình dung được tuần sau rõ ràng như người lớn, và phần não giúp kìm thôi thúc còn đang lớn dần theo năm tháng.
Thêm vào đó, cuộc sống quanh trẻ ngày nay có rất nhiều thứ đến ngay: đặt món là có người giao tới cửa, chạm màn hình là có phim. Con nhìn người lớn sống như vậy mỗi ngày, nên việc phải chờ một món đồ trở thành ngoại lệ chứ không còn là chuyện thường.
Điều này không có nghĩa con hư hay tham. Một đứa trẻ đòi đồ chơi là một đứa trẻ bình thường đang thích một thứ. Việc của ba mẹ không phải là dập tắt mong muốn ấy, mà là dạy con giữ mong muốn lại một lúc, đặt nó cạnh những thứ khác, và tự quyết định thứ nào đáng để chờ. Đó là năng lực con cần cả đời: một người lớn biết hoãn mua sắm, hoãn một lời nói lúc giận, hoãn một cuộc vui để làm cho xong việc.
Thí nghiệm chờ kẹo nói gì và chưa nói gì
Nhiều ba mẹ đã nghe đến thí nghiệm kẹo dẻo của nhà tâm lý học Walter Mischel ở Đại học Stanford từ cuối những năm 1960: trẻ mẫu giáo được chọn ăn một chiếc kẹo ngay hoặc chờ người lớn quay lại để được hai chiếc. Các bài viết phổ biến hay kể rằng trẻ chờ được lâu sau này học giỏi hơn, thành công hơn, và từ đó suy ra phải luyện con chờ bằng mọi giá.
Câu chuyện thật phức tạp hơn. Một nghiên cứu lặp lại công bố năm 2018 với số trẻ đông hơn và hoàn cảnh đa dạng hơn cho thấy mối liên hệ giữa thời gian chờ kẹo và kết quả về sau yếu hơn nhiều so với cách kể phổ biến, và phần lớn được giải thích bởi hoàn cảnh gia đình, điều kiện sống của trẻ. Một thí nghiệm khác ở Đại học Rochester năm 2013 cho thấy trẻ chờ lâu hơn hẳn khi người lớn trước đó đã giữ lời với trẻ, và chờ ngắn hơn khi người lớn từng thất hứa. Nói cách khác, một đứa trẻ quen với việc người lớn hứa rồi không giữ lời có lý do hợp lý để ăn kẹo ngay.
Ba mẹ có thể rút ra hai điều khiêm tốn và hữu ích. Một là khả năng chờ của con phụ thuộc rất nhiều vào việc con có tin người lớn hay không, nên giữ lời hứa là phần quan trọng nhất của mọi bài tập. Hai là chính những đứa trẻ chờ được trong thí nghiệm thường tự nghĩ ra cách: quay mặt đi, hát, chơi với tay mình. Kỹ năng chờ phần lớn là kỹ năng tìm cách chờ, và cái đó dạy được.
Nói "chưa phải bây giờ" mà con không thấy bị gạt đi
Gọi tên mong muốn trước. "Con thích chiếc xe này lắm, bánh xe to, màu đỏ nữa." Câu này cho con biết ba mẹ đã nghe và đã thấy điều con thấy. Phần lớn trẻ dịu đi rõ rệt khi mong muốn của mình được nói thành lời.
Nói rõ câu trả lời, không vòng vo. "Hôm nay mình không mua." Câu ngắn, giọng bình thường, không xin lỗi, không cáu. Câu trả lời mập mờ kiểu "để xem đã" thường mở ra một cuộc mặc cả dài.
Cho mong muốn một chỗ để đi. "Mình ghi vào danh sách mong muốn của con nhé." Mong muốn không bị vứt bỏ, chỉ được cất lại. Đây là chỗ khác nhau giữa từ chối và hoãn.
Chuyển sang việc tiếp theo. "Giờ mình đi chọn rau cho bữa tối, con chọn giúp mẹ bó rau muống nhé." Một việc cụ thể, có vai trò cho con, giúp sự chú ý rời khỏi món đồ.
Giữ nhất quán giữa các người lớn. Nếu mẹ nói chưa mà bà mua ngay sau lưng, con học rằng chỉ cần đổi người để hỏi. Ba mẹ và ông bà thống nhất trước vài nguyên tắc chung, bất đồng thì bàn riêng, không trước mặt con.
Không đổi câu trả lời vì con khóc to hơn. Nếu "không" biến thành "có" sau mười phút la hét, con học được rằng mức độ khóc quyết định kết quả, và lần sau con sẽ bắt đầu ở mức cao nhất. Ba mẹ vẫn được phép đổi ý khi có lý do mới, nhưng đổi lúc con đã bình tĩnh và nói rõ vì sao, chẳng hạn "mẹ nghĩ lại rồi, món này dùng được cho cả hai anh em nên mình mua".
Đừng giảng về tiền bạc quá sức con. Câu "nhà mình nghèo, không có tiền đâu" dễ làm trẻ nhỏ lo lắng hoặc xấu hổ mà vẫn không hiểu thêm gì. Với con nhỏ, lý do ngắn gọn là đủ: "hôm nay mình đi mua đồ ăn". Chuyện tiền nong để dành cho lúc con lớn hơn, nói bằng ví dụ cụ thể.
Danh sách mong muốn: công cụ đơn giản cho con từ bốn tuổi
Danh sách mong muốn là một tờ giấy hoặc một trang sổ, nơi con ghi hoặc vẽ những món con thích nhưng chưa có. Cách dùng:
- Mỗi lần con đòi một món chưa mua, ba mẹ cùng con ghi vào danh sách. Con chưa biết viết thì con vẽ, ba mẹ ghi tên bên cạnh.
- Ghi kèm ngày con muốn món đó. Việc này để sau này cùng nhìn lại, không phải để đếm.
- Hẹn một mốc xem lại danh sách, như dịp sinh nhật, Tết, hoặc cuối mỗi tháng.
- Đến mốc, cùng con đọc lại từ đầu. Rất thường xảy ra là con đã quên hoặc không còn thích nhiều món, và con tự gạch đi.
- Món nào con vẫn thích sau nhiều tuần, cả nhà bàn xem có nên có không, có thể dành làm quà hoặc con góp phần để dành.
Danh sách này dạy con một điều rất khó nói bằng lời: cơn thích lúc đầu và mong muốn thật là hai thứ khác nhau, và thời gian giúp mình phân biệt chúng. Khi con tự gạch đi một món từng đòi rất dữ, ba mẹ chỉ cần nhận xét nhẹ: "hồi đó con thích lắm, giờ con thấy không cần nữa nhỉ".
Để dành cùng con: chờ có mục tiêu
Với trẻ từ khoảng năm, sáu tuổi trở lên, việc tự để dành cho một món mình thích là bài tập chờ đợi có ý nghĩa nhất, vì con vừa chờ vừa thấy mình đang đến gần. Một hũ trong suốt để con nhìn thấy đồng tiền tăng dần thường hiệu quả hơn ống heo kín, vì trẻ nhỏ cần thấy tiến độ bằng mắt.
Ba mẹ giữ mọi thứ ở mức đơn giản: món con muốn, con để dành được bao nhiêu mỗi tuần từ tiền mừng tuổi hay tiền tiêu vặt nếu nhà có, và ước chừng bao lâu thì đủ. Ví dụ giả định: món đồ con thích cần mười phần, mỗi tuần con để dành được một phần, nghĩa là khoảng mười tuần. Ba mẹ có thể vẽ mười ô trên giấy, mỗi tuần con tô một ô. Trên đường đi, con sẽ có những lúc muốn tiêu số tiền ấy cho món khác. Đó chính là bài học: ba mẹ nhắc lại mục tiêu, để con tự quyết, và chấp nhận cả khi con chọn tiêu.
Khi con đạt mục tiêu, ba mẹ cùng con đi mua và để con tự trả. Cảm giác có được một món mình đã chờ đợi và góp công khác hẳn với món được mua ngay khi đòi. Nhiều trẻ giữ gìn món đồ ấy kỹ hơn hẳn. Chuyện tiền tiêu vặt nói chung, nên cho thế nào, có gắn với việc nhà hay không, là một câu chuyện khác về trách nhiệm; ở đây chỉ dùng như một công cụ để tập chờ.
Con đòi giữa chợ, giữa siêu thị: xử lý theo tuổi
Những lần đòi ở nơi đông người là khó nhất, vì ba mẹ vừa ngại người xung quanh vừa vội. Chuẩn bị trước bao giờ cũng nhẹ hơn chữa cháy:
| Tuổi | Trước khi ra ngoài | Khi con đòi |
|---|---|---|
| 2–4 tuổi | Cho con ăn no, đi lúc con không buồn ngủ; mang một món đồ chơi nhỏ của con | Gọi tên mong muốn, bế hoặc dắt con rời khỏi quầy hàng, giao việc cầm giỏ, chọn quả |
| 5–7 tuổi | Nói trước "hôm nay mình đi mua đồ ăn, không mua đồ chơi"; nhắc danh sách mong muốn | Nhắc lại thoả thuận, cùng ghi món đó vào danh sách, cho con phụ trách một món trong danh sách đi chợ |
| 8–10 tuổi | Bàn trước khoản con được chọn nếu có; con tự giữ phần tiền của mình | Hỏi con "món này có đáng hơn thứ con đang để dành không", để con tự cân nhắc |
Nếu con khóc lớn giữa nơi đông người, ba mẹ đưa con ra chỗ yên hơn, ở cạnh đến khi con dịu, rồi mới nói tiếp. Ánh nhìn của người lạ không đáng để ba mẹ đổi quyết định; một lần nhượng bộ vì ngại sẽ khiến những lần sau khó hơn nhiều.
Khi nào nên đáp ứng ngay
Dạy con hoãn mong muốn không có nghĩa là lúc nào cũng bắt con chờ. Có những nhu cầu cần được đáp ứng ngay: con đói thật, khát thật, buồn ngủ, đau, sợ, hoặc cần được ôm. Với trẻ nhỏ, đặc biệt dưới ba tuổi, phân biệt giữa nhu cầu và mong muốn là việc của người lớn. Bắt một đứa trẻ đói chờ cơm quá lâu để "tập kiên nhẫn" chỉ dạy con rằng cơ thể mình không được lắng nghe.
Cũng có những lúc nói "có" ngay là hợp lý. Món đồ rẻ, có ích, đúng lúc, ba mẹ thấy ổn thì mua, không cần bắt con chờ chỉ để có bài học. Con cần trải nghiệm cả hai: có những thứ được ngay, có những thứ phải chờ, và lý do được nói rõ. Nếu chữ "không" quá nhiều, con sẽ đòi dữ hơn vì nghĩ chỉ có cách đó mới được.
Một nguyên tắc dễ nhớ cho ba mẹ: nhu cầu của cơ thể và cảm xúc thì đáp ứng sớm, mong muốn về đồ vật và trò vui thì có thể hoãn, và lời hứa về một mốc thì giữ đúng. Ba điều này đi cùng nhau, con sẽ dần học được rằng chờ đợi không phải là bị từ chối.
Câu hỏi thường gặp
Con đòi mua đồ chơi mỗi lần đi chợ thì có nên thôi dẫn con theo không?
Tránh hẳn chỉ làm con mất cơ hội tập. Ba mẹ có thể dẫn con đi những chuyến ngắn, nói trước mục đích chuyến đi, giao cho con một việc như chọn rau hay cầm giỏ, và dùng danh sách mong muốn khi con đòi.
Ông bà hay mua ngay cho cháu thì làm sao?
Ba mẹ nói chuyện riêng với ông bà, nêu một hai nguyên tắc đơn giản như mua quà vào dịp nhất định hoặc ghi vào danh sách mong muốn trước. Ông bà thường dễ đồng ý hơn khi được mời cùng tham gia, chẳng hạn chính ông bà là người cùng cháu xem lại danh sách.
Có nên dùng tiền thưởng để con chờ không?
Không cần. Món con đang chờ đã là động lực đủ lớn. Gắn thêm thưởng cho việc chờ dễ khiến con nghĩ chờ đợi là một việc phải được trả công.
Con hai tuổi đòi liên tục thì danh sách mong muốn có dùng được không?
Trẻ hai tuổi chưa hiểu danh sách theo kiểu để dành. Với tuổi này, ba mẹ gọi tên mong muốn, đưa con rời khỏi món đồ, chuyển sự chú ý sang việc khác là đủ. Danh sách hợp hơn từ khoảng bốn tuổi.
Con để dành được nửa chừng rồi muốn tiêu vào thứ khác thì sao?
Ba mẹ nhắc lại mục tiêu ban đầu, hỏi con muốn thứ nào hơn, và để con tự chọn. Nếu con chọn tiêu, đó cũng là một bài học về đánh đổi. Ba mẹ không cần ngăn, cũng không cần nói "đã bảo mà".
Làm sao biết con đòi vì thích thật hay chỉ vì thấy bạn có?
Thời gian sẽ trả lời. Ghi món đó vào danh sách và hẹn xem lại sau vài tuần. Nếu con vẫn nhắc đến, có lẽ con thích thật; nếu con quên, đó là cơn thích nhất thời. Không cần gặng hỏi con lý do ngay lúc đó.