Nhật ký biết ơn cho trẻ nhỏ là một thói quen ngắn, thường vài phút mỗi tối, để con nhớ lại một điều tốt trong ngày và người đã mang điều đó đến. Với trẻ chưa biết viết, nhật ký có thể là lời kể trước giờ ngủ hoặc một bức tranh. Trẻ tiểu học có thể ghi vài dòng. Điều làm nên giá trị không phải cuốn sổ, mà là khoảnh khắc con dừng lại và nhìn thấy người khác trong ngày của mình.
Nhiều ba mẹ thử rồi bỏ sau hai tuần, vì con chán, vì con trả lời "không có gì", hoặc vì nhật ký thành thêm một việc phải làm như bài tập về nhà. Bài này hướng dẫn cách làm theo tuổi, những câu hỏi giúp con có cái để kể, và những lỗi hay gặp khiến một thói quen ấm áp biến thành nghĩa vụ.
Nhật ký biết ơn khác nhật ký thông thường ở đâu
Nhật ký thông thường ghi lại mọi chuyện trong ngày, vui cũng như buồn. Nhật ký biết ơn chỉ nhặt ra một hoặc vài điều tốt, và chú ý đặc biệt tới người đã làm nên điều đó. Câu "hôm nay con được ăn kem" là một ghi chép. Câu "hôm nay ba mua kem cho con dù trời mưa" là một ghi chép biết ơn, vì nó có người, có việc người đó làm, và có chút hình dung về công sức của họ.
Với trẻ nhỏ, sự khác biệt này rất quan trọng. Trẻ dễ kể về đồ vật: đồ chơi mới, cái bánh, chuyến đi chơi. Nếu ba mẹ chỉ hỏi "hôm nay con vui vì điều gì", câu trả lời thường xoay quanh thứ con nhận được. Khi ba mẹ hỏi thêm "ai làm cho con điều đó", con được dẫn từ đồ vật sang con người, và đó chính là con đường đi từ thích thú tới biết ơn.
Nhật ký biết ơn cũng không phải là chỗ để ghi những điều con phải biết ơn. Ba mẹ không đặt sẵn danh sách "con phải biết ơn ông bà, thầy cô, đất nước". Những điều con kể ra phải là của con, dù nhỏ đến đâu: bạn cho mượn cục tẩy, chú bảo vệ mở cổng, con mèo nằm cạnh lúc con buồn. Những điều nhỏ và thật luôn có giá trị hơn những điều lớn mà con nói theo.
Làm theo tuổi: kể miệng, vẽ tranh hay ghi chữ
Hình thức nên đổi theo khả năng của con, không cần đợi con biết viết mới bắt đầu. Bảng dưới gợi ý khoảng tuổi thường gặp, ba mẹ điều chỉnh theo con mình:
| Tuổi | Hình thức | Thời lượng | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|---|
| 3–4 tuổi | Kể miệng khi nằm trên giường, ba mẹ có thể ghi lại vài chữ vào sổ | 2–3 phút | Kể điều của ba mẹ trước, hỏi một câu cụ thể, chấp nhận câu trả lời ngắn |
| 5–6 tuổi | Vẽ một bức tranh nhỏ, ba mẹ ghi chú thích theo lời con | 5–10 phút | Hỏi con muốn vẽ ai, việc gì; viết lại đúng lời con, không sửa |
| 7–8 tuổi | Vừa vẽ vừa viết một câu, hoặc chỉ viết một câu | 5 phút | Không chấm chính tả, không đọc nếu con không mời |
| 9–10 tuổi | Viết vài dòng, có thể ghi hai ba điều, có thể giữ riêng | Tùy con | Giữ thói quen chung, tôn trọng sự riêng tư của sổ |
Mốc thời lượng chỉ để tham khảo. Có tối con kể say sưa mười phút, có tối con chỉ nói một câu rồi ngủ. Cả hai đều được. Một thói quen kéo dài là thói quen không làm con thấy nặng, nên ba mẹ ưu tiên đều đặn và nhẹ nhàng hơn là dài và đầy đủ.
Những câu hỏi giúp con có cái để kể
Câu "hôm nay con biết ơn điều gì?" quá rộng với trẻ nhỏ, con thường không biết bắt đầu từ đâu. Những câu cụ thể dưới đây dễ trả lời hơn, ba mẹ chọn một hai câu mỗi tối và đổi luân phiên:
- "Hôm nay ai làm con cười?"
- "Có ai giúp con việc gì không, dù là việc nhỏ?"
- "Bữa trưa ở lớp con thích món gì? Con nghĩ ai nấu món đó?"
- "Hôm nay con có giúp ai không? Người đó thấy thế nào?"
- "Có điều gì nhỏ xíu mà con thích, như tiếng mưa, con chim, cái lá?"
- "Nếu được cảm ơn một người hôm nay, con sẽ cảm ơn ai?"
- "Hôm nay có lúc nào con thấy khó, rồi có ai giúp con qua không?"
Câu cuối đặc biệt có ích, vì nó cho phép con nói về điều khó khăn trước rồi mới tìm điều tốt. Trẻ không bị ép phải vui. Ba mẹ cũng nên trả lời chính những câu hỏi này, bằng câu chuyện thật trong ngày của mình, để con thấy người lớn cũng nhận ra những điều nhỏ.
Cách bắt đầu một cuốn nhật ký biết ơn ở nhà
Một vài bước giúp thói quen đứng được qua tuần đầu, giai đoạn mà nhiều gia đình bỏ cuộc:
- Chọn một khoảnh khắc cố định, gắn với việc đã có sẵn: sau khi đánh răng, trước khi đọc truyện, lúc ngồi xe về nhà. Gắn vào thói quen cũ dễ hơn tạo giờ mới.
- Để con chọn cuốn sổ, hoặc dùng một cuốn sổ cũ còn giấy trắng mà con trang trí bìa. Cuốn sổ của con thì con muốn mở hơn.
- Ba mẹ kể trước trong tuần đầu, mỗi tối một điều, để con có mẫu mà bắt chước.
- Ghi ngày ở góc trang, để vài tháng sau cả nhà lật lại xem.
- Không bắt buộc mỗi tối. Ba bốn lần một tuần là đủ, bỏ một hôm không sao.
- Cuối tháng, cùng con lật lại vài trang, hỏi con nhớ lại chuyện nào thì vui nhất.
Bước cuối thường là lúc con thấy giá trị của cuốn sổ. Đọc lại những điều tốt đã qua giúp con hiểu rằng ngày nào cũng có ai đó làm điều gì đó cho mình, kể cả những ngày con tưởng là tệ.
Một cuốn sổ chung của cả nhà: biến thể cho gia đình bận rộn
Không phải nhà nào cũng có mười phút yên tĩnh bên giường mỗi tối. Ba mẹ đi làm ca, con ngủ sớm, ông bà trông cháu. Với những gia đình như vậy, một cuốn sổ chung đặt ở bàn ăn hay cạnh tủ lạnh có khi hợp hơn. Ai trong nhà cũng có thể ghi hoặc vẽ vào đó bất cứ lúc nào: ông ghi "cháu tưới cây giúp ông", mẹ ghi "ba sửa giúp mẹ cái quạt", con vẽ hình chú chó hàng xóm.
Cuốn sổ chung có cái hay riêng: con được đọc những điều người lớn biết ơn nhau, kể cả những điều về chính con. Một đứa trẻ thấy trong sổ dòng chữ "hôm nay con dọn đồ chơi không cần nhắc, mẹ đỡ việc lắm" sẽ hiểu rằng việc nhỏ của mình được nhìn thấy, và học cách nhìn thấy việc nhỏ của người khác.
Mỗi cuối tuần, cả nhà ngồi lại vài phút, ai đó đọc to các dòng trong tuần. Trẻ chưa biết đọc thì người lớn đọc giúp. Buổi đọc này nên ngắn và vui, không bình luận ai ghi nhiều ai ghi ít. Cuốn sổ chung không thay được cuộc trò chuyện riêng với từng con, nhưng giữ cho thói quen biết ơn sống được cả trong những tuần bận rộn nhất.
Khi con nói "không có gì" hoặc lặp lại một câu
Con nói "không có gì". Đây là câu trả lời rất hay gặp, nhất là khi con mệt hoặc có một ngày không vui. Ba mẹ đừng gặng. Kể điều của ba mẹ, rồi gợi một chi tiết con đã kể lúc chiều: "Lúc nãy con bảo bạn Na cho con mượn bút màu mà?" Nếu con vẫn không muốn, dừng ở đó, mai làm tiếp.
Con lặp lại "con biết ơn đồ chơi" mỗi tối. Trẻ 3 đến 5 tuổi hay lặp vì lặp là cách con thấy an toàn. Ba mẹ chấp nhận, rồi hỏi thêm một bước: "Đồ chơi nào? Ai mua cho con? Hôm nay con chơi với ai?" Từ đồ chơi, câu chuyện sẽ dần đi tới người.
Con kể toàn chuyện được cho đồ. Không sao, đó là điều dễ thấy nhất với trẻ. Ba mẹ kể những điều không phải đồ vật của mình, như "hôm nay cô đồng nghiệp chờ mẹ để đi cùng", để con thấy có nhiều kiểu điều tốt khác.
Con nói điều để ba mẹ vui. Trẻ 6, 7 tuổi đôi khi đoán ba mẹ muốn nghe gì, ví dụ "con biết ơn ba mẹ". Ba mẹ cảm ơn con, rồi hỏi "hôm nay ba mẹ làm gì làm con thấy vậy?" Câu hỏi này giúp lời nói chung chung trở thành một chuyện cụ thể và thật.
Những lỗi biến nhật ký thành bài tập
Bắt buộc và nhắc nhở như bài về nhà. Khi nhật ký có giờ phải nộp, có lời nhắc "con chưa viết nhật ký kìa", con sẽ coi nó như một nghĩa vụ. Nhịp nhẹ, có thể bỏ, giữ được lâu hơn nhịp chặt.
Sửa chữ, sửa câu, chấm đẹp xấu. Nhật ký biết ơn không phải bài luyện viết. Một khi ba mẹ sửa chính tả hay khen bức tranh đẹp xấu, con bắt đầu viết cho ba mẹ đọc chứ không viết cho mình.
Đọc trộm hoặc mang ra khoe. Với trẻ lớn, cuốn sổ là của con. Đọc khi con không cho phép, hay đọc to trước khách, khiến con mất niềm tin và thường bỏ luôn.
Dùng nhật ký để trách con. Câu "con viết biết ơn mẹ mà sao không nghe lời" biến điều tốt con viết thành vũ khí chống lại con. Những gì con viết nên được giữ an toàn, không bị lấy ra làm lý lẽ trong lúc giận.
Đổi nhật ký lấy phần thưởng. Thưởng sao hay quà cho mỗi trang làm con viết để được thưởng. Niềm vui của nhật ký nằm ở chính lúc trò chuyện, không cần thêm gì.
Nhật ký biết ơn không thay thế việc lắng nghe nỗi buồn
Có những tối con buồn thật: bị bạn trêu, bị cô nhắc, nhớ ông bà ở xa. Lúc đó, chuyển ngay sang "nhưng hôm nay con vẫn có nhiều điều để biết ơn mà" có thể khiến con cảm thấy nỗi buồn của mình không được chấp nhận. Biết ơn không có nghĩa là phải luôn vui, và một đứa trẻ cần được buồn khi có chuyện buồn.
Vào những tối như vậy, ba mẹ có thể gác nhật ký lại, chỉ nằm cạnh con và nghe con kể. Nếu con muốn, sau khi đã nói hết nỗi buồn, ba mẹ hỏi nhẹ "lúc con buồn, có ai ở cạnh con không?" Câu hỏi này không phủ nhận nỗi buồn mà giúp con thấy mình không một mình trong đó.
Nếu con buồn bã kéo dài nhiều tuần, không muốn kể gì, khó ngủ, ăn uống thay đổi rõ, ba mẹ nên trao đổi với cô giáo và tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em. Nhật ký biết ơn là thói quen gia đình, không phải công cụ để xử lý những khó khăn cảm xúc lớn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì làm nhật ký biết ơn được?
Từ khoảng 3 tuổi, con đã có thể trả lời những câu hỏi ngắn trước giờ ngủ, ba mẹ ghi giúp vào sổ. Trẻ 5, 6 tuổi có thể vẽ. Từ khoảng 7 tuổi, khi con đã quen viết, con có thể tự ghi một hai câu. Không có tuổi nào là quá sớm nếu hình thức nhẹ nhàng.
Nên làm nhật ký biết ơn vào buổi sáng hay buổi tối?
Buổi tối thường hợp hơn vì con có cả một ngày để nhìn lại, và lúc nằm cạnh ba mẹ trước khi ngủ là lúc con dễ mở lòng. Một số gia đình làm trong bữa tối, mỗi người kể một câu. Ba mẹ chọn giờ mà cả nhà giữ được đều đặn.
Con không thích viết, có ép không?
Không nên ép. Con có thể kể miệng, vẽ, dán một chiếc lá nhặt được, hoặc chụp lại một khoảnh khắc trong đầu bằng lời. Hình thức nào cũng được, miễn con dừng lại nghĩ về người và việc tốt trong ngày. Ép viết thường làm con ghét cả thói quen.
Hai anh em làm chung một cuốn hay mỗi đứa một cuốn?
Mỗi đứa một cuốn thường tốt hơn, vì mỗi con có tốc độ và cách bày tỏ khác nhau. Có thể làm cùng lúc để không khí vui, nhưng tránh so sánh trang của đứa này với đứa kia. Nếu hai con thích, thỉnh thoảng có một trang chung về điều cả nhà cùng trải qua.
Làm nhật ký biết ơn bao lâu thì thấy con thay đổi?
Không có mốc chắc chắn, và ba mẹ không nên đo bằng việc con nói cảm ơn nhiều hơn. Dấu hiệu thường là con tự kể về người đã giúp mình mà không cần hỏi, hoặc để ý những việc nhỏ người khác làm. Có gia đình thấy sau vài tháng, có gia đình lâu hơn.
Ba mẹ có cần làm nhật ký biết ơn của mình không?
Rất nên. Con học chủ yếu bằng cách nhìn ba mẹ. Khi ba mẹ cũng kể điều tốt của mình mỗi tối, con thấy đây là việc của cả nhà, không phải bài tập dành cho trẻ con. Lời kể của ba mẹ còn là mẫu để con học cách nhận ra những điều nhỏ.