Lọ việc tốt là một chiếc lọ, một cuốn sổ hay một góc tường nơi cả nhà ghi lại những việc tử tế mình thấy người khác làm, kể cả việc của ba mẹ, rồi cuối tuần cùng đọc lại; nó khác bảng sao ở chỗ việc tốt không được đổi lấy quà. Mục đích là để mọi người tập nhìn thấy lòng tốt quanh mình và để con cảm được niềm vui của việc tốt tự thân, không phải để đếm điểm.
Bài này so lọ việc tốt với bảng sao đổi quà, giải thích vì sao phần thưởng vật chất có giới hạn khi nuôi đức tính, hướng dẫn cách làm lọ cho cả nhà, cách ghi khi con chưa biết chữ, và những lỗi làm chiếc lọ biến thành một bảng điểm trá hình.
Lọ việc tốt khác bảng sao đổi quà thế nào
Nhìn qua, hai cách đều ghi lại việc tốt của trẻ. Khác biệt nằm ở ai được ghi, ai ghi, và việc tốt dẫn tới đâu.
| Điểm | Lọ việc tốt | Bảng sao đổi quà |
|---|---|---|
| Ai được ghi | Mọi người trong nhà, cả ba mẹ, ông bà | Thường chỉ trẻ |
| Ai ghi | Bất cứ ai thấy việc tốt của người khác | Người lớn quyết định có được sao không |
| Thứ được ghi | Việc tử tế cụ thể, nhỏ và tự nguyện | Thường là hành vi người lớn yêu cầu: ăn hết, dọn đồ, ngủ đúng giờ |
| Đích đến | Đọc lại, nhớ lại, vui cùng nhau | Đủ số sao thì đổi quà |
| Khi không có ai làm việc tốt | Lọ trống một hôm, không ai bị trừ | Mất sao, bị trừ điểm, so sánh với anh chị em |
| Câu trẻ hay hỏi | "Hôm nay ai giúp ai?" | "Làm cái này được mấy sao?" |
Bảng sao có chỗ dùng của nó, như giúp trẻ nhỏ làm quen một thói quen mới trong vài tuần. Nhưng với lòng tử tế, chia sẻ, thật thà, những đức tính cần đến từ bên trong, bảng sao dễ dạy sai bài học: làm tốt để được thứ gì đó.
Nhà nào đang dùng bảng sao cho lòng tốt cũng không cần bỏ đột ngột. Ba mẹ có thể giữ bảng cho một thói quen cụ thể như đánh răng, còn những việc tử tế thì chuyển dần sang lọ, giải thích với con rằng việc tốt cho người khác thì nhà mình ghi để nhớ, không phải để đổi.
Vì sao phần thưởng vật chất có giới hạn với đức tính
Thưởng có tác dụng ngay: trẻ làm điều được thưởng nhiều hơn. Vấn đề nằm ở câu hỏi con đang làm vì điều gì. Khi một việc tốt được trả bằng sao hay đồ chơi, việc tốt trở thành một cuộc trao đổi. Đứa trẻ hiểu rằng giúp em là để được sao, nhường bạn là để đổi quà. Đến khi không còn bảng sao, lý do để giúp em cũng mờ đi.
Giới tâm lý học đã bàn khá nhiều về chuyện phần thưởng bên ngoài có thể làm phai động lực tự thân, nhất là với việc người ta vốn đã thích làm. Kết quả các nghiên cứu không đơn giản một chiều, có khi phần thưởng giúp bắt đầu một thói quen. Nhưng với đức tính, điều ba mẹ muốn là con làm tốt cả khi không ai nhìn, không ai thưởng, và đó là chỗ thưởng vật chất yếu nhất.
Cũng có một tác dụng phụ nữa. Bảng sao thường đặt anh chị em cạnh nhau, ai nhiều sao hơn nhìn thấy ngay. Trẻ ít sao dễ thấy mình kém, và việc tốt lại thành thứ để hơn thua. Lọ việc tốt gỡ bỏ phép so sánh đó: việc tốt của ai cũng bỏ vào chung một lọ, và cả nhà cùng nhìn lọ đầy lên.
Làm lọ việc tốt cho cả nhà
Không cần mua gì đặc biệt. Một chiếc lọ thuỷ tinh, ít giấy nhỏ hoặc sỏi, và một buổi tối cả nhà cùng bàn là đủ:
- Chọn vật chứa: lọ thuỷ tinh trong suốt để thấy đầy dần, một chiếc hộp có nắp, hoặc một cuốn sổ đặt ở bàn ăn.
- Chọn cách ghi: mảnh giấy nhỏ viết một dòng, hoặc viên sỏi, hạt đậu cho mỗi việc tốt nếu con chưa biết chữ.
- Thống nhất luật duy nhất: ghi việc tốt mình thấy ở người khác, không tự ghi việc của mình. Ai cũng được ghi, ai cũng được ghi tên.
- Đặt lọ ở chỗ cả nhà đi qua mỗi ngày, như bàn ăn, kệ gần cửa.
- Ba mẹ làm mẫu trong tuần đầu: ghi việc tốt của con, của nhau, của ông bà, và nói to khi bỏ vào lọ.
- Chọn một lúc cố định mỗi tuần để mở lọ, đọc lại, như tối Chủ nhật hay sau bữa cơm cuối tuần.
Luật "ghi việc của người khác" là chìa khoá. Nó buộc mọi người phải để ý đến nhau, và con được nghe việc tốt của mình qua miệng người khác, cảm giác khác hẳn với việc tự khoe để được sao.
Khi con chưa biết chữ: ghi bằng hình, bằng sỏi, bằng lời
Sỏi hoặc hạt đậu. Mỗi việc tốt là một viên sỏi bỏ vào lọ, kèm một câu nói to: "Mẹ bỏ một viên vì con nhường chị miếng bánh." Trẻ 3–4 tuổi thích nghe tiếng sỏi rơi và nhìn lọ đầy lên. Cuối tuần, cả nhà lấy từng viên ra và cố nhớ lại đó là việc gì.
Hình vẽ nhỏ. Con vẽ một hình đơn giản trên giấy: bàn tay cho việc giúp đỡ, trái tim cho việc an ủi, quả táo cho việc chia đồ ăn. Ba mẹ ghi thêm một dòng nhỏ bên dưới để cuối tuần đọc lại. Bức vẽ của con giữ được lâu, sau này xem lại rất vui, và con nhớ việc tốt qua chính nét vẽ của mình.
Ghi bằng lời trong bữa cơm. Không cần giấy bút, mỗi tối trong bữa cơm, ai cũng kể một việc tốt mình thấy người khác làm hôm nay. Cách này hợp với nhà bận, và biến việc ghi nhận thành nếp nói chuyện hằng ngày.
Kết hợp với trẻ lớn. Nếu nhà có trẻ 8–10 tuổi, con có thể làm "thư ký" ghi lại những việc tốt em nhỏ kể bằng lời. Con tập lắng nghe, tập viết, và thấy mình có trách nhiệm với nếp chung của nhà.
Mở lọ cuối tuần: phần đáng giá nhất
Mở lọ là lúc cả nhà ngồi lại, lấy từng mảnh giấy hay từng viên sỏi ra, đọc hoặc nhớ lại việc tốt đó. Không cần tổng kết ai nhiều nhất. Mỗi việc được đọc lên, người làm được nghe lại, người ghi kể thêm vì sao mình để ý. Một buổi mở lọ như vậy chỉ mười lăm phút nhưng để lại cảm giác ấm cho cả tuần.
Ba mẹ có thể hỏi thêm vài câu nhẹ: "Lúc con giúp bà xách giỏ, bà nói gì?", "Khi ba thấy con an ủi em, ba thấy vui vì sao?". Những câu hỏi này đưa con trở lại cảm giác lúc làm việc tốt, cảm giác mà chính nó là phần thưởng. Trẻ nhớ cảm giác lâu hơn nhớ con số.
Sau khi đọc, lọ được làm trống để bắt đầu tuần mới. Một số nhà giữ lại những mảnh giấy trong một chiếc hộp lớn, cuối năm mở ra đọc lại cả năm, thường vào dịp Tết hay sinh nhật. Trẻ 9, 10 tuổi đọc lại việc tốt của mình hồi 6 tuổi thường bật cười, và cũng thấy mình đã lớn lên thế nào.
Những lỗi biến lọ việc tốt thành bảng điểm
Lọ việc tốt rất dễ trượt về bảng sao nếu người lớn không để ý. Những dấu hiệu cần dừng lại xem:
- Hứa "đủ lọ thì được đi chơi" hoặc "đầy lọ thì mua đồ chơi". Ngay khi có phần thưởng, chiếc lọ trở thành sổ đếm điểm.
- Đếm xem ai có nhiều mảnh giấy nhất. Việc tốt trở thành cuộc thi, và trẻ ít mảnh giấy sẽ thấy mình kém.
- Lấy bớt mảnh giấy ra khi con hư. Lọ việc tốt chỉ ghi điều tốt, không phải sổ thưởng phạt.
- Chỉ ghi việc tốt của con, không ghi của ba mẹ. Con sẽ hiểu đây là công cụ để người lớn quản lý mình.
- Ghi những việc con "phải" làm như ăn hết cơm, đi ngủ đúng giờ. Đó là nề nếp, không phải lòng tử tế. Ghi những việc con chọn làm cho người khác.
- Ghi quá chung chung như "con ngoan". Nên ghi việc cụ thể: "con đưa ô cho bà khi trời mưa".
Việc tốt của ba mẹ trong lọ: con học từ chỗ được nhìn thấy
Một chi tiết nhỏ làm lọ việc tốt khác hẳn mọi bảng khen thưởng: tên ba mẹ cũng nằm trong đó. Khi con 6 tuổi bỏ vào lọ mảnh giấy "ba chở bà đi khám", con đang làm một việc rất người lớn, đó là để ý đến công sức của người khác và nói ra. Đây chính là lòng biết ơn được tập mỗi tuần, không cần ai dạy câu cảm ơn.
Việc tốt của ba mẹ được con ghi lại còn có một tác dụng nữa: con thấy những việc tử tế thường ngày của người lớn, những việc trước nay con không để ý. Mẹ nhường phần cá cho bà, ba dừng xe chỉ đường cho một người lạ, mẹ gọi điện hỏi thăm cô hàng xóm ốm. Những việc ấy trở thành tấm gương con nhìn thấy, mà không cần ai nói "con phải học theo ba mẹ".
Ba mẹ nên để con tự quyết ghi việc nào của mình, không gợi ý "con ghi việc mẹ nấu cơm đi". Có khi con ghi những việc ba mẹ không ngờ: "mẹ không la khi con làm đổ sữa". Một mảnh giấy như vậy nói cho ba mẹ biết con trân trọng điều gì, và đôi khi đó là thông tin quý nhất trong cả chiếc lọ.
Khi con làm việc tốt chỉ để được ghi vào lọ
Vài tuần đầu, có bé chạy đến giúp em rồi quay sang hỏi ngay "mẹ ghi vào lọ đi". Đây là chuyện bình thường, trẻ nhỏ thích được người lớn nhìn thấy. Ba mẹ không cần bực, cũng không cần từ chối thẳng. Một câu nhẹ là đủ: "Mẹ thấy rồi. Con thấy em vui không?" Chuyển sự chú ý của con từ chiếc lọ sang người được giúp.
Theo thời gian, khi chiếc lọ không dẫn tới phần thưởng nào, con dần thôi giục ghi. Nhiều trẻ chuyển sang hứng thú với việc ghi việc tốt của người khác, vì được làm "người phát hiện" cũng vui. Đó là lúc chiếc lọ đang làm đúng việc: dạy con nhìn ra lòng tốt quanh mình.
Nếu con vẫn làm việc tốt chủ yếu để được khen sau nhiều tháng, ba mẹ thử để ý xem trong nhà có đang khen quá nhiều không, hoặc con có đang thiếu sự chú ý ở chỗ khác không. Đôi khi một đứa trẻ cần được nhìn thấy cả lúc không làm gì đặc biệt, chỉ là được ở cạnh ba mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Lọ việc tốt hợp với trẻ mấy tuổi?
Từ khoảng 3 tuổi với cách bỏ sỏi và nói to, đến 10 tuổi với cách tự viết. Trẻ lớn hơn có thể chuyển sang sổ ghi chép chung của cả nhà. Cách làm đổi theo tuổi, ý nghĩa giữ nguyên: nhìn thấy lòng tốt của nhau.
Không có phần thưởng thì trẻ có hứng thú với lọ không?
Phần lớn trẻ thích được nghe việc tốt của mình đọc to trước cả nhà, thích tiếng sỏi rơi, thích nhìn lọ đầy. Đó là phần thưởng về tình cảm. Nếu ba mẹ giữ buổi mở lọ vui và đều đặn, trẻ thường hào hứng mà không cần quà.
Có thể vừa dùng lọ việc tốt vừa dùng bảng sao cho thói quen không?
Được, nếu hai thứ tách hẳn nhau. Bảng sao dùng ngắn hạn cho một thói quen cụ thể như đánh răng, lọ việc tốt dành cho lòng tử tế. Không chuyển mảnh giấy trong lọ thành sao, không gộp chung phần thưởng.
Nếu một đứa con luôn có ít việc tốt hơn anh chị thì sao?
Không đếm theo người là cách tránh chuyện này. Ba mẹ cũng để ý nhìn kỹ hơn những việc nhỏ của đứa ít được ghi, như chờ em, đưa đồ cho bà. Đôi khi con không làm ít, chỉ là việc của con lặng lẽ hơn.
Ông bà có nên tham gia ghi vào lọ không?
Rất nên. Trẻ thường vui khi được ông bà ghi nhận, và ông bà cũng được con cháu ghi lại việc tốt. Lọ trở thành chỗ ba thế hệ nhìn thấy nhau, một nếp nhà nhỏ mà ấm.
Lọ việc tốt có thay được lời khen trực tiếp không?
Không thay thế, nó bổ sung. Khi thấy con làm việc tốt, ba mẹ vẫn nói ngay một câu ghi nhận cụ thể. Lọ giúp những việc đó không bị quên, và cho cả nhà một dịp nhìn lại cùng nhau.