Kiên nhẫn của trẻ lớn dần theo tuổi: ở khoảng hai đến bốn tuổi, con thường chỉ chờ được rất ngắn và cần người lớn làm "đồng hồ" thay mình; năm đến bảy tuổi, con bắt đầu tự có cách để chờ như đếm, hát, tự nhắc; tám đến mười tuổi, nhiều con đã kiên nhẫn được với những mục tiêu kéo dài nhiều tuần. Đây là mức thường gặp, không phải thước đo; trẻ cùng tuổi có thể khác nhau khá nhiều mà vẫn bình thường.
Bài này giúp ba mẹ đọc các mốc tuổi cho đúng, nhìn từng chặng con thường làm được gì và còn khó gì, cách giúp phù hợp từng chặng, chuyện anh chị em khác tuổi trong cùng một nhà, vì sao cùng một đứa trẻ hôm chờ được hôm không, và khi nào nên hỏi người có chuyên môn.
Đọc mốc tuổi thế nào cho đúng
Mốc tuổi giúp ba mẹ đặt kỳ vọng hợp lý, không đòi hỏi một đứa trẻ ba tuổi chờ như đứa trẻ chín tuổi. Nhưng mốc tuổi rất dễ bị dùng sai: thành thước đo để so con với con nhà khác, hoặc thành nỗi lo khi con chưa "đạt". Bài này cố ý không đưa con số phút cụ thể cho từng tuổi, vì khả năng chờ phụ thuộc rất nhiều vào tình huống: chờ món mình thích khác với chờ đến lượt chơi, chờ ở nhà khác với chờ ở nơi lạ.
Ba mẹ nên đọc mốc tuổi như một bức tranh chung về hướng con đang đi. Con đang đi từ chỗ cần người lớn giúp chờ đến chỗ tự mình chờ được, từ chỗ chờ vài chục giây đến chỗ theo đuổi một mục tiêu nhiều tuần. Mỗi đứa trẻ đi con đường đó theo nhịp riêng, có chỗ nhanh, có chỗ chậm.
Một điều nữa: kiên nhẫn không chỉ là chờ. Ở trẻ lớn hơn, kiên nhẫn còn là ở lại với việc khó, chịu được thất bại nhỏ, chấp nhận người khác chậm hơn mình. Các chặng dưới đây nhìn kiên nhẫn theo cả mấy nghĩa đó, vì chúng lớn lên cùng nhau.
Ba chặng nhìn chung
Bảng dưới tóm tắt những gì thường gặp ở mỗi chặng. Ba mẹ dùng để định hướng, không dùng để chấm con:
| Chặng tuổi | Con thường làm được | Con thường còn khó | Ba mẹ giúp bằng cách |
|---|---|---|---|
| 2–4 tuổi | Chờ rất ngắn khi được báo trước và có người lớn bên cạnh; chờ lượt trong trò chơi đơn giản có nhắc | Chờ khi đói, mệt; chờ mà không có mốc nhìn thấy; chia đồ đang cầm | Làm đồng hồ thay con, cho con việc cầm tay, giữ lời hứa |
| 5–7 tuổi | Chờ lượt khá ổn trong trò chơi có luật; tự đếm, tự hát khi chờ; hoãn mong muốn đến một mốc gần | Thua trò chơi; chờ lâu nơi lạ; việc khó cần nhiều lần thử | Dạy công cụ chờ, tập thua, chia việc khó thành bước |
| 8–10 tuổi | Theo đuổi mục tiêu vài tuần như để dành, tập một kỹ năng; tự lập kế hoạch nhỏ | Kiên nhẫn với người chậm hơn mình; chờ kết quả không chắc chắn; cám dỗ màn hình | Cùng đặt mục tiêu, để con tự theo dõi, nói chuyện về đánh đổi |
Những ranh giới giữa các chặng không cứng. Một đứa trẻ sáu tuổi có thể chờ giỏi như trẻ tám tuổi trong việc con thích, và chờ kém như trẻ bốn tuổi khi con mệt. Ba mẹ nhìn con trong nhiều tình huống, nhiều ngày, rồi mới rút ra nhận xét.
Hai đến bốn tuổi: người lớn là chiếc đồng hồ của con
Ở chặng này, phần lớn trẻ chưa có khái niệm thời gian rõ ràng và chưa tự kìm được một mong muốn mạnh. Con thấy bánh là với, thấy đồ chơi bạn cầm là giật, muốn mẹ là gọi liên tục. Đó là đặc điểm của tuổi, không phải tính xấu. Người lớn ở chặng này đóng vai chiếc đồng hồ và chiếc phanh mà con chưa tự có.
Cách giúp chủ yếu là làm cho lần chờ ngắn, rõ và có chỗ dựa. Báo trước bằng việc cụ thể: "mẹ cắt xong quả cam". Cho con một thứ để cầm, để làm: cầm đĩa, đếm múi cam. Đáp lại nhanh khi con đã chờ được, để con thấy chờ là có kết quả. Với những việc như chờ lượt chơi cầu trượt, ba mẹ đứng cạnh, nói "bạn trượt xong là tới con", và đếm cùng con.
Ba mẹ cũng tránh đặt con vào những lần chờ quá sức nếu không cần thiết: một bữa tiệc dài muộn giờ ngủ, một hàng chờ rất lâu khi con đang đói. Khi không tránh được, mang theo đồ ăn nhẹ, đồ chơi nhỏ, và chấp nhận con sẽ khó chịu. Ở chặng này, giữ lời hứa quan trọng hơn mọi thứ: mỗi lời hứa được giữ là một viên gạch cho lòng tin, nền của mọi lần chờ về sau.
Năm đến bảy tuổi: con bắt đầu tự có cách chờ
Con tự nói với mình. Nhiều trẻ ở tuổi này bắt đầu tự lẩm bẩm "chờ chút, chờ chút", tự đếm, tự hát nhỏ. Đó là dấu hiệu con đang chuyển lời nhắc của người lớn thành giọng nói bên trong. Ba mẹ không cần ngăn, còn có thể gợi ý thêm câu cho con dùng.
Con hiểu luật và lượt. Trò chơi có luật trở nên hấp dẫn, và chờ đến lượt là một phần của luật. Đây là thời điểm tốt để chơi cờ cá ngựa, ô ăn quan, nhảy dây theo lượt với cả nhà.
Con hoãn được mong muốn đến một mốc gần. Con đồng ý chờ đến cuối tuần, đến sinh nhật, nếu mốc đó được nói rõ và được giữ. Danh sách mong muốn, lịch gạch ngày bắt đầu có tác dụng.
Thua và thất bại vẫn còn rất đau. Con muốn thắng mãnh liệt, dễ khóc khi thua, dễ bỏ khi việc khó. Ba mẹ tập thua cùng con từ trò may rủi, chia việc khó thành bước nhỏ, và kiên nhẫn với những lần con nổi nóng.
Lớp một là một bước ngoặt. Vào tiểu học, con phải ngồi lâu hơn, chờ cô gọi, chờ giờ ra chơi. Nhiều trẻ mệt rõ trong những tuần đầu. Ở nhà, ba mẹ bớt yêu cầu chờ đợi không cần thiết để con có chỗ nghỉ.
Tám đến mười tuổi: kiên nhẫn với mục tiêu dài và với người khác
Ở chặng này, kiên nhẫn của con mở rộng sang những hướng mới. Những điều ba mẹ có thể để ý và nuôi dưỡng:
- Mục tiêu nhiều tuần. Để dành cho một món đồ, tập một bài đàn, hoàn thành một mô hình lớn, đọc xong một cuốn truyện dày. Ba mẹ cùng con đặt mục tiêu, chia chặng, rồi để con tự theo dõi tiến độ.
- Chờ kết quả không chắc chắn. Gieo hạt không biết có nảy mầm, gửi bài dự thi không biết có được chọn. Con tập chịu được sự chưa biết, một dạng kiên nhẫn khó hơn chờ đến giờ.
- Kiên nhẫn với người khác. Chờ em nhỏ chơi chậm, giảng lại cho bạn chưa hiểu, nghe ông bà kể chuyện dài. Đây là lúc kiên nhẫn gặp lòng tử tế.
- Tự điều chỉnh với màn hình. Nhiều trẻ bắt đầu có thiết bị riêng hoặc dùng nhiều hơn. Ba mẹ cùng con đặt luật và để con tập tự dừng, có người lớn hỗ trợ.
- Nói về đánh đổi. Con đủ lớn để hiểu "nếu tiêu bây giờ thì phải chờ lâu hơn cho món kia". Ba mẹ hỏi nhiều hơn khuyên, để con tự cân nhắc.
Ở tuổi này, con cũng nhận ra rõ khi người lớn thiếu kiên nhẫn với mình, và sẽ nói ra. Ba mẹ lắng nghe những nhận xét đó như một cơ hội để cùng sửa, không coi là con hỗn.
Anh chị em khác tuổi trong cùng một nhà
Trong nhà có nhiều con ở các chặng khác nhau, ba mẹ dễ đòi hỏi tất cả như nhau, hoặc ngược lại, luôn bắt anh chị lớn nhường và chờ em. Cả hai cách đều có thể gây bất công. Một đứa trẻ ba tuổi không thể chờ như anh tám tuổi, và một đứa trẻ tám tuổi cũng không nên lúc nào cũng phải chờ chỉ vì mình lớn hơn.
Ba mẹ có thể đặt kỳ vọng theo từng con và nói rõ với các con: "em còn nhỏ nên mẹ giúp em chờ, con lớn rồi nên con tự chờ được, nhưng con cũng được ưu tiên ở những lúc khác". Có những khoảng thời gian riêng cho từng con, nơi con không phải chờ ai, giúp anh chị lớn bớt cảm giác thiệt thòi.
Anh chị lớn cũng có thể là người dạy em chờ, nếu được mời một cách nhẹ nhàng: đếm cùng em, hát cho em nghe lúc em chờ cơm. Ba mẹ ghi nhận sự kiên nhẫn của anh chị với em bằng lời cụ thể, không biến việc đó thành nghĩa vụ bắt buộc. Khi anh chị mất kiên nhẫn với em, ba mẹ hiểu rằng đó cũng là chuyện bình thường ở tuổi của con.
Vì sao cùng một đứa trẻ, hôm chờ được hôm không
Ba mẹ thường bối rối khi hôm qua con chờ rất giỏi, hôm nay chỉ một chút đã khóc. Kiên nhẫn ở trẻ, và cả ở người lớn, phụ thuộc nhiều vào trạng thái cơ thể. Thiếu ngủ, đói, ốm, vừa trải qua một ngày dài ở trường, vừa có chuyện buồn với bạn, đều làm sức chờ giảm rõ rệt.
Những giai đoạn có thay đổi lớn như chuyển nhà, đổi trường, có em bé, ba mẹ đi xa cũng làm con khó chờ hơn trong nhiều tuần. Con đang dùng hết sức để thích nghi, không còn nhiều để chờ đợi. Đó là lúc ba mẹ hạ kỳ vọng, đáp ứng nhu cầu sớm hơn, và kiên nhẫn chờ con qua giai đoạn ấy.
Khi thấy con khó chờ bất thường, câu hỏi đầu tiên nên là "hôm nay con có ổn không" thay vì "sao hôm nay con hư thế". Cho con ăn, cho con nghỉ, ôm con một lúc, thường giải quyết được nhiều hơn mọi lời nhắc về kiên nhẫn.
Khi nào nên hỏi ý kiến người có chuyên môn
Phần lớn sự khác nhau về kiên nhẫn giữa các trẻ cùng tuổi là bình thường. Có trẻ tính vốn nhanh, có trẻ vốn chậm rãi. Ba mẹ không cần lo lắng chỉ vì con chờ kém hơn con nhà bên, hay chờ kém hơn ba mẹ mong đợi.
Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi thấy con gặp khó khăn rõ rệt kéo dài nhiều tháng, ở nhiều nơi khác nhau như ở nhà, ở lớp, ở nhà ông bà, và việc đó ảnh hưởng đến việc học, đến quan hệ với bạn bè, hoặc đến an toàn của con. Cô giáo thường là người quan sát con trong môi trường có nhiều trẻ cùng tuổi, nên ý kiến của cô rất đáng tham khảo.
Ba mẹ không tự chẩn đoán con qua bài đọc hay qua bảng kiểm trên mạng, và cũng không gắn cho con những cái tên như "tăng động", "lì" khi chưa có đánh giá của người có chuyên môn. Việc của ba mẹ là quan sát, ghi lại cụ thể những gì thấy được, và tìm đúng người để hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi chờ được bao lâu là bình thường?
Không có con số chung cho mọi trẻ ba tuổi. Ở tuổi này, phần lớn trẻ chỉ chờ được rất ngắn, và chờ tốt hơn hẳn khi được báo trước, có việc để cầm tay và có người lớn bên cạnh. Ba mẹ quan sát con trong nhiều tình huống thay vì đếm phút.
Con bảy tuổi mà vẫn khóc khi thua có phải chậm hơn bạn không?
Khóc khi thua vẫn khá thường gặp ở tuổi này, nhất là khi con mệt hoặc rất muốn thắng. Ba mẹ tiếp tục tập thua cùng con từ trò may rủi, ghi nhận cảm xúc, và theo dõi xem con có dịu dần theo thời gian không.
Có nên đòi anh lớn luôn nhường và chờ em không?
Không nên lúc nào cũng vậy. Anh chị lớn cũng cần được ưu tiên ở những lúc nhất định và có thời gian riêng với ba mẹ. Kỳ vọng nên đặt theo từng con, nói rõ lý do, để không ai thấy bị bất công.
Trẻ tám, chín tuổi tập kiên nhẫn bằng cách nào?
Ở tuổi này, những mục tiêu kéo dài nhiều tuần như để dành tiền, tập một kỹ năng, đọc một cuốn sách dài là bài tập tốt. Ba mẹ cùng con đặt mục tiêu, chia chặng, rồi để con tự theo dõi và tự điều chỉnh.
Con chờ giỏi ở lớp nhưng về nhà thì không, vì sao?
Nhiều trẻ dùng hết sức để giữ nề nếp ở lớp, về nhà là nơi an toàn nên con thả lỏng và dễ cáu hơn. Ba mẹ cho con nghỉ, ăn nhẹ, có thời gian chơi tự do sau giờ học trước khi đặt thêm yêu cầu.