Sau khi kể chuyện, câu hỏi tốt nhất là câu không có sẵn đáp án đúng: "Con thích đoạn nào?", "Lúc đó bạn ấy thấy sao?", "Nếu là con, con làm gì?". Những câu hỏi mở như vậy mời con nghĩ về lựa chọn của nhân vật và tự đi tới bài học, còn câu "con thấy chưa, phải ngoan như bạn ấy" chỉ đặt bài học lên vai con, và thường trượt đi.
Bài này đưa ra bốn nhóm câu hỏi, bộ câu hỏi theo từng tuổi từ 2 đến 10, cách đón những câu trả lời làm ba mẹ giật mình, và một cuộc trò chuyện mẫu sau truyện Cây tre trăm đốt. Cuộc trò chuyện sau truyện không cần dài, chỉ ba bốn câu qua lại, nhưng đó là lúc truyện trở thành của con.
Vì sao câu "con thấy chưa" ít khi đọng lại
Ba mẹ kể xong truyện, gói lại bằng một câu bài học, con gật đầu, ai cũng yên tâm. Nhưng thử hỏi lại con hai hôm sau, nhiều bé chỉ nhớ con chim ăn khế chứ không nhớ bài học. Lý do đơn giản: bài học do người khác nói ra là thông tin, còn bài học tự mình tìm ra là trải nghiệm. Trẻ nhớ trải nghiệm lâu hơn thông tin.
Câu chốt bài học còn có một tác dụng phụ. Khi ba mẹ nói "con thấy chưa, nói dối là bị như thế", con hiểu ngầm rằng truyện được kể ra để nhắc khuyết điểm của con. Những lần sau, giờ kể chuyện có thêm chút căng. Trẻ lớn hơn, khoảng 8, 9 tuổi, còn nhận ra rất nhanh và đáp lại bằng câu "con biết rồi", nghĩa là cuộc trò chuyện đã đóng.
Câu hỏi mở làm ngược lại. Nó trao quyền nghĩ cho con. Con sẽ nói ra điều ba mẹ không ngờ, có khi lệch, có khi sâu hơn cả bài học ba mẹ định nói. Việc của người lớn lúc này là nghe, hỏi thêm một câu, và chỉ nói ý mình khi con đã nói xong. Dạy đức tính theo cách này chậm hơn, nhưng thứ con nghĩ ra thì ở lại.
Bốn nhóm câu hỏi dùng được cho mọi truyện
Hỏi về cảm xúc của nhân vật. "Lúc bị anh lấy hết gia tài, người em thấy thế nào?" Câu hỏi này luyện cho con đặt mình vào chỗ người khác, nền tảng của lòng tử tế. Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể gợi bằng lựa chọn: "Buồn hay vui? Hay vừa buồn vừa giận?"
Hỏi về lựa chọn. "Vì sao anh tiều phu không nhận chiếc rìu vàng?" "Cóc có thể ở nhà, sao cóc vẫn đi?" Câu hỏi về lựa chọn cho con thấy đức tính là quyết định của một người, không phải thứ tự nhiên mà có. Câu trả lời của con có thể ngắn, chỉ cần con tự nói ra lý do.
Hỏi "nếu là con". "Nếu con là cô út, con có mang cơm cho Sọ Dừa không?" Câu này kéo truyện vào đời con. Ba mẹ chấp nhận cả câu trả lời "không", rồi hỏi tiếp "vì sao", vì sự thành thật của con quý hơn câu trả lời đẹp.
Hỏi về chuyện khác có thể xảy ra. "Nếu người anh biết chia vàng cho người em thì sao?" "Nếu ông phú hộ giữ lời từ đầu thì truyện có còn không?" Câu hỏi về kết khác giúp con thấy mỗi lựa chọn dẫn tới một hậu quả, và người trong truyện có thể đã chọn khác.
Bộ câu hỏi theo từng tuổi
Cùng một truyện, câu hỏi phải đổi theo tuổi. Bé 3 tuổi chưa trả lời được "vì sao" một cách trọn vẹn, còn trẻ 9 tuổi sẽ thấy câu "bạn ấy vui hay buồn" là coi thường mình. Bảng dưới là mẫu để ba mẹ điều chỉnh.
| Tuổi | Kiểu câu hỏi hợp | Ví dụ sau truyện Ba lưỡi rìu | Ba mẹ lưu ý |
|---|---|---|---|
| 2–4 tuổi | Câu chọn một trong hai, câu chỉ vào hình, câu "ai làm gì" | "Rìu nào là của chú? Rìu sắt hay rìu vàng?" | Chấp nhận trả lời bằng tay chỉ hay một từ; không hỏi quá hai câu. |
| 5–7 tuổi | Câu cảm xúc, câu "vì sao", câu "nếu là con" | "Chú có muốn rìu vàng không? Vậy sao chú không lấy?" | Chờ con nghĩ vài giây, không nhắc đáp án; nhắc lại lời con để con biết mình được nghe. |
| 8–10 tuổi | Câu so sánh, câu tình huống khó, câu phản biện | "Nếu nhà chú rất nghèo, cầm rìu vàng thì có sai không? Ai bị thiệt?" | Chấp nhận tranh luận; nói ý mình như một ý, không như phán quyết. |
Với trẻ 8–10 tuổi, những câu hỏi khó không có đáp án gọn lại là thứ giữ chân con trong cuộc trò chuyện. Con thích được hỏi như hỏi một người lớn. Đó cũng là tuổi ba mẹ bắt đầu nói ra cả những phân vân của chính mình: "Ba cũng không chắc. Có lần ba nhặt được tiền và cũng do dự."
Khi con trả lời làm ba mẹ giật mình
Có những câu trả lời khiến người lớn muốn sửa ngay: "Con sẽ lấy cả ba cái rìu", "Người anh khôn mà, may túi to mới được nhiều", "Kiến không cho ve ăn là đúng, ai bảo ve lười". Phản xạ đầu tiên của ba mẹ thường là giải thích lại cho đúng. Nhưng sửa ngay thì con học được một điều khác: lần sau nói câu ba mẹ muốn nghe.
Thay vì sửa, ba mẹ hỏi thêm một tầng. "Lấy cả ba cái rìu thì ông tiên thấy sao?" "Túi to thì bay qua biển có nặng không?" Câu hỏi thêm cho con cơ hội tự đi tiếp ý mình và tự gặp hậu quả trong đầu. Rất nhiều trẻ đi một vòng rồi tự đổi ý. Nếu con vẫn giữ ý, ba mẹ nói ý mình ngắn gọn, bắt đầu bằng "ba nghĩ" hoặc "mẹ thấy", rồi dừng.
Có câu trả lời lệch không đến từ tính tham hay tính ác, mà từ hoàn cảnh của con. Một bé hay bị anh lấy đồ có thể bênh nhân vật người anh vì muốn được làm người mạnh. Một bé vừa bị phạt có thể bênh nhân vật bị phạt. Nghe kỹ câu trả lời lệch, ba mẹ thường thấy được con đang lo gì, và đó là thông tin quý hơn mọi bài học trong truyện.
Một cuộc trò chuyện mẫu sau truyện Cây tre trăm đốt
Ví dụ giả định dưới đây là cuộc trò chuyện giữa mẹ và bé 6 tuổi sau khi kể Cây tre trăm đốt, truyện anh Khoai làm thuê cho phú hộ, được hứa gả con gái nếu làm đủ ba năm, rồi bị lừa đi tìm cây tre trăm đốt. Nhờ ông Bụt dạy câu "khắc nhập, khắc xuất", anh ghép được cây tre và lấy lại lời hứa.
Mẹ hỏi: "Con thích đoạn nào nhất?" Con đáp: "Đoạn ông phú hộ bị dính vào cây tre!" Mẹ cười: "Vì sao con thích đoạn đó?" "Vì ông ấy xấu, bị dính là đáng." Mẹ hỏi tiếp: "Ông ấy đã làm gì với anh Khoai?" "Ông ấy hứa rồi không làm." "Nếu con là anh Khoai, con thấy thế nào?" Con nghĩ một lúc: "Con giận. Con làm cả ba năm mà."
Mẹ không chốt bài học. Mẹ chỉ nói: "Ừ, bị người khác không giữ lời thì giận lắm. Hôm qua mẹ hứa đưa con ra công viên mà quên, con có giận không?" Con gật. "Mẹ xin lỗi. Chiều nay mình đi bù nhé." Cuộc trò chuyện dừng ở đó. Bài học về giữ lời hứa không được nói ra, nhưng con vừa thấy nó ở cả nhân vật trong truyện lẫn người mẹ ngồi cạnh mình.
Điều đáng để ý ở ví dụ này là mẹ hỏi ít, nói ít, và đặt chính mình vào câu chuyện. Trẻ học đức tính nhanh nhất khi thấy người lớn cũng đang tập nó, kể cả khi người lớn vấp.
Những lỗi hay gặp khi hỏi con sau truyện
Câu hỏi mở chỉ có tác dụng khi bầu không khí vẫn là trò chuyện. Mấy lỗi dưới đây biến nó thành giờ kiểm tra:
- Hỏi dồn năm sáu câu liên tiếp. Hai ba câu là đủ, câu nào con hứng thú thì đi sâu câu đó.
- Chấm đúng sai cho câu trả lời: "Đúng rồi, giỏi quá" hay "Sai rồi, phải là…". Cả khen lẫn chê đều biến câu hỏi thành bài thi.
- Hỏi khi con đã buồn ngủ díp mắt. Khi đó cứ để truyện kết thúc yên, mai hỏi trên đường đi học cũng được.
- Trả lời thay con khi con im vài giây. Sự im lặng là lúc con đang nghĩ; ba mẹ đếm thầm đến năm rồi mới gợi ý.
- Mượn câu hỏi để nhắc lỗi cũ: "Thế con có giống người anh hôm giành đồ chơi của em không?" Con sẽ đóng cửa ngay.
- Lúc nào cũng hỏi về bài học. Có hôm chỉ hỏi "con thích nhân vật nào" cho vui, để con biết trò chuyện về truyện không phải lúc nào cũng là giờ dạy.
Đưa câu hỏi ra khỏi giờ kể chuyện
Một truyện hay có thể sống thêm nhiều ngày nếu ba mẹ để câu hỏi xuất hiện ở những chỗ khác trong ngày. Một cách làm theo nhịp tuần:
- Tối đầu tiên: kể truyện, hỏi một câu về cảm xúc, không hơn.
- Sáng hôm sau trên đường đi học: hỏi "hôm qua con nhớ nhân vật nào?", để con kể lại bằng lời mình.
- Bữa cơm tối: một người trong nhà kể một chuyện thật có lựa chọn giống nhân vật, ví dụ hôm nay ba thấy ai đó nhặt được ví và đứng chờ người đánh rơi.
- Cuối tuần: mời con kể lại truyện cho ông bà hoặc cho em, ba mẹ ngồi nghe.
- Khi một tình huống thật trong nhà giống truyện, nhắc nhẹ một câu, không giảng thêm.
Cách này làm truyện trở thành ngôn ngữ chung của cả nhà. Lâu dần, chỉ cần nói "nhớ túi ba gang nhé" là con hiểu, không cần thêm lời.
Nhịp tuần như trên không phải lịch bắt buộc. Nhà nào ba mẹ đi làm về muộn thì dồn phần trò chuyện vào sáng cuối tuần; nhà có ông bà ở cùng thì nhờ ông bà giữ phần nghe cháu kể lại. Điều cần giữ chỉ là một truyện được nhắc lại vài lần ở vài khung cảnh khác nhau, để con thấy câu chuyện không nằm yên trong giờ đi ngủ.
Ba mẹ cũng nên để ý xem con tự nhắc truyện vào lúc nào. Có bé tự nói "em giống Tích Chu, mải chơi không rót nước cho bà" khi thấy em mình chạy đi chơi. Câu đó cho biết con đã hiểu truyện, nhưng cũng là lúc ba mẹ nhắc khéo rằng mình dùng truyện để hiểu nhau, không dùng để chê nhau. Con nhỏ hay bắt chước người lớn dùng truyện làm lời trách, nên chính ba mẹ cần làm mẫu cách nhắc truyện nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Con trả lời "con không biết" sau mọi câu hỏi thì làm sao?
Thường là câu hỏi đang quá khó hoặc con chưa quen kiểu trò chuyện này. Ba mẹ đổi sang câu chọn một trong hai, hoặc tự trả lời trước một câu để làm mẫu, ví dụ "mẹ thích đoạn con chim nhất, còn con?". Sau vài tuần con sẽ quen.
Có nên tranh luận với con 9 tuổi về bài học của truyện không?
Nên, nếu tranh luận giữ được sự tôn trọng. Trẻ 9 tuổi thích được hỏi ý như người lớn. Ba mẹ nêu ý mình, nghe lý của con, chấp nhận hai bên không đồng ý. Điều con học được là cách bàn chuyện đúng sai một cách bình tĩnh.
Hỏi nhiều quá có làm mất vui giờ đọc truyện không?
Có thể, nếu hỏi trong lúc truyện đang hay hoặc hỏi dồn sau khi kể. Giữ nguyên mạch truyện khi kể, chỉ dừng ở một hai khúc chọn lựa, rồi hỏi hai ba câu sau cùng. Nếu con tỏ ra chán, bỏ câu hỏi hôm đó.
Câu hỏi mở có dùng được cho truyện tranh, phim hoạt hình không?
Dùng được. Bốn nhóm câu hỏi về cảm xúc, lựa chọn, nếu là con và kết khác áp vào được mọi câu chuyện có nhân vật. Với phim, ba mẹ nên xem cùng để biết con vừa xem gì trước khi hỏi.
Ông bà quen chốt bài học sau truyện, có cần góp ý không?
Không cần tranh cãi. Ông bà chốt bài học là cách của thế hệ trước và vẫn có tình thương trong đó. Ba mẹ có thể làm mẫu cách hỏi khi ông bà ngồi cạnh, và gợi ý nhẹ "mẹ thử hỏi cháu xem cháu nghĩ gì".
Trẻ 3 tuổi đã trả lời được câu hỏi về cảm xúc chưa?
Nhiều bé 3 tuổi đã gọi tên được vui, buồn, sợ, giận, nhất là khi có hình minh hoạ hoặc ba mẹ làm nét mặt. Với tuổi này, câu hỏi chọn một trong hai như "bạn ấy vui hay buồn" dễ trả lời hơn câu hỏi mở hoàn toàn.