Khi con về ở với ông bà hay cả nhà đi chơi xa, nhiều việc tự lập của con sẽ lùi lại một chút, và điều đó bình thường. Ba mẹ giữ được phần cốt lõi bằng cách chọn ba nếp quan trọng nhất để duy trì, nói trước với người chăm con, cho con tự giữ đồ của mình trong chuyến đi, và chủ động trả lại nếp cũ trong vài ngày đầu khi về nhà.
Đổi chỗ ở, đổi người chăm, đổi giờ giấc là những lúc trẻ dễ quay về thói quen được làm hộ. Ông bà thương cháu, chuyến đi thì gấp gáp, nơi ở thì lạ. Bài này đi qua cách giữ tự lập trong từng hoàn cảnh: những tuần hè ở nhà ông bà, chuyến du lịch vài ngày, những ngày ở nhà người quen, và cả khi ông bà là người chăm con thường xuyên.
Vì sao con "quên" tự lập khi đổi chỗ
Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi con ở nhà tự xúc ăn, tự tắm, tự cất đồ, nhưng về quê một tuần thì đòi bà đút, đòi ông mặc áo. Có vài lý do. Thứ nhất, kỹ năng của trẻ nhỏ gắn với môi trường quen. Ở nhà, con biết dép để đâu, cốc ở ngăn nào, vòi nước vặn chiều nào. Đến nơi mới, mọi thứ khác đi, những việc quen bỗng trở nên khó.
Thứ hai, người chăm thay đổi thì cách đáp cũng thay đổi. Ông bà thường có nhiều thời gian hơn, ít gấp gáp hơn, và thương cháu theo cách làm cho cháu. Đứa trẻ nhanh chóng nhận ra ở đây có người sẵn sàng làm hộ, và đó là điều rất dễ chịu. Thứ ba, đổi chỗ ở làm con hơi bất an, dù con không nói ra. Được chăm sóc như em bé là một cách tìm lại cảm giác an toàn.
Hiểu như vậy, ba mẹ sẽ bớt thất vọng. Lùi lại vài việc trong mấy ngày đầu không có nghĩa là bao công sức tập tự lập đã mất. Phần lớn trẻ lấy lại nếp khá nhanh khi về nhà, nhất là khi trong thời gian xa nhà, những nếp cốt lõi vẫn được giữ ở mức nào đó.
Cũng cần nhìn mặt tốt: ở nơi mới, con có cơ hội học những kiểu tự lập mới. Tự lấy nước ở chum, tự rửa chân ở giếng, tự đi ra vườn hái rau cùng bà là những việc con chưa từng làm ở căn hộ thành phố. Nếu ông bà cho cháu tham gia, kỳ nghỉ có thể làm con tự lập hơn chứ không kém đi.
Trước khi gửi con về ông bà: nói chuyện với người lớn
Ông bà là người chăm con trong thời gian đó, nên mọi thay đổi bắt đầu từ cuộc nói chuyện với ông bà, không phải lời dặn con. Ba mẹ có thể làm theo thứ tự:
- Chọn đúng ba việc tự lập quan trọng nhất muốn giữ, ví dụ tự xúc ăn, tự cất dép, tự đánh răng. Ba việc đủ để ông bà nhớ, không thành gánh nặng.
- Nói lý do bằng lời ông bà dễ đồng ý: "Cháu tự xúc thì vào lớp cô đỡ vất vả", "Cháu tự đánh răng thì không sợ sâu răng".
- Mang theo những thứ giúp cháu tự làm: cốc nhỏ, bàn chải quen, bảng hình trình tự buổi sáng nếu nhà đang dùng, một chiếc ghế bậc nếu bồn rửa ở quê cao.
- Nhờ ông bà một việc nhỏ: "Khi cháu nhờ, ông bà hỏi cháu thử chưa, cháu thử rồi thì ông bà giúp." Không yêu cầu ông bà từ chối giúp.
- Chấp nhận phần còn lại là của ông bà. Ông bà có cách chăm riêng, có những việc ông bà làm hộ cháu vì thương, đó cũng là một phần quý của tuổi thơ con.
- Cảm ơn ông bà, và khi gọi điện hỏi thăm, hỏi cả chuyện cháu tự làm được gì, để ông bà thấy đó là điều ba mẹ quan tâm.
Nếu ba mẹ và ông bà có quan điểm khác nhau nhiều, tránh tranh luận trước mặt con. Con không cần biết người lớn đang bất đồng; con chỉ cần biết ở mỗi nhà có những nếp riêng.
Việc nào nên giữ, việc nào có thể nới khi đi xa
Không phải nếp nào cũng cần giữ nguyên ở nơi mới. Ba mẹ có thể ưu tiên như sau:
| Việc | Nên giữ | Có thể nới |
|---|---|---|
| Ăn uống | Tự xúc ăn, tự cầm cốc uống nước | Món ăn, giờ ăn theo nếp ông bà hoặc lịch chuyến đi |
| Vệ sinh cá nhân | Tự đánh răng, tự rửa tay trước khi ăn | Tự tắm có thể lùi lại khi nhà tắm lạ, cần người lớn đứng gần hơn |
| Đồ của con | Tự cất dép, tự giữ ba lô hoặc túi đồ riêng | Sắp xếp đồ chơi không cần gọn như ở nhà |
| Giấc ngủ | Giờ đi ngủ gần với ở nhà, nghi thức trước khi ngủ quen thuộc | Ngủ cùng ông bà nếu con cần, ngủ trưa khác giờ |
| Lựa chọn | Con được chọn trong những việc nhỏ như ở nhà | Lịch trình chung của chuyến đi do người lớn quyết |
Giữ những nếp cốt lõi giúp con có một sợi dây nối với nhịp sống ở nhà, nhờ vậy khi về lại con không thấy bị đổi hoàn toàn. Những việc được nới thì ba mẹ thoải mái, không cần áy náy. Một kỳ nghỉ có chút lỏng lẻo không làm hỏng đứa trẻ; điều con nhớ lâu thường là những buổi chiều ở vườn cùng ông bà, không phải con đã tự cất dép được mấy lần.
Mang nếp tự lập theo trong chuyến đi xa
Chuyến đi vài ngày là dịp tốt để con tập những kiểu tự lập mới. Một số việc con có thể nhận:
- Tự soạn ba lô riêng. Ba mẹ đưa danh sách bằng hình gồm quần áo, đồ ngủ, bàn chải, một hai món đồ chơi; con tự lấy và cho vào. Ba mẹ kiểm lại lần cuối.
- Tự giữ một túi nhỏ. Con đeo ba lô của mình suốt chuyến đi, trong đó có bình nước, khăn, món ăn nhẹ. Cần gì con tự lấy.
- Tự chọn đồ chơi mang theo. Giới hạn số món vừa ba lô. Con sẽ tự chịu nếu mang món chơi chán sau một ngày.
- Nhận một việc chung. Ví dụ giữ thẻ phòng, nhắc cả nhà mang mũ, đếm đủ số túi trước khi rời chỗ ở.
- Biết làm gì khi lạc. Con thuộc tên đầy đủ của ba mẹ, thuộc số điện thoại của ít nhất một người. Ba mẹ cùng con chọn một điểm hẹn ở mỗi nơi đông người, dặn con đứng yên tại chỗ hoặc tìm nhân viên mặc đồng phục, quầy thông tin, hoặc một người mẹ đang đi cùng con nhỏ để nhờ giúp.
- Tự soạn đồ khi về. Con tự gom đồ của mình ở chỗ ở, kiểm tra gầm giường, nhà tắm, rồi cho vào ba lô.
Những việc này cũng giúp ba mẹ đỡ vất vả trong chuyến đi. Một đứa trẻ tự giữ được đồ của mình là một người góp sức, không chỉ là người được chăm.
Ở nhà người quen, khách sạn: nếp nhỏ ở nơi lạ
Khi cả nhà ở nhờ nhà người quen hay ở khách sạn vài đêm, con vừa phải làm quen nơi lạ vừa phải giữ phép ở nhà người khác. Ba mẹ không cần duy trì đủ mọi nếp, nhưng có thể giữ vài việc giúp con thấy mình vẫn tự lo được. Ngay buổi đầu, dẫn con đi một vòng: nhà vệ sinh ở đâu, bật đèn chỗ nào, vòi nước vặn ra sao, đồ của con để ở góc nào. Trẻ biết chỗ thì tự đi vệ sinh, tự rửa tay mà không phải gọi.
Cho con một góc riêng cho đồ của mình, như một chiếc ghế hay một ngăn tủ. Mỗi tối con tự cho quần áo bẩn vào túi riêng, đặt dép ở cửa, sạc lại đèn ngủ nếu có. Ở nhà người quen, con cũng tự dọn đồ chơi mình bày ra trước khi đi ngủ, vì đây là nhà của người khác. Việc này vừa là tự lập, vừa là sự tôn trọng với chủ nhà.
Nếu con có em nhỏ hay anh chị cùng đi, mỗi đứa giữ đồ của mình, tránh để đồ lẫn vào nhau trong một túi chung. Sáng ngày rời đi, từng đứa tự kiểm tra góc của mình. Ba mẹ kiểm lại sau cùng, nhưng để các con làm trước, kể cả khi mất thêm vài phút.
Khi về lại nhà: trả nếp trong vài ngày
Sau kỳ nghỉ, con có thể ỷ lại hơn, đòi được làm hộ, ngủ dậy muộn, đòi những thứ ông bà cho. Ba mẹ đừng vội nghĩ con hư đi. Trong hai ba ngày đầu, ba mẹ chạy lại các nếp như tuần đầu tập: nhắc từng bước, đứng gần, làm cùng một phần. Nói rõ với con: "Ở nhà ông bà khác, giờ về nhà mình thì mình làm như ở nhà nhé."
Nhịp ngủ là thứ nên ưu tiên chỉnh lại đầu tiên, vì trẻ thiếu ngủ thì mọi việc tự lập khác đều khó. Đưa giờ ngủ về dần trong vài ngày, giữ buổi sáng có ánh sáng, hạn chế màn hình buổi tối. Khi giấc ngủ ổn, các nếp khác thường quay lại nhanh hơn.
Ba mẹ cũng có thể hỏi con về những gì con đã tự làm ở quê hay trong chuyến đi: "Ở nhà bà con tự đi hái rau à? Con làm thế nào?" Kể lại giúp con thấy mình đã lớn thêm, và những kỹ năng mới học được không bị quên. Có khi một việc mới học ở quê, như tự rửa chân trước khi lên giường, có thể thành nếp mới ở nhà.
Khi ông bà là người chăm con thường xuyên
Ở nhiều gia đình, ông bà chăm cháu hằng ngày, hoặc con ở quê với ông bà trong khi ba mẹ đi làm xa. Lúc đó ông bà không chỉ là người giữ hộ vài tuần, mà là người nuôi dạy chính. Ba mẹ cần tôn trọng vai trò này, nói chuyện như với người cùng nuôi con, không phải như người giao việc.
Ba mẹ có thể cùng ông bà thống nhất vài việc tự lập theo tuổi cháu, rồi để ông bà làm theo cách của ông bà. Khi gọi video, ba mẹ hỏi con những việc con tự làm trong ngày, khen bằng cách tả lại, và cảm ơn ông bà trước mặt con. Con sẽ thấy cả ba mẹ lẫn ông bà cùng một hướng.
Nếu ông bà đã lớn tuổi, sức yếu, việc cháu tự lập còn giúp ông bà đỡ vất vả. Ba mẹ nên nói rõ điều này để ông bà thấy lợi ích cho chính mình: cháu tự ăn, tự tắm, tự cất đồ thì ông bà đỡ cúi, đỡ bế. Nhiều ông bà sẵn lòng đổi cách chăm khi thấy rõ điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Gửi con về ông bà cả tháng hè, con có mất hết nếp tự lập không?
Thường là không mất hết. Con có thể lùi lại vài việc, nhất là những việc ông bà làm hộ, nhưng phần lớn trẻ lấy lại nếp trong một hai tuần khi về nhà. Giữ được ba nếp cốt lõi trong thời gian ở quê sẽ giúp việc quay lại nhanh hơn.
Ông bà chiều cháu, cho ăn vặt, xem tivi nhiều, có nên phản đối?
Ba mẹ nên chọn việc để nói. Những việc ảnh hưởng sức khoẻ như giờ ngủ, an toàn như chơi gần ao hồ thì cần thống nhất rõ. Những việc nhỏ khác có thể chấp nhận như một phần kỳ nghỉ ở nhà ông bà. Nói chuyện riêng với ông bà, không phàn nàn trước mặt cháu.
Trẻ mấy tuổi thì tự soạn ba lô đi chơi được?
Khoảng 4–5 tuổi, trẻ có thể tự lấy đồ theo danh sách bằng hình khi ba mẹ đứng cạnh. Khoảng 7–8 tuổi, nhiều trẻ tự soạn gần trọn, ba mẹ chỉ kiểm lại. Đồ quan trọng như thuốc, giấy tờ, tiền vẫn do ba mẹ giữ.
Đi du lịch nơi đông người, có nên cho con tự đi một chút không?
Với trẻ nhỏ, không nên để con đi một mình ở nơi đông người lạ. Con có thể tự đi trong phạm vi ba mẹ nhìn thấy, như từ ghế ra quầy nước gần đó. Quan trọng hơn là dạy con biết làm gì nếu lạc: đứng yên, tìm nhân viên hoặc người mẹ có con nhỏ, nói tên ba mẹ.
Con về quê không chịu tự tắm vì nhà tắm khác, có nên ép?
Không cần ép. Ba mẹ hoặc ông bà chỉ cho con cách dùng nhà tắm mới, đứng gần hơn trong vài ngày, để con tự làm những phần quen thuộc như xoa xà phòng, lau người. Khi con quen chỗ, con sẽ tự làm lại như ở nhà.
Sau Tết con lười hẳn, cái gì cũng đòi làm hộ, bao lâu thì bình thường lại?
Thường vài ngày đến một hai tuần, tuỳ thời gian nghỉ dài hay ngắn. Ba mẹ chỉnh lại giờ ngủ trước, rồi chạy lại các nếp như những ngày đầu tập. Nếu sau vài tuần con vẫn thay đổi nhiều, buồn bã hay lo lắng, hãy nói chuyện với con và cô giáo.