Đóng vai tình huống là cách cho con tập trước những lúc khó, như nhận lỗi, chờ lượt, bênh một bạn bị trêu hay nói "không" với điều làm mình sợ, trong một khung chơi an toàn, không bị ai chấm điểm. Trẻ 3–9 tuổi học bằng cách làm thử nhiều hơn bằng lời giảng; câu "con nên xin lỗi bạn" nói mười lần không bằng một lần con tự cầm con rối nói lời xin lỗi và thấy con rối kia mỉm cười.
Bài này giải thích vì sao đóng vai có tác dụng, cách chuẩn bị bằng đồ có sẵn trong nhà, cách dẫn một lượt chơi mười phút, mười tình huống mẫu theo từng đức tính, và những điều cần giữ khi tập các tình huống về an toàn. Đây là đóng vai để tập ứng xử, khác với trò chơi bán hàng, nấu ăn mà trẻ vẫn tự chơi.
Vì sao tập trước lại giúp con làm được lúc thật
Trong lúc thật, mọi thứ xảy ra nhanh và cảm xúc dâng cao. Con vừa làm vỡ đồ của bạn, mặt nóng bừng, tim đập nhanh. Biết rằng nên xin lỗi là một chuyện, nói được câu đó trong khoảnh khắc ấy là chuyện khác. Người lớn cũng vậy: ai từng tập trước một cuộc nói chuyện khó đều biết lần thật dễ hơn nhiều.
Đóng vai cho con một lần "nháp". Trong trò chơi, cảm xúc vẫn có nhưng nhẹ hơn, và con có thể dừng lại, thử lại, đổi câu khác. Mỗi lần thử, con lưu lại một mẫu ứng xử trong đầu. Đến khi tình huống thật xảy ra, con có sẵn một lối đi, không phải tự nghĩ ra từ đầu giữa lúc bối rối.
Đóng vai còn cho con đứng ở vị trí người kia. Khi con đóng vai bạn bị giành đồ chơi, con cảm được chút hụt hẫng của bạn. Khi con đóng vai người mẹ đang mệt mà con cứ đòi, con hiểu vì sao mẹ cáu. Đây là cách luyện đồng cảm rất trực tiếp, vì con không chỉ tưởng tượng mà đang nói bằng giọng của người khác.
Chuẩn bị: không cần đồ đắt tiền
Đóng vai cần rất ít đồ. Phần lớn nhà nào cũng có sẵn những thứ sau:
- Thú bông, búp bê, mô hình con vật: trẻ 3–5 tuổi thường dễ nói qua một nhân vật hơn là nói trực tiếp với tư cách mình. Thú bông "nói lời xin lỗi" giúp con đỡ ngượng.
- Rối tay tự làm: một chiếc tất cũ, hai cúc áo làm mắt, vài sợi len làm tóc. Làm rối cùng con cũng là một buổi chơi, và con quý con rối mình làm hơn rối mua.
- Đạo cụ gợi cảnh: một cái giỏ làm "cặp sách", vài khối gỗ làm "đồ chơi bị giành", cái khăn trải ra làm "sân trường". Không cần giống thật, chỉ cần đủ để con nhập cảnh.
- Một chiếc mũ hoặc khăn để đổi vai: ai đội mũ thì đang là nhân vật khác. Ký hiệu đơn giản này giúp trẻ nhỏ phân biệt lúc nào là trò chơi, lúc nào là thật.
- Một góc nhà quen: tấm thảm phòng khách, khoảng sân, gầm bàn. Trẻ thấy an toàn ở góc quen sẽ dám thử những câu khó.
Với trẻ 7–9 tuổi, đồ chơi bớt cần thiết hơn. Con có thể đóng vai trực tiếp, tự đặt tên nhân vật, thậm chí tự viết vài câu thoại. Ba mẹ chỉ cần chuẩn bị tình huống và sẵn sàng làm bạn diễn.
Dẫn một lượt đóng vai mười phút
Một lượt đóng vai hiệu quả thường ngắn và có nhịp rõ. Năm bước dưới đây dùng được cho mọi tình huống:
- Kể bối cảnh trong hai câu. "Thỏ và Gấu đang chơi xếp khối. Thỏ lỡ tay làm đổ tháp của Gấu." Không nói trước nên làm gì.
- Phân vai. Lần đầu, ba mẹ đóng vai nhân vật gặp khó để làm mẫu, con đóng vai người kia. Trẻ nhỏ thích được "chỉ bảo" người lớn trong trò chơi.
- Diễn lần một, kể cả cách chưa hay. Ba mẹ có thể cố ý diễn cách chưa tốt, như Thỏ bỏ chạy, rồi hỏi con "Gấu thấy sao?". Thấy cách chưa tốt cũng là học.
- Dừng lại hỏi và diễn lần hai. "Thỏ có thể làm gì khác?" Con gợi ý, cả hai diễn lại theo ý con. Nếu con chưa nghĩ ra, ba mẹ đưa hai lựa chọn để con chọn.
- Đổi vai và kết thúc nhẹ. Diễn thêm một lần với vai đổi ngược, rồi dừng khi con còn hứng. Kết bằng một câu vui, không chốt bài học.
Mười phút là đủ. Đóng vai kéo dài quá thì trẻ chuyển sang nghịch, và tình huống mất ý. Ba mẹ nên dừng khi con còn muốn chơi tiếp, để lần sau con chủ động rủ.
Mười tình huống mẫu theo đức tính
Mỗi tình huống dưới đây có thể dùng với thú bông cho trẻ nhỏ hoặc diễn trực tiếp với trẻ lớn. Ba mẹ đổi chi tiết cho gần với đời con.
| Tình huống | Đức tính tập | Câu gợi mở khi dừng lại | Tuổi thường hợp |
|---|---|---|---|
| Lỡ tay làm đổ tháp khối của bạn | Nhận lỗi, sửa lỗi | Ngoài xin lỗi, Thỏ có thể giúp gì? | 3–6 tuổi |
| Cả hai cùng muốn chơi chiếc xe đồ chơi | Chia sẻ, luân phiên | Hai bạn có cách nào để ai cũng được chơi? | 3–6 tuổi |
| Xếp hàng chờ cầu trượt, có bạn chen lên | Kiên nhẫn, nói ý mình | Nói thế nào để bạn biết mà không cãi nhau? | 4–7 tuổi |
| Nhặt được món đồ chơi đẹp ở sân, không biết của ai | Thật thà | Mình có thể đưa món đồ cho ai để tìm người mất? | 4–7 tuổi |
| Bạn mới vào lớp ngồi một mình giờ chơi | Tử tế, mở lòng | Câu đầu tiên mình nói với bạn là gì? | 4–8 tuổi |
| Thấy cả nhóm trêu một bạn vì đôi kính | Can đảm, bênh bạn | Nếu không dám nói với cả nhóm, mình có thể làm gì khác? | 6–9 tuổi |
| Hứa giúp em xếp đồ nhưng bạn rủ ra ngoài chơi | Giữ lời, trách nhiệm | Có cách nào giữ lời hứa mà vẫn không buồn? | 5–9 tuổi |
| Được bà cho món quà mình không thích | Biết ơn | Món quà này bà đã chuẩn bị thế nào? Mình đáp lại ra sao cho thật lòng? | 5–9 tuổi |
| Thua trong trò chơi và muốn ném đồ | Kiên nhẫn, chịu thua | Khi thấy nóng người, mình làm gì trước tiên? | 4–8 tuổi |
| Một người lớn quen bảo giữ bí mật làm mình thấy khó chịu | Can đảm, an toàn | Bí mật nào nên giữ, bí mật nào phải kể? Mình kể với ai? | 4–9 tuổi |
Tình huống cuối cùng cần được dẫn khác hẳn các tình huống còn lại, phần dưới nói kỹ. Với chín tình huống đầu, ba mẹ có thể để con tự đề xuất cách giải và chấp nhận nhiều cách khác nhau, miễn không ai bị làm đau.
Đổi vai: để con làm người lớn
Một biến thể trẻ rất thích là đổi vai hẳn với ba mẹ. Con đóng vai mẹ, mẹ đóng vai con. Mẹ "làm đổ sữa", "không chịu dọn đồ", "nói dối là đã đánh răng". Con, trong vai mẹ, phải xử lý. Trẻ thường bật cười vì thấy người lớn giả làm trẻ con, và trong tiếng cười đó con nói ra rất nhiều điều thú vị.
Ba mẹ sẽ nghe thấy chính giọng mình qua miệng con. Có bé đóng vai mẹ và quát rất to, có bé bắt "con" ngồi im trong góc. Đây không phải lúc để giật mình hay giải thích. Đó là tấm gương cho ba mẹ thấy con đang cảm nhận cách mình được dạy như thế nào. Nhiều phụ huynh kể lại rằng sau một buổi đổi vai, họ tự đổi giọng khi nhắc con.
Đổi vai cũng cho con cảm giác có sức. Trong đời thật, trẻ luôn là người được bảo làm gì. Trong trò chơi, con được làm người quyết định, được nghĩ xem "nếu con là mẹ thì con sẽ nói thế nào để bạn nhỏ chịu dọn đồ". Khi tự tìm cách thuyết phục, con hiểu vì sao việc đó cần, và thường chính con sẽ dọn đồ nhanh hơn sau buổi chơi.
Tập tình huống về an toàn: giữ vững, không doạ
Tình huống "người lớn bảo giữ bí mật làm mình khó chịu" là phần quan trọng nhất của đóng vai, và cũng cần dẫn cẩn thận nhất. Mục đích là để con biết ba điều: con được quyền nói "không" với bất cứ ai làm con thấy sợ hay khó chịu, kể cả người quen; có những bí mật không phải giữ; và con luôn kể được với người lớn tin cậy mà không bị la. Ở nhà mình, "ngoan" không bao giờ có nghĩa là im lặng khi bị người khác làm hại.
Khi tập, ba mẹ không đóng vai kẻ xấu một cách đáng sợ, cũng không mô tả chi tiết điều có thể xảy ra. Chỉ cần một câu trung tính: "Một chú quen bảo con giữ bí mật, đừng kể với mẹ, và con thấy không thoải mái." Rồi cùng con tập nói to và rõ: "Con không giữ bí mật này. Con sẽ kể với mẹ." Tập vài lần đến khi con nói trôi chảy, không cười, không lí nhí.
Cùng con phân biệt bí mật vui và bí mật khó chịu. Bí mật vui là món quà sinh nhật cho ba, sẽ được kể ra sau đó và ai cũng vui. Bí mật khó chịu làm con thấy sợ, buồn, bị bảo không được kể với ba mẹ. Bí mật khó chịu thì luôn được kể. Với trẻ lớn hơn, ba mẹ nói thêm rằng ngoài ba mẹ còn có cô giáo, ông bà, và Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để gọi khi cần.
Nếu trong lúc tập con kể ra một chuyện khiến ba mẹ lo, ba mẹ giữ bình tĩnh, cảm ơn con đã kể, không tra hỏi dồn, và tìm đến nhà trường, người có chuyên môn hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em để được hỗ trợ.
Khi con đùa nghịch, không chịu vào vai
Có những buổi con chỉ muốn làm con rối đánh nhau, nói chuyện ngớ ngẩn, hoặc cứ cười mãi. Đó là chuyện bình thường. Trẻ nhỏ học qua chơi, và đôi khi chơi chỉ là chơi. Nếu ba mẹ cố kéo về tình huống, con sẽ thấy đóng vai là giờ học trá hình và từ chối luôn những lần sau.
Cách xử lý mềm là đi theo con một đoạn rồi khéo đưa vào tình huống. Con rối đánh nhau? Ba mẹ cho một con rối "đau quá" và hỏi "giờ hai bạn làm gì?". Con nói chuyện ngớ ngẩn? Ba mẹ nhập cuộc ngớ ngẩn cùng, rồi để nhân vật của mình gặp một rắc rối nhỏ. Khi trò chơi vui, con dễ đi theo hướng ba mẹ gợi.
Nếu hôm đó con thật sự không muốn, ba mẹ dừng. Ép một đứa trẻ đóng vai tử tế thì bản thân việc ép đã không tử tế. Ngày mai, tuần sau còn nhiều dịp. Đóng vai có sức nhất khi nó là trò con tự rủ ba mẹ chơi, và điều đó chỉ đến khi trò chơi luôn vui.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu đóng vai tình huống được?
Khoảng 3 tuổi, nhiều trẻ đã chơi giả vờ và nói qua thú bông được. Lúc này tình huống nên rất đơn giản, một hai câu thoại. Từ 5 tuổi trở đi, con theo được tình huống có lựa chọn và đổi vai được.
Đóng vai có làm con giả tạo, nói câu đúng mà không thật lòng không?
Nếu ba mẹ chấm đúng sai từng câu, có thể. Nếu để con tự nghĩ cách, thử nhiều cách và nói cảm xúc của nhân vật, đóng vai giúp con hiểu chứ không chỉ thuộc. Câu chữ ban đầu có thể vụng, sự thật lòng đến dần khi con hiểu.
Có nên đóng vai lại đúng chuyện con vừa làm sai không?
Nên đợi vài hôm, đổi nhân vật và chi tiết để con không thấy bị nhắc lỗi. Ví dụ con vừa giành đồ của em, vài ngày sau ba mẹ dựng cảnh hai chú gấu giành nhau quả bóng. Con sẽ tự nhận ra mà không phải phòng thủ.
Anh chị em có đóng vai cùng nhau được không?
Được, và thường rất vui. Trẻ lớn đóng vai nhân vật gặp khó, trẻ nhỏ đóng vai người giúp. Ba mẹ làm người dẫn, giữ cho trò chơi không thành dịp để anh chị bắt nạt em hay ngược lại.
Con rất nhút nhát, không dám nói khi đóng vai thì làm sao?
Bắt đầu bằng con rối hoặc thú bông để con nói qua nhân vật. Cho con vai ít lời trước, như gật đầu hay đưa đồ. Ba mẹ không khen hay chê giọng nói, chỉ hưởng ứng nội dung. Sự tự tin đến sau nhiều lần chơi.
Tập tình huống an toàn có làm con sợ người lạ quá mức không?
Nếu dẫn bằng giọng bình thường, không tả chi tiết đáng sợ và tập như tập mọi kỹ năng khác, phần lớn trẻ thấy vững vàng hơn chứ không sợ hơn. Nếu con tỏ ra lo lắng kéo dài sau đó, ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.